वेणाबाई

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
वेणास्वामी
सज्जनगडावरील वेणा स्वामींची समाधी
वेणा बाईंनी विष पचवून दाखवले
भगवंतानेच केली भक्ताची सेवा

वेणाबाई (अंदाजे इ.स. १६२७-२८ - चैत्र वद्य चतुर्दशी शके १६००, इ.स.१६७८ (समाधी )) या मराठी संत होत्या.

या मूळच्या कोल्हापूर येथील राधिकाबाई आणि गोपजीपंत गोसावी यांच्या कन्या होत. विवाहानंतर त्या मिरज येथील देशपांडे यांच्या घरी गेल्या. काही काळातच, वयाच्या बाराव्या वर्षी विधवा झाल्या. तेथेच त्यांनी समर्थ रामदासांचे शिष्यत्व स्वीकारले. नंतर त्या मिरज येथे परत आल्या. समर्थांनी त्यांना कीर्तन करण्याची अनुमती दिली होती. त्या मध्ययुगीन काळात विधवा स्त्रीने कीर्तन करणे ही एक क्रांतीच होती.मळलेली वात सोडून समाजाच्या उद्धारासाठी क्रांतिकारक पाऊल उचलणाऱ्या सर्वच संतांना जननिन्देला सामोरे जावे लागते.समर्थ त्याला अपवाद नव्हते.वेणाबाई, अक्काबाई, अंबिकाबाई या स्त्रियांना त्यांनी अभ्यासास प्रवृत्त केले आणि मठपती बनवले;तेव्हा काही मंडळींचे पित्त खवळले.त्यांनी समर्थांना आणि त्यांच्या स्त्री शिष्यांना नावे ठेवावयास सुरुवात केली. वेणाबाईंना तर खूप त्रास सहन करावा लागला.त्यांचे समर्पण म्हणजे एक कसोटीच होती.कोल्हापूर हे त्यांचे माहेर तर मिरज हे सासर होते.समर्थ मिरजेला आणि कोल्हापूरला नेहमी जात.तिथे त्यांची नेहमी कीर्तने होत.वेणाबाई त्यांच्या कीर्तनांना आवर्जून जात.त्यांचे आई-वडील समार्थांचेच अनुगृहीत होते.तर सासू-सासरे एकनाथ महाराजांचे अनुगृहीत होते.त्यामुळे घरातून कोणताच विरोध नव्हता.परंतु वाड्यातील काही मंडळींनी वेणा बाईंना आणि समर्थांना नवे ठेवण्याचा ठेका घेतला होता.कोल्हापुरातील मंडळींची मजल तर वेणा बाईंना विषप्रयोग करण्यापर्यंत गेली. वेणा बाईंनी विष पचवून दाखवले तरच भक्ती काही, अशी त्यांची कसोटी होती. मात्र वेणाबाई या कसोटीला खऱ्या उतरल्या.विषाचा प्याला प्रश्न करूनही त्यांना काहीही झाले नाही.निन्दकांना पश्चात्ताप झाला. त्यांनी वेणाबाई आणि समर्थांची क्षमा मागितली. प्रारंभी कणखर मानाने जननिंदा सोसणाऱ्या वेणा बाईंनी कोमल अंतःकरणाने सर्वांना क्षमा केली.

समर्थ प्रत्येक रामनवमी उत्सवाच्या आधी निवडक शिष्य घेऊन भिक्षेसाठी जात असत.त्या काळात एखाद्या महत्वाच्या व्यक्तीला चाफळात ठेऊन उत्सवाची सर्व जबाबदारी त्याच्यावर सोपविली जात असे.एक वर्ष हि जबाबदारी वेणास्वामींच्यावर सोपविण्यात आली.वेणाबाई तशा नवीन होत्या.पण तरुणांवर जबाबदारी सोपविल्याशिवाय ते तयार होणार नाहीत, असे समर्थांचे मत होते.नेतृत्वाचे गुण प्रत्येक माणसामध्ये असतात.विशिष्ट पद्धतीने त्याचा विकास घडवून आणावा लागतो.वेणाबाईनी मठाची जबाबदारी स्वीकारली .उत्सवासाठी सगळ्या प्रकारची धान्ये निवडून ठेवणे, लोणची, चटण्या, सांडगे, पापड, मेतकुट या सर्व गोष्टी सिद्ध ठेवणे, समर्थांनी पाठवलेली भिक्षा कोठीघरात व्यवस्थित लावून ठेवणे अशी विविध कामे करावी लागत. रामरायाची हि सेवा वेणा बाई मनापासून करीत असत.त्यांना त्यांच्या सेवेची पावती द्यावी, असे रामचंद्रांच्या मनात येऊन गेले.ऐन उत्सवाच्या १५ दिवस आधी वेणाबाई आजारी पडल्या.त्या तापाने एवढ्या फणफणल्या की त्यांना चालताही येईना.राम-मंदिरातील खांबाला धरून मोठ्या मुश्किलीने त्यांनी रामाजवळ करून भाकली.वेणाबाईंची हि केविलवाणी अवस्था पाहून चाफळातील राममुर्तीच्या डोळ्यांत अश्रू आले आणि काय आश्चर्य! विठ्ठलाने ज्याप्रमाणे नाना रूपे धारण करून संत जनाबाई, संत एकनाथ, या संतांची सेवा केली त्याप्रमाणे रामचंद्रांनी रामबाईं च्या रुपात येऊन उत्सवाची सर्व तयारी केली. 'मी बत्तीस शिराळ्याची असून रामदास स्वामींनी मला तुमच्या मदतीसाठी पाठविले आहे'.असे रामाबाईंनी वेणाबाईंना खोटेच सांगितले.समर्थ भिक्षेहून परतल्यावर सर्व गोष्टींचा उलगडा झाला आणि रामाबाई ही गुप्त झाल्या.

वेणाबाईंची समाधी सज्जनगड येथे आहे. सीतास्वयंवर वगैरे काही स्वतंत्र ग्रंथ त्यांनी लिहिले आहेत. सीतेचे स्वयंवर वेणाबाईंच्या पूर्वी आणि नंतर अनेकांनी वर्णिले आहे, पण वेणाबाईच्या ग्रंथाची योग्यता काही अनोखीच आहे. स्वयंवरासारख्या प्रसंगाची उत्सुकता स्त्रियांना असायचीच. म्हणून त्या उत्सुकतेपोटी, त्यांच्या लेखणीतून सीता स्वयंवरातील प्रत्येक लहान मोठ्या प्रसंगाचे यथासांग वर्णन जसे उतरले आहे, तसे दुसऱ्या कोणत्याही ग्रंथात नसावे.रामदासस्वामींनी इ.स.१६५६मध्ये बांधून दिलेला वेणाबाईंचा मठ मिरज येथे आहे. वेणाबाईंना आदराने 'वेणास्वामी' असे म्हटले जाते .


Wiki letter w.svg
कृपया स्वत:च्या शब्दात परिच्छेद लेखन करून या लेखाचा / विभागाचा विस्तार करण्यास मदत करा.
अधिक माहितीसाठी या लेखाचे चर्चा पान, विस्तार कसा करावा? किंवा इतर विस्तार विनंत्या पाहा.

वेणाबाईंची ग्रंथरचना :[संपादन]

  • उपदेशरहस्य - रामायणी प्रकरण
  • कौल - रामायणी प्रकरण, एकूण २६ श्लोक
  • पंचीकरण - वेदान्तावरील गद्य टिप्पण्या
  • रामगुहकसंवाद किंवा नावेचे श्लोक - रामायणी प्रकरण
  • रामायणाची कांडे (फक्त पाच?) : आदि, अयोध्या, अरण्य, किष्किंधा व सुंदरकांड. एकूण दीड हजार श्लोक
  • सिंहासन - रा्मायणी प्रकरण
  • सीतास्वयंवर - एकूण चौदा समास, ओवीसंख्या १५६८
  • स्फुट - अभंग पदे, वगैरे.