पुंडलिक

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search


Wiki letter w.svg
कृपया स्वत:च्या शब्दात परिच्छेद लेखन करून या लेखाचा / विभागाचा विस्तार करण्यास मदत करा.
अधिक माहितीसाठी या लेखाचे चर्चा पान, विस्तार कसा करावा? किंवा इतर विस्तार विनंत्या पाहा.

पुंडलिक हा विठ्ठलाचा भक्त होता. प्रचलित आख्यायिकांनुसार पुंडलिक पंढरपुरात स्वतःच्या आईवडिलांची सेवा करीत असताना अचानक तेथे विठ्ठल(पांडुरंग) आला. त्याच्यासाठी पुंडलिकाने पुढे केलेल्या विटेवर तो कंबरेवर हात ठेवून उभा राहिला. पंढरपूरच्या देवळात मूर्तिरूपाने विठ्ठल अजूनही तसाच उभा आहे, असे मानले जाते. स्कन्दपुराणानुसार भक्त पुंडलिकाने मागितलेला वर खालील प्रमाणे आहे. ‘इति स्तुत्वा ततो देवं प्राह गद्गदया गिरा । अनेनैव स्वरूपेण त्वया स्थेयं ममान्तिके ॥ ज्ञानविज्ञानहीनानां मूढानां पापिनामपि । दर्शनान्ते भवेन्मोक्षः प्रार्थयामि पुनः पुनः ॥ – स्कन्दपुराण

काही इतिहासकारान्च्या मते पुंडलिक हे सहाव्या शतकातील संत होते. इतिहासकारान्च्या मते श्री उत्तर सातवाहनकालामध्ये सातवाहनान्नी विठ्ठल मंदिराचा जिर्णोध्दार केल्याचा उल्लेख इतिहासात आढळतो मग पुंडलिक महाराज हे तत्पूर्वी झालेले असावेत अशी धारणा आहे. काही इतिहासकारान्च्या मते ते महाभारतानंतरच्या काळात झालेले असावेत. असो विठ्ठल मंदिर प्राचीन आहे व त्याचा उत्तरोत्तर अनेक राजान्नी जिर्णोध्दार केला असावा. काही इतिहासकारान्च्या मते व अभ्यासकान्च्या मते विठ्ठल अवतार हा श्रीकृष्ण अवतारातीलच एक प्रसंग आहे. एकदा रुक्मिणी रूसून द्वारकेहून दिंडीरवनात येऊन बसली तेव्हा श्रीकृष्ण तिला भेटायला व द्वारकेस परत घेऊन जाण्यास आले. तेव्हा त्यान्ची भेट पुंडलिकास झाली असे वर्णन श्रीहरीविजयात आहे. यावरून द्वापारयुगात महाभारतकालात ई.स.पुर्व 3112 पुर्वीच श्री पुंडलिक महाराज झाले असावेत असे काही लोक पूर्वी म्हणत,पण भगवंत हे आजही भक्ताच्या भेटीस श्रीकृष्णरूपात येतात म्हणून काही सध्याचा काल हा महाभारताचा प्राचीन काळ होऊ शकत नाही. म्हणून अनेक इतिहासकारान्च्या मते पुंडलिकाचा कालखंड हा पाचवे ते सातवे शतक म्हणजे उत्तर सातवाहन काळच आहे हे समजते. काही पुराणात असेही वर्णन आहे की श्रीहरी पुंडलिकाची भेट घेऊन रुक्मिणीसह परत द्वारकेस निघाले तेव्हा श्रीब्रम्हदेवाने कटेवर कर असलेल्या श्रीकृष्णाचे व रुक्मिणीचे विग्रह (मूर्ती) तयार करून पुंडलिकास दिले. कदाचित श्रीकृष्ण हे पाचव्या शतकातही पुंडलिकास भेटायला आलेले असू शकतात. यावरून भक्त पुंडलिकाचा कालखंड हा पाचवे ते सातवे शतक म्हणजे उत्तर सातवाहन काळ असावा. परंतु काही इतिहासकारान्च्या मते शालीवाहन रांजाच्या म्हणजे सातवाहन रांजाच्या काळात इ.स.100 ते इ.स 200 मध्ये सातवाहन राजाने दिंडीरवनाचे नाव बदलून पंढरपूर केले व त्यांचा प्रधान रामचंद्र सदाशिव सोनार ह्याने मंदिराचा जिर्णोध्दार केला.म्हणजे भक्तराज पुंडलिक याही पुर्वी इ.स. चे पहिले शतक मध्ये झाले असावेत. परंतु बऱ्याच अभ्यासकान्च्या मते श्री भक्तराज पुंडलिक महाराज हे उत्तर महाभारतकालीन संत होते हे सिध्द होते. ते खालील शोधाप्रमाणे,

महाभारत कालात एकदा श्रीकृष्णाला

द्वारकेस भेटायला राधा आली.आणि ती थेट श्रीकृष्णाच्या मान्डीवरच बसली. हे रुक्मिणीने पाहिले व रुक्मिणीस श्रीकृष्णाचा राग आला व ती रुसून दिडीरवन म्हणजे सध्याचे पंढरपूर येथे येऊन बसली. मग रुक्मिणीस द्वारकेस परत घेऊन जाण्यास श्रीकृष्ण दिंडीरवनात आला व त्याने रुक्मिणीस भेटून तिची समजूत काढून तिला द्वारकेस घेऊन निघाला ,पण त्याला दिंडीरवनात मातृपितृभक्त पुंडलिकाचे घर दिसले ,मग तो पुंडलिकाच्या घरी आला त्याला बोलावले ,त्यावेळेस रुक्मिणी बाहेरच थांबली. मग पुंडलिकाने एक वीट श्रीकृष्णांकडे टाकली व कृष्णास सांगितले की थांब ह्या वीटेवर माझ्या आईवडिलांना झोप लागली की येतो. मग थोड्या वेळात तो श्रीकृष्णास भेटला मग पुंडलिकाचे आईवडील ही भेटले. मग श्रीकृष्णाने रुक्मिणीस ही सर्वाना दाखवले व सर्वाची भेट घेऊन श्रीकृष्ण व रुक्मिणी द्वारकेस परत निघाली तेव्हा परत निघताना ब्रम्हदेवास बोलावून विटेवर उभ्या असलेल्या श्रीकृष्णरूक्मीणीच्या मूर्ती तयार करवून पुंडलिकास भेट दिल्या व स्वतः व रुक्मिणी द्वारकेस परत गेला. त्याच ह्या विठ्ठल रुक्मिणीच्या मूर्ती पंढरपुरात आहेत. नंतर कृष्णावतार समाप्त झाल्यावर जेव्हा श्रीकृष्णाच्या भक्तांना खास करून पुंडलिकास हे समजले की आता श्रीकृष्णावतार समाप्त झाला आहे तेव्हा तो खूप रडला मग पंढरपूरच्या विठ्ठलमूर्तीतून आवाज आला का रडतोस मी जरी श्रीकृष्णावतार शरीररूपाने संपवला असला तरी माझ्या सर्व मूर्तीत व सर्व विश्वात मी आहे . मग पुंडलिकास ज्ञान प्राप्त झाले तेव्हापासून तो पुंडलिक मुनी झाला आणि कलियुग सुरू झाले आहे हे समजल्यावर नंतर पुडलिक मुनीने चंद्रभागा नदीकाठी संजीवन समाधी घेतली असावी असा काहींचा अंदाज आहे.

भक्त पुंडलिकावरील पुस्तके, चित्रपट, नाटके[संपादन]