मुख्यमंत्री

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search


भारतीय प्रजासत्ताकमध्ये, 28 राज्यांपैकी प्रत्येक राज्याचा मुख्यमंत्री निवडून आलेला सरकार प्रमुख असतो आणि काहीवेळा केंद्रशासित प्रदेश (सध्या, फक्त दिल्ली आणि पुद्दुचेरी या केंद्रशासित प्रदेशांमध्ये मुख्यमंत्री सेवा देत आहेत). भारतीय राज्यघटनेनुसार, राज्यपाल हा राज्याचा प्रमुख असतो, परंतु वास्तविक कार्यकारी अधिकार मुख्यमंत्र्यांकडे असतो.

राज्यातील विधानसभेच्या (विधानसभा) निवडणुकांनंतर, राज्याचे राज्यपाल सहसा बहुमत असलेल्या पक्षाला (किंवा युती) सरकार स्थापन करण्यासाठी आमंत्रित करतात. राज्यपाल मुख्यमंत्र्यांची नियुक्ती करतात आणि शपथ घेतात, ज्यांची मंत्री परिषद एकत्रितपणे विधानसभेला जबाबदार असते. वेस्टमिन्स्टर प्रणालीवर आधारित, त्यांनी विधानसभेचा विश्वास टिकवून ठेवल्यामुळे, मुख्यमंत्र्यांचा कार्यकाळ विधानसभेच्या आयुष्यभर, कमाल पाच वर्षांपर्यंत टिकू शकतो. मुख्यमंत्री किती पदांवर काम करू शकतात याला मर्यादा नाहीत. मुख्यमंत्री राज्य सरकारच्या मंत्रिमंडळाचे प्रमुख असतात आणि उपमुख्यमंत्र्यांकडून त्या भूमिकेत प्रतिनियुक्ती केली जाऊ शकते. मुख्यमंत्री सामान्यतः मुख्य सचिवांची निवड करतात आणि त्यांच्या राज्याच्या कॅबिनेट मंत्री आणि राज्यमंत्र्यांना त्यांच्या स्वतःच्या इच्छेनुसार विभागांचे वाटप देखील करू शकतात. ते मुख्य सचिवांना त्यांच्या राज्यातील अधिकाऱ्यांची बदली, निलंबन किंवा पदोन्नती करण्याचे निर्देश देतात.

निवड प्रक्रिया[संपादन]

पात्रता[संपादन]

भारतीय राज्यघटनेने मुख्यमंत्रिपदासाठी पात्र होण्यासाठी कोणती पात्रता पूर्ण करणे आवश्यक आहे हे निश्चित केले आहे. मुख्यमंत्री असा असावा:

  • भारताचा नागरिक.
  • राज्य विधिमंडळाचा सदस्य असावा
  • 25 वर्षे किंवा त्याहून अधिक वयाचे[3]

विधानमंडळाचा सदस्य नसलेली व्यक्ती मुख्यमंत्री म्हणून गणली जाऊ शकते जर ते त्यांच्या नियुक्तीच्या तारखेपासून सहा महिन्यांच्या आत राज्य विधानसभेवर निवडून आले. तसे न झाल्यास त्यांचे मुख्यमंत्रीपद संपुष्टात येईल.

निवडणूक[संपादन]

राज्याच्या विधानसभेत बहुमताने मुख्यमंत्री निवडला जातो. नियुक्ती प्राधिकारी असलेल्या राज्याच्या राज्यपालाने सुचविल्याप्रमाणे विधानसभेतील विश्वासाच्या मताने हे प्रक्रियात्मकरित्या स्थापित केले जाते. ते पाच वर्षांसाठी निवडले जातात. [४] राज्यपालाच्या मर्जीनुसार मुख्यमंत्री पद धारण करतील.

शपथ[संपादन]

राज्यघटनेनुसार मुख्यमंत्र्यांची नियुक्ती राज्यपाल करत असल्याने राज्यपालांसमोर शपथविधी होतो.

पदाची शपथ

मी, देवाच्या नावाने शपथ घेतो/गंभीरपणे प्रतिज्ञा करतो की मी कायद्याने स्थापित केल्याप्रमाणे भारताच्या संविधानावर खरी श्रद्धा आणि निष्ठा ठेवीन, मी भारताचे सार्वभौमत्व आणि अखंडता टिकवून ठेवीन, की मी माझी कर्तव्ये निष्ठेने आणि प्रामाणिकपणे पार पाडीन. राज्याचा मंत्री या नात्याने आणि मी राज्यघटना आणि कायद्यानुसार सर्व प्रकारच्या लोकांशी न घाबरता किंवा पक्षपात, आपुलकीने किंवा दुर्भावनाशिवाय योग्य वागेन.

— भारतीय राज्यघटना, अनुसूची ३, परिच्छेद ५

गोपनीयतेची शपथ

मी, <मंत्र्याचे नाव>, देवाच्या नावाने शपथ घेतो/गंभीरपणे प्रतिज्ञा करतो की मी कोणत्याही व्यक्तीला किंवा व्यक्तीशी प्रत्यक्ष किंवा अप्रत्यक्षपणे संवाद साधणार नाही किंवा माझ्या विचारात आणली जाणारी किंवा मला एक म्हणून ओळखली जाईल अशी कोणतीही बाब उघड करणार नाही. अशा मंत्री म्हणून माझ्या कर्तव्याच्या योग्य पूर्ततेसाठी आवश्यक असेल त्याशिवाय <राज्याचे नाव> राज्याचा मंत्री.

— भारतीय राज्यघटना, अनुसूची ३, परिच्छेद ६

राजीनामा[संपादन]

पारंपारिकपणे सार्वत्रिक निवडणुकीनंतर किंवा विधानसभेतील बहुमताच्या संक्रमणाच्या टप्प्यात मुख्यमंत्र्यांचा राजीनामा दिल्यास, राज्यपाल एकतर नवीन मुख्यमंत्री नियुक्त करेपर्यंत किंवा विसर्जित करेपर्यंत बाहेर जाणाऱ्या मुख्यमंत्र्यांकडे "काळजीवाहू" मुख्यमंत्र्याची अनौपचारिक पदवी असते. विधानसभा या पदाची संवैधानिक व्याख्या नसल्यामुळे, काळजीवाहू मुख्यमंत्र्यांना नियमित मुख्यमंत्री म्हणून सर्व अधिकार मिळतात, परंतु काळजीवाहू म्हणून त्याच्या/तिच्या अल्प कार्यकाळात कोणतेही मोठे धोरणात्मक निर्णय किंवा मंत्रिमंडळात बदल करता येत नाहीत.

मानधन[संपादन]

अधिक माहिती: भारतातील सरकारी अधिकाऱ्यांचे वेतन भारतीय राज्यघटनेच्या कलम 164 नुसार, मुख्यमंत्र्यांचे तसेच इतर मंत्र्यांचे मानधन संबंधित राज्यांच्या विधानसभांनी ठरवायचे आहे. जोपर्यंत राज्याची विधिमंडळ पगाराचा निर्णय घेत नाही तोपर्यंत तो दुसऱ्या शेड्यूलमध्ये नमूद केल्याप्रमाणे असेल. अशा प्रकारे पगार राज्यानुसार बदलतात. 2019 पर्यंत, तेलंगणाच्या मुख्यमंत्र्यांनी सर्वाधिक पगार काढला आहे, जो ₹410,000 (US$5,400) आहे आणि त्रिपुराच्या मुख्यमंत्र्यांचा सर्वात कमी आहे जो कायदेशीररित्या ₹105,500 (US$1,400) आहे.

उपमुख्यमंत्री[संपादन]

इतिहासात विविध राज्यांनी उपमुख्यमंत्र्यांची नियुक्ती केली आहे. घटनेत किंवा कायद्यात याचा उल्लेख नसतानाही, उपमुख्यमंत्री कार्यालयाचा वापर अनेकदा पक्ष किंवा युतीमधील गटबाजी शांत करण्यासाठी केला जातो. हे भारताच्या केंद्र सरकारमध्ये क्वचितच वापरल्या जाणाऱ्या उप-पंतप्रधान पदासारखे आहे. मुख्यमंत्र्यांच्या अनुपस्थितीत, उपमुख्यमंत्री मंत्रिमंडळाच्या बैठकीचे अध्यक्षस्थान करू शकतात आणि विधानसभेतील बहुमताचे नेतृत्व करू शकतात. मुख्यमंत्र्यांच्या अनुषंगाने विविध उपमुख्यमंत्र्यांनीही गोपनीयतेची शपथ घेतली आहे. या शपथेमुळे वादही निर्माण झाले आहेत.

हे देखील पहा[संपादन]

  • भारतातील महिला मुख्यमंत्र्यांची यादी
  • सर्वाधिक काळ राज्य करणाऱ्या भारतीय मुख्यमंत्र्यांची यादी
  • सध्याच्या भारतीय मुख्यमंत्र्यांची यादी
  • सध्याच्या भारतीय उपमुख्यमंत्र्यांची यादी
  • भारतातील संघराज्य