राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष

राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष
पक्षाध्यक्ष	सुनेत्रा अजित पवार
सचिव	टी.पी. पितांबरन मास्तर देविप्रसाद त्रिपाठी अख्तर हसन रीझवी व्ही. राजेशवरन
लोकसभेमधील पक्षनेता	सुनील तटकरे
राज्यसभेमधील पक्षनेता	प्रफुल्ल पटेल
स्थापना	१० जून, १९९९
संस्थापक	शरद पवार, पी.ए.संगमा, तारिक अन्वर
मुख्यालय	१०, बिशंबर दास मार्ग, नवी दिल्ली - ११०००१
विभाजित	भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (१९९९)
विभाजन	राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार (२०२४)
युती	संयुक्त पुरोगामी आघाडी१९९९-२०२३) राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी(२०२३)
लोकसभेमधील जागा	०१ / ५४५
राज्यसभेमधील जागा	०२ / २४५
विधानसभेमधील जागा	४१ / २८८

राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष (इंग्रजी: Nationalist Congress Party) हा भारताच्या एक राष्ट्रीय पक्ष असून मुख्यत्वे महाराष्ट्रात प्रभावशाली आहे. इ.स. १९९९ मध्ये शरद पवार यांच्या पुढाकाराने या पक्षाची स्थापना झाली, त्यानंतर हा पक्ष भारतीय काँग्रेस पक्षाच्या साथीने इ.स. १९९९ ते २०१४ या कालावधीत महाराष्ट्र राज्यात सत्तेवर राहिला. हा पक्ष २००४ ते २०१४ च्या दरम्यान काँग्रेस प्रणीत संपुआ मध्ये राहून केंद्रीय सरकारमध्येही सहभागी झाला होता.

पार्श्वभूमी

इटलीत जन्मलेल्या सोनिया गांधींना भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे नेतृत्व करण्याचा हक्क आहे काय? असा प्रश्न उपस्थित केल्यामुळे भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातून निष्कासित केलेल्या शरद पवार, पी.ए. संगमा व तारिक अन्वर यांनी१० जून १९९९ रोजी राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाची स्थापना केली. स्थापनेच्या वेळीच पक्षाने समाजवादी भारतीय काँग्रेस पक्षाला आपल्यात सामावून घेतले.

२० जून २०१२ रोजी राष्ट्रपतीपदाच्या निवडणुकीत सहभागी होण्यासाठी पी. ए. संगमांनी राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षातून निलंबित केले. पराभूत झाल्यानंतर त्यांना पक्षात न घेतल्याने त्यांनी NPP हा NCPसदृश नवा पक्ष स्थापन केला.

२ जुलै २०२३ रोजी अजित पवार यांनी बंड करत महायुती सरकारमध्ये सामील झाले.अजित पवार यांनी विरोधी पक्षनेतेपद सोडून उपमुख्यमंत्रीपदाची शपथ घेतली, त्यांच्यासोबत अनेक दिग्गज नेते सत्ताधारी गटात सामील झाले. राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षात मोठी फूट पडली. ज्यामुळे पक्ष अजित पवार (सत्ताधारी) आणि शरद पवार (विरोधी) अशा दोन गटांत विभागला गेला.चिन्ह आणि पक्षाच्या नावासाठी अजित पवार गट आणि शरद पवार गट यांच्यात निवडणूक आयोग आणि सर्वोच्च न्यायालयात दीर्घकाळ लढा सुरू होता. निवडणूक आयोगाने फेब्रुवारी २०२४ मध्ये अजित पवार गटाला मूळ 'राष्ट्रवादी काँग्रेस' पक्ष आणि 'घड्याळ' चिन्ह दिले. शरद पवार गटाला 'राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार' हे नाव मिळाले आहे.

अजितदादा पवार यांच्या नेतृत्वाखाली राष्ट्रवादी काँग्रेस

अजितदादा पवार हे महाराष्ट्राच्या राजकारणातील प्रभावी, निर्णयक्षम आणि संघटनशक्तीवर भर देणारे नेते होते. त्यांच्या नेतृत्वाखाली राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाने प्रशासन, संघटन आणि विकास या तिन्ही स्तरांवर सक्रिय व परिणामकारक राजकारण करण्याचा प्रयत्न केला. राज्यातील बदलत्या राजकीय परिस्थितीत पक्षाची ओळख टिकवून ठेवताना संघटनात्मक बळ वाढवणे आणि जनतेशी थेट संपर्क राखणे हे त्यांच्या नेतृत्वाचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य होती.

अजितदादा पवार यांची नेतृत्वशैली ठाम, व्यावहारिक आणि कामकाजकेंद्रित होती. वेगाने निर्णय घेण्याची क्षमता, प्रशासनावर असलेली मजबूत पकड आणि कामातील शिस्त ही त्यांच्या नेतृत्वाची प्रमुख वैशिष्ट्ये होते.. वेळेचे काटेकोर नियोजन, कामाच्या अंमलबजावणीत वेग आणि परिणामकारकता यावर त्यांनी नेहमीच भर दिला. त्यामुळे कार्यकर्त्यांमध्ये कार्यक्षमतेची भावना निर्माण झाली आणि संघटनेच्या कामाला गती मिळाली.

महाराष्ट्राच्या प्रशासनात अजित पवार यांनी विविध महत्त्वाच्या पदांवर काम करत मोठा अनुभव मिळवला आहे. विशेषतः उपमुख्यमंत्री म्हणून त्यांनी अनेक वेळा राज्याच्या कारभारात महत्त्वाची भूमिका बजावली. अर्थमंत्री म्हणून राज्याचा अर्थसंकल्प हाताळण्याचा अनुभवही त्यांना होता. तसेच पाटबंधारे आणि जलसंपदा विभागात काम करताना अनेक मोठ्या प्रकल्पांच्या अंमलबजावणीला त्यांनी गती दिली. या अनुभवामुळे प्रशासनातील निर्णय प्रक्रियेवर त्यांची मजबूत पकड निर्माण झाली आणि विकासकामांना वेग देण्याची क्षमता त्यांच्या नेतृत्वात दिसून येते..

अजितदादा पवार यांचे नेतृत्व केवळ सत्तेपुरते मर्यादित नव्हते संघटन उभारणीवरही आधारित आहे. गाव, तालुका आणि जिल्हा स्तरावर कार्यकर्त्यांचे जाळे तयार करणे, स्थानिक नेतृत्वाला संधी देणे, युवक आणि नव्या कार्यकर्त्यांना प्रोत्साहन देणे तसेच नियमित बैठका आणि संवाद ठेवणे या माध्यमातून पक्षाची संघटनात्मक ताकद वाढवण्याचा प्रयत्न केला गेला. यामुळे पक्षातील कार्यकर्त्यांमध्ये उत्साह आणि विश्वास निर्माण केला होता.

अजित पवार यांच्या राजकारणात विकास हा केंद्रबिंदू राहिला आहे. सिंचन आणि पायाभूत सुविधा प्रकल्प, रस्ते आणि पाणीपुरवठा व्यवस्था, शेतीसंबंधी योजना तसेच शहरी विकास आणि औद्योगिक प्रगती या क्षेत्रांमध्ये त्यांनी विशेष लक्ष दिले. त्यांच्या मते जनतेचा विश्वास मिळवण्यासाठी विकासकामे प्रत्यक्ष दिसली पाहिजेत आणि त्याचा लाभ सामान्य नागरिकांपर्यंत पोहोचला पाहिजे.

अजितदादा पवार हे कार्यकर्त्यांशी थेट संपर्क ठेवणारे नेते होते. कार्यकर्त्यांच्या समस्या समजून घेणे, स्थानिक पातळीवरील प्रश्न सोडवण्याचा प्रयत्न करणे आणि सक्रिय कार्यकर्त्यांना संधी देणे या माध्यमातून त्यांनी संघटनेला अधिक मजबूत करण्याचा प्रयत्न केला. यामुळे कार्यकर्त्यांचा आत्मविश्वास वाढून संघटना अधिक सक्षम बनली.

महाराष्ट्रातील बदलत्या राजकीय समीकरणांमध्ये अनेक आव्हाने उभी राहिली, तरीही अजित पवार यांनी त्या आव्हानांना सामोरे जात आपले नेतृत्व टिकवून ठेवले होते. विरोधकांच्या टीकेला उत्तर देणे, संघटन टिकवून ठेवणे आणि सत्तेत तसेच विरोधात असतानाही जनतेची कामे करण्याचा प्रयत्न करणे यामुळे त्यांची राजकीय रणनीती अधिक व्यावहारिक आणि परिणामकारक ठरली.

पक्षाचे चिन्ह

१० वाजून १० मिनिटे ही वेळ दाखविणारे, दोन पाय व गजराची कळ असलेले सदृश (अ‍ॅनालॉग) घड्याळ हे या पक्षाचे अधिकृत निवडणूक चिन्ह आहे, (तात्पुरत्या स्वरुपात पूर्व-सूचनेसह) .

राष्ट्रीय कार्यकारणी

• अध्यक्ष: श्रीमती सुनेत्राताई अजित पवार
• कार्याध्यक्ष:-  श्री. प्रफुल्ल पटेल,
• सरचिटणीस:- श्री अविनाश आदिक,
• सचिव :- टी.पी. पितांबरन मास्तर, देविप्रसाद त्रिपाठी, अख्तर हसन रीझवी, व्ही. राजेशवरन,
• युवक अध्यक्ष:- धीरज शर्मा

पक्षातील महत्त्वाच्या व्यक्ती

• अजित पवार प्रेरणास्थान व मा. राष्ट्रीय अध्यक्ष
• सुनेत्रा पवार, राष्ट्रीय अध्यक्षा, उपमुख्यमंत्री
• प्रफुल्ल पटेल, राज्यसभा सदस्य
• पार्थ पवार, राज्यसभा सदस्य
• सुनील तटकरे, प्रदेशाध्यक्ष, खासदार
• हसन मुश्रीफ
• दिलीप वळसे पाटील
• नवाब मलिक
• बाळासाहेब पाटील
• छगन भुजबळ
• धनंजय मुंडे
• संजय बनसोडे
• धर्मरावबाबा आत्राम