भारतीय गाय

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search
गाय
कांकरेज या भारतीय वंशाची गाय
कांकरेज या भारतीय वंशाची गाय
प्रजातींची उपलब्धता
पाळीव
शास्त्रीय वर्गीकरण
जीवसृष्टी: प्राणी
वंश: कणाधारी
जात: सस्तन
वर्ग: खुरधारी
गण: युग्मखुरी
कुळ: गवयाद्य
उपकुळ: गोवंश
जातकुळी: बोस
जीव: इंडिकस
शास्त्रीय नाव
बोस इंडिकस
कार्ल लिनेयस, १७५८

बोस इंडिकस म्हणजे भारतीय उपमहाद्वीपातील पशु-गोवंश. याला वशिंडधारक असे म्हणतात. भारत, चीन, पश्चिम-दक्षिण आशिया, दक्षिण आफ्रिकेचा प्रांत इत्यादी भागात हा पशुगोवंश आढळतो. याचे उत्पत्ती स्थान भारत असून तेथून पुढे खुष्कीच्या मार्गाने आशियाखंडात पसरून आफ्रिकेपर्यंत विस्तार झाला.

यांची विशेषता म्हणजे, यांचा खांदा उंच असतो, ज्याला वशिंड असे म्हणतात. गळ्याखाली पोळी असते, ज्याला गळ पोळे/गळ कंबल असे म्हणतात. मध्यम, टोकदार आणि बहुतेक लटकते कान असतात. वशिंडापासून मागे पाठ थोडी उतरून आडवी सपाट असते. कमरेजवळ थोडी उंची वाढून पुढे हाडापासून परत उतार असतो. ही प्रजाती उष्ण, शुष्क आणि बदलत्या हवामानास अनुकूल असते. यांची युरोपियन गाईंपेक्षा दूध देण्याची क्षमता थोडी कमी असते.

भारतात गाय ही प्रामुख्याने दूध, दही, ताक, लोणी इत्यादी दुग्धजन्य पदार्थांसाठी, गोमूत्र तसेच शेतीसाठी उपयुक्त पशुवंश पैदाशीसाठी पाळली जाते. भारतीय भाषांमध्ये गाईला गो, गौ, गऊ, गोमाता, धेनू इत्यादी नावे आहेत.

चांगली रोगप्रतिकारक शक्ती आणि प्रतिकूल हवामानात जगण्याची क्षमता यामुळे गीर, साहिवाल, थारपारकर, ओंगल इत्यादी पशुगोवंश पाश्चिमात्य देशात नेऊन संकर आणि सरळ निवड पद्धतीने नवीन उत्तम गोवंश निर्माण करण्यात आला. उदाहरणार्थ.. ब्राह्मण गाय, स्वित्झर्लंडमधील दिवसाला ५० लिटर दूध देणारी शुद्ध गीर गाय.

भारतीय गायीच्या विविध जाती[संपादन]

उपयुक्ततेच्या आधारावर भारतीय गोवंश तीन वर्गात विभागला जातो.[१]

१. मशागतीचा गोवंश
२. दुभत्या जातीचा गोवंश
३. दुहेरी हेतूचा गोवंश

सध्या अस्तित्वात असलेल्या भारतीय गायींच्या जाती आणि त्यांची वर्गवारी पुढीलप्रमाणे आहे.

गोवंश इतर नावे आढळस्थान उपयोग चित्र
अमृतमहाल डोड्डा दाना, जवारी दाना, नंबर दाना कर्नाटक मशागतीचा गोवंश Amruthamahal 01.JPG
उंबलाचेरी मोट्टाईमाडू, गणपतीमाडू, तंजावुर तामिळनाडू मशागतीचा गोवंश Amblacheri 01.JPG
ओंगल नेल्लूर आंध्र प्रदेश दुहेरी हेतूचा गोवंश The Ongole Bull of Moses.jpg
कोंकण कपिला सुवर्ण कपिला कोंकण दुभत्या जातीचा गोवंश
कंगायम कंगनाड, कोंगु तामिळनाडू मशागतीचा गोवंश Kangayam bull, Kolathupalayam Getticheviyur (2).jpg
कासारगोड  •  केरळ,
 •  कर्नाटक
दुभत्या जातीचा गोवंश കാസർഗോഡ് കുള്ളൻ Kasaragod dwarf cattle.jpg
कांकरेज बन्नी, नागर, तलबडा, वढीयार, वागड  •  गुजरात,
 •  राजस्थान
दुहेरी हेतूंचा गोवंश Kankrej 01.JPG
केनकाथा केनवारीया  •  उत्तर प्रदेश,
 •  मध्यप्रदेश
मशागतीचा गोवंश Kenkatha 02.JPG
कोसली छत्तीसगड मशागतीचा गोवंश
कृष्णा  • महाराष्ट्र,
 • कर्नाटक
मशागतीचा गोवंश Krishna Valley bull.jpg
खेरीअर देसी ओडिशा मशागतीचा गोवंश
खेरीगढ खेरी, खारी उत्तर प्रदेश मशागतीचा गोवंश Kerigar 02.JPG
खिल्लारी माणदेशी, शिकारी, थिल्लार  •  महाराष्ट्र,
 •  कर्नाटक
मशागतीचा गोवंश Khilari 01.JPG
गवळाऊ आरवी, गौळंगनी  •  महाराष्ट्र,
 • मध्यप्रदेश
दुहेरी हेतूचा गोवंश Gaolao 02.JPG
गंगातिरी पूर्वी हरियाणा, शहाबादी  •  बिहार,
 •  उत्तर प्रदेश
दुहेरी हेतूचा गोवंश Gangatiri 02.JPG
गीर भोदली, देसण, गुजराती, काठियावाडी, सोरटी, सुरती गुजरात दुभत्या जातीचा गोवंश Raghav Gir bull at Hyderabad.jpg
घुमुसरी देशी, गुमसुर, घुमसुर ओडिशा मशागतीचा गोवंश
जवारी गाय कडूदाना कर्नाटक दुहेरी हेतूचा गोवंश Javari 02.JPG
थारपारकर सफेद सिंधी, थारी  •  गुजरात,
 •  राजस्थान
दुहेरी हेतूचा गोवंश Tharparkar 02.JPG
ठोठो अमेशी, शियापी, चोकरू,त्सेसो नागालँड  •  मशागतीचा गोवंश,
 •  मांसाहार
देवणी सुरती, डोंगरपट्टी, डोंगरी, वन्नेरा, वाघ्याड, बालंक्या, शेवेरा  •  महाराष्ट्र,  •  कर्नाटक दुहेरी हेतूचा गोवंश Deoni 02.JPG
धन्नी पंजाब मशागतीचा गोवंश
नागोरी राजस्थान मशागतीचा गोवंश Nagori 02.JPG
नारी सिरोही  •  गुजरात,
 •  राजस्थान
दुहेरी हेतूचा गोवंश
निमारी निमाडी, खरगाव, खरगोनी, खुरगोनी मध्यप्रदेश मशागतीचा गोवंश Nimari 01.JPG
डागरी गुजरात माळवी गुजरात मशागतीचा गोवंश
डांगी कंदाडी  •  महाराष्ट्र,
 •  गुजरात
मशागतीचा गोवंश Dangi 01.JPG
पुंगनुर आंध्रप्रदेश दुहेरी हेतूचा गोवंश,
(बुटका गोवंश)
Punganur cattle-4-praba pet-salem-India.jpg
पुलिकुलम पलिंगुमाडू, जलीकट्टूमाडू, मनीमाडू, किलाकट्टूमाडू, मट्टूमाडू तामिळनाडू  •  मशागतीचा गोवंश,
 •  जल्लीकट्टू
पोंवार पुर्निया उत्तर प्रदेश मशागतीचा गोवंश Ponwar 01.JPG
पोडा थिरूपा तेलंगणा दुहेरी हेतूचा गोवंश
बरगूर तामिळनाडू मशागतीचा गोवंश Baragur 02.JPG
बद्री उत्तराखंड दुहेरी हेतूचा गोवंश
बचौर सीतामढी, भुटीया बिहार दुहेरी हेतूचा गोवंश
बिंझारपुरी ओडिशा दुहेरी हेतूचा गोवंश
बेलाही हरियाणा, चंदीगड दुहेरी हेतूचा गोवंश
मलनाड गिड्डा कर्नाटक मशागतीचा गोवंश,
(बुटका गोवंश)
Malenadu Gidda 01.JPG
मालवी मध्यप्रदेश मशागतीचा गोवंश Malvi 02.JPG
मेवाती  •  राजस्थान,
 •  हरियाणा,
 •  उत्तर प्रदेश
मशागतीचा गोवंश
मोतू ओडिशा मशागतीचा गोवंश
राठी राजस्थान दुभत्या जातीचा गोवंश Rathi 01.JPG
लडाखी  •  जम्मू काश्मीर,
 •  लडाख
दुहेरी हेतूचा गोवंश
लखमी आसाम मशागतीचा गोवंश
लाल कंधारी महाराष्ट्र मशागतीचा गोवंश Lal Kandhari.JPG
लाल पूर्णिया बिहार दुहेरी हेतूंचा गोवंश
लाल सिंधी  •  ओडिशा,
 •  बिहार,
 • आसाम, केरळ
दुभत्या जातीचा गोवंश Sindhi 01.JPG
वेचुर केरळ  •  दुभत्या जातीचा गोवंश,
 •  बुटका गोवंश
Vechur 01.JPG
श्वेत कपिला गोवा दुभत्या जातीचा गोवंश
साहिवाल  •  पंजाब,
 •  राजस्थान
दुभत्या जातीचा गोवंश Sahiwal- breed cow at the dairy unit attached to Bhai Ram Singh Memorial (Gurudwara) , Bhaini Sahib ,Ludhyana, Punjab ,India.JPG
सिरी  •  सिक्कीम,
 •  बंगाल
मशागतीचा गोवंश
हल्लीकर कर्नाटक मशागतीचा गोवंश Hallikaru 02.JPG
हरियाना हरियाणा दुहेरी हेतूंचा गोवंश Hariana 01.JPG
हिस्सार पंजाब दुहेरी हेतूचा गोवंश
हिमाचली पहाडी हिमाचल प्रदेश दुहेरी हेतूचा गोवंश
विदेशातील भारतीय गोवंश इतर नावे आढळस्थान उपयोग चित्र
ब्राह्मण गाय अमेरिका,
ऑस्ट्रेलिया,
ब्राझील
 •  दुधदुभते
 •  मांसाहार
CSIRO ScienceImage 2643 A Brahman Bull.jpg
गुझेरात गुझेरा, अझुलेगो, कांकरेज ब्राझील  •  दुधदुभते
 •  मांसाहार
Guzerá fêmea- EMAPA 100307 REFON 3.JPG
नेल्लूर अर्जेन्टिना,
पेराग्वे,
व्हेनेझुएला,
मध्य अमेरिका,
मेक्सिको,
उत्तर अमेरिका
मांसाहार Touro Nelore REFON.jpg

गायीच्या दुधातील पोषक द्रव्ये[संपादन]

गाय, म्हैस, शेळी आणि मेंढी यांच्या दुधातील पोषक द्रव्ये.

संदर्भ[संपादन]

  1. ^ "breeds | nddb" (इंग्रजी भाषेत). ११ फेब्रुवारी २०२१ रोजी पाहिले.

हे सुद्धा पहा[संपादन]