खिल्लार गाय

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search
खिल्लारी गोवंश
Khilari 02.JPG
खिल्लारी गाय गाय
साचा:इतर चित्र2}
खिल्लारी बैल
इतर नावे माणदेशी, शिकारी, थिल्लर
मूळ देश भारत
आढळस्थान पुणे, सातारा, सांगली, कोल्हापूर, सोलापूर, उस्मानाबाद, बेळगाव, बिजापूर, धारवाड, गुलबर्गा, बागलकोट
मानक agris-IS
उपयोग शेतीकाम, शर्यत, अवजड वाहतूक आणि लांबपल्ल्याच्या प्रवासाला उपयुक्त
वैशिष्ट्य
वजन
  • बैल:
    २६०–२७१ किलो (५७०–६०० पौंड)
  • गाय:
    २१०–२१९ किलो (४६०–४८० पौंड)
उंची
  • बैल:
    ca. १३६.७२ सेंमी
  • गाय:
    ca. १२६.५७ सेंमी
कातडे चमकदार पांढराशुभ्र, कधीकधी मळकट रंग. एकदम बारीक केस
शिंगांचा आकार गुलाबी, काळसर, मुळाशी चिटकलेले, लांब आणि पाठीमागे टोकदार
आयुर्मान १४ वर्ष
डोके मोठे, लांब आणि फुगीर कपाळ
पाय लांब आणि काटक
शेपटी लांब, शेपूटगोंडा काळा व झुपकेदार
तळटिपा
प्रांतानुसार खालील मुख्य उपजाती आहेत - पंढरपुरी खिल्लार, कोसा खिल्लार, गाजरी खिल्लार, हरण्या खिल्लार, काजळी खिल्लार, कर्नाटकी खिल्लार, नकली खिल्लार इत्यादी.

खिल्लार किंवा खिल्लारी गाय हा शुद्ध भारतीय गोवंश असून, प्रामुख्याने महाराष्ट्रातील सांगली, कोल्हापूर, सातारा, पुणे, सोलापूर व या जिल्ह्यांच्या सीमेलगत असणाऱ्या कर्नाटकातील जिल्ह्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर आढळतो.[१]

या गोवंशाला महाराष्ट्राची शान असे म्हणतात. या गाईंमध्ये प्रांतानुसार खालील मुख्य उपजाती आहेत - पंढरपुरी खिल्लार, कोसा खिल्लार, गाजरी खिल्लार, हरण्या खिल्लार, काजळी खिल्लार, कर्नाटकी खिल्लार, नकली खिल्लार इत्यादी. या गोवंशाच्या गायी इतर गोवंशापेक्षा कमी दूध देतात अशी समजूत आहे. पण योग्यप्रकारे पैदास केल्यास यांचे दूध कमालीचे वाढते हे सिद्ध झाले आहे. या वंशाची गाय दिवसाला ३ ते ६ लिटर दूध देते. तसेच जर मुक्तगोठा असेल आणि वासरू सोबत असेल तर यांना दिवसातून ५-६ वेळा पान्हा फुटतो.

शारीरिक रचना[संपादन]

या गोवंशाचा रंग सहसा पांढरा असतो. काही प्रमाणात किंचीत मळकट रंग सुद्धा आढळतो. कातडी घट्ट चितकलेली व चमकदार असते. कातडीवरील केस चमकदार व बारीक असतात. यांची उंची जवळपास १४०-१५० सें मी पर्यंत असते. शिंगे गुलाबी, काळसर, लांब आणि पाठीमागे निमुळते असतात. कर्नाटक खिल्लार मध्ये शिंगे लहान निमुळती व मुळाशी जवळ असतात. तर माणदेशी खिल्लार मध्ये जाडजूड व मुळाशी थोडे दूर अशी शिंगे असतात. काटक शरीर व तापट स्वभाव यामुळे हे बैल अनेकदा मारके असतात. डोळे काळे व लांबट आकाराचे असतात. चेहऱ्याच्या तुलनेत कान लहान व शेवटला टोक असते. मान लांब व रुंद असते. गळ्याची पोळी म्हणजे गलकंबल मोठे नसते. वशिंड म्हणजे खांदे मध्यम असतात. माणदेशी खिल्लार चे वशिंड मोठे असते. उत्तम आरोग्य असणाऱ्या या प्रजातीचे खूर गच्च व काळे असतात. शेपूट लांबलचक सापासारखे व शेपूटगोंडा काळा व झुपकेदार असतो. बैल मजबूत व तापट असल्याने हा गोवंश शर्यती व शेतीच्या कामासाठी सर्वोत्कृष्ट मानला जातो.[२] दुष्काळी परिस्थितीत टिकून राहणारी ही प्रजाती आहे.[३]

वापर[संपादन]

प्रचंड ताकद आणि वेगवान असलेले या जातीचे बैल प्रामुख्याने शर्यतींसाठी वापरले जातात.[४]

हे सुद्धा पहा[संपादन]

संदर्भ[संपादन]

  1. ^ "khillar". dairyknowledge.in. ३१ डिसेंबर २०२० रोजी पाहिले.
  2. ^ Bajpai, Diti. "क्या आपको भारत की इन 43 नस्ल की गायों के बारे में पता है?". www.gaonconnection.com (इंग्रजी भाषेत).
  3. ^ "Welcome to Vishwa Gou Sammelana". web.archive.org. 2015-07-06. 2020-12-31 रोजी पाहिले.
  4. ^ डॉ. नितीन मार्कंडेय, अमित गद्रे (२००७). देशी गोवंश. पुणे: सकाळ प्रकाशन. pp. ४१. ISBN 978-93-86204-44-8.