राधानगरी धरण

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search
राधानगरी धरण
Radhanagari.jpg
धरणाचा उद्देश सिंचन, जलविद्युत
अडवलेल्या नद्या/
प्रवाह
भोगावती नदी
स्थान फेजीवडे, राधानगरी तालुका, कोल्हापूर जिल्हा, महाराष्ट्र
सरासरी वार्षिक पाऊस ५५७० मि.मी.
लांबी १०३७ मी.
उंची ३८.४१ मी.
बांधकाम सुरू १९०८
उद्‍घाटन दिनांक १९३८
ओलिताखालील क्षेत्रफळ १७२३ हेक्टर
जलाशयाची माहिती
क्षमता २३६.७९ दशलक्ष घनमीटर
क्षेत्रफळ १८.१३ वर्ग कि.मी.
विद्युत उत्पादनासंबंधित माहिती
टर्बाइनांची संख्या
स्थापित उत्पादनक्षमता १० मेगावॉट

कोल्हापूरची तहान भागवणारी राधानगरी तालुक्यातील मुख्य धरणे : 1) लक्ष्मी तलाव :

            दूरदृष्टी काय असते हे आपल्याला राजर्षी शाहू महाराजांनी शिकवलंय. पण तरीही त्याकडे दुर्लक्ष होतं आणि दुर्घटना घडतात. रत्नागिरी जिल्ह्यातील चिपळूणमधील तिवरे धरण फुटून अनेकांनी जीव गमावला, तर कित्येकांचे संसार धरणाच्या पाण्यात वाहून गेले. या धरणाने स्थानिकांच्या डोळ्यात ठेवलं ते केवळ पाणी आणि पाणीच. याच दुर्घटनेच्या अनुशंगाने राज्यातील इतर धरणांचा आढावा घेणं गरजेचं आहे. कोल्हापुरातील राधानगरीत शाहू महाराजांनी 100 वर्षांपूर्वी धरण बांधलं. पण आजही ते भक्कमपणे उभा आहे.कोल्हापूरच्या राधानगरी तालुक्यातील लक्ष्मी तलाव म्हणजेच राधानगरी धरण. बरोबर 100 वर्षांपूर्वी कोल्हापूर शहराची तहान ओळखून राजर्षी शाहू महाराजांनी भोगावती नदीवर या धरणाची निर्मिती केली. देशात कोणत्याही धरणाला स्वयंचलीत दरवाजांची सुविधा नसेल असं तंत्र इथं वापरण्यात आलं. तब्बल 7 टी.एम.सी क्षमता असलेल्या धरणाच्या या भिंती आजही भक्कमपणे उभ्या आहेत. या धरणाचं बांधकाम हे दगडांमध्ये करण्यात आलंय. या विशिष्ट बांधकाम प्रकारावरुनच या धरणाचं बांधकाम किती भक्कम आहे याची प्रचिती येते. चुना आणि शिसे  यांचं मिश्रण करुन या धरणाची बांधणी केली. ती इतकी भक्कम आहे की 100 वर्षानंतरही धरण डामडौलात उभं आहे.

कसं आहे राधानगरी धरण?

               राजर्षी शाहू महाराजांनी 1909 साली या धरणाच्या कामाला प्रत्यक्ष सुरुवात केली

हे धरण बांधण्यासाठी महाराजांनी दगडी बांधकामाचा प्रकार निवडलाया धरणाची उंची 38.41 मीटर आहे, तर लांबी 1037 मीटर आहेधरणातून पाण्याचा विसर्ग होण्यासाठी 7 स्वयंचलीत दरवाजे बसवले आहेतधरण पूर्ण क्षमतेने भरताच यापैकी एक-एक दरवाजा उघडला जातो

               ज्यावेळी राधानगरी धरण 100 टक्के भरेल, त्यावेळी याच दरवाजातून पाण्याचा विसर्ग होतो. अशा पद्धतीचं तंत्र अजून तरी देशातील कोणत्याही धरणावर बसवण्यात आलं नाही. आताच्या पिढीला देखील या धरणावर इतका विश्वास आहे की ते बिनधास्तपणे या धरणाच्या जवळ राहतात.तिवरे धरणाची परिस्थिती कशामुळं झाली याची चौकशी होईलच. दोषींवर कारवाई होईल. पण ज्यांची घरं उद्धवस्त झाली त्यांचं नुकसान भरून निघण्यासारखं नाही. आज अत्याधुनिक तंत्रज्ञानउपलब्ध आहे. तरीही असे प्रकार घडतात. मात्र 100 वर्षांपूर्वी राजर्षी शाहू महाराजांनी हे भक्कम वैभव उभा केलंय. त्यातील थोडं जरी ज्ञान घेतलं तर असे प्रकार पुन्हा महाराष्ट्रात घडणार नाहीत.


राधानगरी धरण' कोल्हापूर जिल्ह्यातील एक धरण आहे. हे धरण भोगावती नदीवर बांधण्यात आले असून त्याचा उपयोग शेतीच्या पाणी पुरवठ्यासाठी व वीज निर्मितीसाठी होतो.

राजर्षी शाहूमहाराजांनी शंभर वर्षांपूर्वी सिंचनाचे महत्त्व ओळखून त्या कामाला सर्वाधिक प्राधान्य दिले. विहिरी, तलाव, छोटे बंधारे अशा अनेक योजनांचा धडाका लावला. राधानगरी धरण म्हणजे या प्रयत्‍नांच्या मालिकेतील मुकुटमणी आहे. एका छोट्या संस्थानाच्या बचतीमधून इ.स. १९०७ मध्ये महाराजांनी राधानगरी या धरणाच्या महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पासाठी धरणाची योजना पुढे आणली. ९ फेब्रुवारी १९०८ ला गाव नव्याने वसवून त्या गावाचे नाव "राधानगरी' ठेवण्यात आले. १९०९ मध्ये धरणाचे प्रत्यक्ष बांधकाम सुरू झाले. १९१८ पर्यंत धरणाचे बांधकाम ४० फुटांपर्यंत पूर्ण झाले. पुढे निधीच्या कमतरतेमुळे प्रकल्प पूर्ण होण्यास १९५७ साल उजाडले. पण तत्पूर्वी पाणी साठवणे सुरू झाले होते. महाराष्ट्रातील एक अतिशय भक्कम धरण म्हणून राधानगरी ओळखले जाते.

धरणाची माहिती[संपादन]

बांधण्याचा प्रकार : दगडी
उंची : ३८.41मीटर (सर्वोच्च)
लांबी : १०३७ मी्टर

दरवाजे[संपादन]

प्रकार : स्वयचलित
लांबी : १०६.६८ मीटर.
सर्वोच्च विसर्ग : सेकंदाला २८३ घनमीटर
संख्या व आकार : ७( १४.४८ X १.५२ मी)

पाणीसाठा[संपादन]

ओलिताखालील क्षेत्र

क्षेत्रफळ : १८.१३ चौरस कि.मी.
क्षमता : २३६८ लक्ष घनमीटर
वापरण्यायोग्य क्षमता : २२०० लक्ष घनमीटर
ओलिताखालील क्षेत्र : १७२३ हेक्टर
ओलिताखालील गावे : ८

कालवा[संपादन]

या धरणातून कालवा काढण्यात आलेला नाही.

ओलिताखालील क्षेत्र : ५९११० हेक्टर
ओलिताखालील शेतजमीन : ४७२८८ हेक्टर

वीज उत्पादन[संपादन]

जलप्रपाताची उंची : 27 मी
जास्तीतजास्त विसर्ग : २७.३० क्युमेक्स
निर्मिती क्षमता : ४.८ मेगा वॅट
विद्युत जनित्र : ४ X १.२ मेगा वॅट

२) तुलसी धरण :