मुळशी धरण

मुळशी धरण

मुळशी धरण हे पुणे जिल्ह्यातील मुळा नदीवरील धरण आहे.

धरणातील पाणी सिंचनासाठी तसेच टाटा पॉवरद्वारे चालवल्या जाणाऱ्या भिरा जलविद्युत प्रकल्पात वीज निर्मितीसाठी वापरले जाते. या केंद्रावर १९२७ मध्ये बसवलेल्या सहा २५ मेगावॅट क्षमतेच्या पेल्टन टर्बाइन आणि १५० मेगावॅट क्षमतेचे एक पंप्ड स्टोरेज युनिट चालवले जाते. कृष्णा नदीच्या खोऱ्यात असलेल्या या जलाशयातील पाणी जलविद्युत निर्मितीसाठी भिरा पॉवर हाऊसमध्ये वळवले जाते. तयार होणारी वीज मुंबई शहराला पुरविली जाते.

धरण आणि वीज केंद्राच्या बांधकामादरम्यान धरण विरोधात सत्याग्रह करण्यात आला (एप्रिल १९२१ ते डिसेंबर १९२४). विनायक भुस्कुटे आणि पांडुरंग महादेव बापट यांनी मुळशी सत्याग्रहाचे नेतृत्व केले, ज्या शेतकऱ्यांची जमीन प्रकल्प बांधण्यासाठी घेण्यात आली होती त्यांचे प्रतिनिधित्व करण्यासाठी ही चळवळ होती. त्यांच्या नेतृत्वाची दखल घेऊन पांडुरंग महादेव बापट यांना सेनापती (सेनापती) असे नाव देण्यात आले.

मूळशी धरण बांधून १०० वर्षे जरी होऊन गेली तरी धरणग्रस्तांच्या अनेक मागण्या अजूनही प्रलंबित आहेत.

१९३७ मध्ये सरकार आणि टाटा पॉवर कंपनी यांच्यात भूसंपादन कायदा (१८९४) अंतर्गत झालेल्या करारानुसार, अधिग्रहित जमीन आणि भरपाई खालीलप्रमाणे होती :

अ. क्र.	गावाचे नाव	क्षेत्रफळ-एकर	क्षेत्रफळ-गुंठे	भरपाई (रु)
1	अडगाव	234	15	12180
2	अहरवाडी	353	39	36789
3	अकसाई	295	36	47857
4	अंबवणे	082	23	03628
5	अवळस	811	1	156747
6	बर्पे (बु.)	606	39	62396
7	बर्पे (खु.)	355	19	39271
8	भडस (खु.)	372	12	65132
9	भांभुर्डे (खु.)	062	14	4610
10	भोरकस	640	5	122805
11	चाचीवली	240	20	58236
12	चांदिवली	51	35	11781
13	दावडी	43	35	8000
14	देवळोली	380	7	65742
15	घांगोळ	59	25	11367
16	गोणावाडी	211	25	67562
17	कुंभेरी	380	39	29351
18	माले	32	39	3048
19	मोहोरी	411	18	85241
20	मुळापूर	504	35	70575
21	मूळशी (बु.)	517	8	98439
22	मूळशी (खु.)	383	28	59320
23	नांदीवली	384	00	120146
24	नानीवली	254	19	64770
25	निंबरवाडी	201	21	41524
26	नीवे	143	18	39195
27	निवरवंडे	281	21	66138
28	पळसे	212	10	52785
29	परीटवाडी	190	29	31427
30	पिंपरी	157	19	12516
31	पोमगाव	134	6	29399
32	सांभवे	64	9	5766
33	सांगवी	160	11	27843
34	सारुळे	310	17	67524
35	शेडानी	703	6	194960
36	शिरगाव	237	7	66386
37	शिरोळी	587	33	126004
38	ताम्हिनी (बु.)	184	33	18270
39	ताम्हिनी (खु.)	215	22	27884
40	तिस्करी	207	35	9056
41	तिस्ता	145	13	20122
42	वडगाव	485	29	84501
43	वडवाठार	540	36	111668
44	वेल्होळी	231	15	31604
45	वडस्ते	676	27	112259
46	वळणे	708	11	156530
47	वांद्रे	241	2	31292
48	वारक	379	35	85412

एकूण संपादित जमीन १५०७३ एकर आणि ३५ गुंठे होती, ज्याची भरपाई २७,५५,०८२ रुपये देण्यात आली.

याशिवाय, घरे, झाडे आणि मंदिरांसाठी भरपाई म्हणून ३७७,४०३ रुपये देण्यात आले.

अशा प्रकारे, एकूण भरपाई ३,१३२,४८५ रुपये देण्यात आली.

पर्यटन

अलिकडच्या वर्षांत मुळशी आणि आसपासच्या परिसरांना पर्यटन स्थळ म्हणून विकसित केले गेले व त्यामुळे मनोरंजनासाठी येणाऱ्या पाहुण्यांसाठी निवास व्यवस्था वाढली आहे. हे ठिकाण पुण्यापासून सुमारे २ तासांच्या अंतरावर आहे आणि आठवड्याच्या शेवटी सुटी घालवण्यासाठी ते एक प्रमुख आकर्षण आहे. मुळशीला भेट देण्यासाठी वर्षातील सर्वोत्तम वेळ ऑगस्ट ते ऑक्टोबर असतो.

अन्य वाचनासाठी

मुळशी धरणग्रस्तांच्या समस्येवर पुणे विद्यापीठाच्या राज्यशास्त्र विभागाचे माजी प्रमुख राजेंद्र व्होरा यांनी 'वल्ड्स फस्ट ॲन्टी डॅम मूव्हमेंट' हे पुस्तक लिहिलेले आहे.