दीक्षा

दीक्षा ही भारतीय धार्मिक व आध्यात्मिक परंपरांमधील एक महत्त्वाची संकल्पना आहे. गुरु-शिष्य परंपरेमध्ये गुरू शिष्याला विशिष्ट आध्यात्मिक साधना, मंत्र, ज्ञान किंवा आचार यांचा अधिकारपूर्वक उपदेश करतो, त्या विधीला किंवा प्रक्रियेला दीक्षा असे म्हणतात. विविध धर्म व संप्रदायांमध्ये दीक्षेचे स्वरूप, उद्देश आणि विधी वेगवेगळे असू शकतात.

महत्त्व / संकल्पना

दीक्षा ही गुरु-शिष्य परंपरेतील आध्यात्मिक ज्ञान, मंत्र किंवा साधनामार्ग स्वीकारण्याची प्रक्रिया मानली जाते. अनेक भारतीय धार्मिक परंपरांमध्ये दीक्षा ही साधकाच्या आध्यात्मिक जीवनातील महत्त्वाचा टप्पा मानली जाते. दीक्षेद्वारे साधकाला विशिष्ट मंत्र, उपासना किंवा साधनापद्धतीचा अधिकार प्राप्त होतो आणि त्यानुसार आचार-विचार व जीवनशैली अंगीकारण्याची अपेक्षा असते.

अनेक धार्मिक परंपरांमध्ये दीक्षेचा प्रमुख उद्देश मोक्षप्राप्ती, आत्मिक उन्नती आणि गुरुच्या मार्गदर्शनाखाली साधनेची सुरुवात हा मानला जातो. काही परंपरांमध्ये दीक्षेला नामदीक्षा, नामदान किंवा मंत्रदीक्षा असेही संबोधले जाते.

धर्मग्रंथांतील उल्लेख

वैदिक तसेच इतर धार्मिक ग्रंथांमध्ये आध्यात्मिक ज्ञानप्राप्ती आणि मोक्षमार्गासाठी योग्य सद्गुरूकडून दीक्षा व मंत्रप्राप्तीचे महत्त्व अधोरेखित करण्यात आले आहे.

• यजुर्वेदाप्रमाणे तत्त्वदर्शी संत तीन टप्प्यांत गुप्त मोक्षमंत्र प्रदान करतात.
• सामवेदानुसार असे मानले जाते की परमेश्वर सद्गुरूच्या रूपाने प्रकट होऊन साधकांना तीन शब्दांचा सांकेतिक मोक्षमंत्र प्रदान करतो आणि त्यांना परमेश्वरप्राप्तीचा मार्ग दाखवितो.
• भगवद्गीतेनुसार असे मानले जाते की "ॐ तत् सत्" हा मोक्षप्राप्तीचा मंत्र असून तो जो एका प्रबुद्ध संताकडून प्रदान केला जातो.
• कुरान शरीफनुसार असे मानले जाते की एक बखबर / इल्लमवाला (ज्ञानी) 'ऐन-सीन-क़ाफ़' हा तीन शब्दांचा (सांकेतिक) मोक्षप्राप्तीचा मंत्र सांगेल.

संत साहित्यातील उल्लेख

संत साहित्यामध्येही दीक्षा, नाम आणि सद्गुरू यांचे महत्त्व वारंवार प्रतिपादित केले आहे. संत कबीर यांनी सद्गुरूविना केलेली उपासना अपूर्ण असल्याचे अनेक दोह्यांमध्ये नमूद केले आहे. उदाहरणार्थ -

गुरु बिन माला फेरते, गुरु बिन देते दान।
गुरु बिन दोनों निष्फल हैं, चाहे पूछ लो वेद पुरान।।

हेही पहा

• गुरु
• गुरु-शिष्य परंपरा
• मंत्र