महालक्ष्मी मंदिर (कोल्हापूर)

महालक्ष्मी मंदिर (कोल्हापूर)

नाव:	श्री करवीर निवासिनी महालक्ष्मी अंबाबाई
निर्माता:	चालुक्य राजा कर्णदेव
जीर्णोद्धारक:	मराठा राजवंश
निर्माण काल :	६३४

वास्तुकला:	हेमाडपंथी
स्थान:	करवीर, कोल्हापूर, महाराष्ट्र


प्रधान देवता:	सर्वस्याद्या श्री महालक्ष्मी

श्री करवीर निवासिनी महालक्ष्मी अंबाबाई मंदिर हे महाराष्ट्रातील कोल्हापूर शहरामधील एक आद्य स्वयंभू शक्तीपीठ आहे. हे आदिशक्तीचे महामातृक स्थान आहे. हे मंदिर भारतातील प्रमुख देवी मंदिरांपैकी एक असून आई अंबाबाई मंदिर म्हणूनही ओळखले जाते. या मंदिराला सुमारे बाराशे वर्षांचा इतिहास आहे. येथे दरवर्षी लाखो भाविक दर्शनासाठी येतात. मंदिराची भव्य स्थापत्यकला, प्राचीन इतिहास आणि धार्मिक महत्त्व यामुळे हे मंदिर भाविकांसाठी आणि पर्यटकांसाठी विशेष आकर्षणाचे केंद्र आहे.^[१]

कोल्हापूरचे महालक्ष्मी मंदिर हे केवळ धार्मिक स्थळच नाही, तर एक ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक वारसा आहे. हा वारसा जपण्यासाठी प्रशासन आणि स्थानिक लोक एकत्रितपणे प्रयत्न करत आहेत.^[२]

श्री दुर्गा सप्तशती सर्वस्याद्या महालक्ष्मी

पद्म पुराण, स्कंद पुराण, मार्कंडेय पुराण, देवी भागवत इत्यादी प्राचीन ग्रंथांत महलक्ष्मीचा उल्लेख आहे. मार्कंडेय पुराणातील शाक्त संप्रदायचे ग्रंथ दुर्गा सप्तशती नुसार सृष्टी निर्माणच्या व त्रीदेवांच्या आधी ब्रम्हांडात फक्त एक तेजस्वी उर्जा शक्ती होती. ती उर्जा शक्ती अर्थात परब्रम्ह निर्गुण निराकार होती. त्या उर्जा शक्तीने सगुण साकार रूप धारण केले. ती चतुर्भुज होती. ती तप्तकांचन वर्णभा अर्थात तापलेल्या सोन्याच्या रंगाची होती. तीच्या उजव्या वरच्या हातात जमिनीला टेकलेली गदा, उजव्या खालच्या हातात म्हाळुंग फळ अर्थात बीजफळ, डाव्या वरच्या हातात खेटक, डाव्या खालच्या हातात पानपात्र, मस्तकी सयोनी लिंग आणी साडेतीन वेटोळे असलेला नाग आहे. तसेच ती सिंहावर विराजमान आहे. हिच मुळ सर्वस्याद्या शक्ती म्हणजे कोल्हापूर करवीर निवासिनी जगत जननी श्री महालक्ष्मी देवी. ह्या देवीचे वास्तव्य कोल्हापूर येथे आहे. तिला बोली भाषेत आई अंबाबाई असे म्हणतात.

देवी दुर्गा सप्तशती मध्ये महालक्ष्मीचे वर्णन -

मातुलुङ्गं गदां खेटं पानपात्रं च बिभ्रती।

नागं लिङ्गं च योनिं च बिभ्रती नृप मूर्धनि।।

तप्तकाञ्चनवर्णाभा तप्तकाञ्चनभूषणा।

शून्यं तदखिलं स्वेन पूरयामास तेजसा।।

श्री महालक्ष्मी महात्म्य

सर्वस्याद्या शक्ती महालक्ष्मी देवीच्या तमोगुणातून चतुर्भुज आदिशक्ती महाकाली व सत्वगुणातून चतुर्भुज आदिशक्ती महासरस्वती प्रकट झाले. म्हणून सर्वस्याद्या शक्ती महालक्ष्मीला त्रिगुणात्मक स्वरूपिणि म्हणतात. नंतर तिघींनी मिळून म्हणजेच महालक्ष्मीच्या गुणातून ब्रम्हा-लक्ष्मी प्रकट झाले. महासरस्वतीच्या गुणातून विष्णू-गौरी प्रकट झाले. तर महाकालीच्या गुणातून शंकर-सरस्वती प्रकट झाले. नंतर ह्या सहा जोड्यांचे विवाह करून दिले. त्यांना कार्य सोपविले.

ब्रम्हा-सरस्वती यांनी विश्व निर्मिती करावी. विष्णू-लक्ष्मी यांनी विश्वाचे पालन करावे. आणी शंकर-गौरी यांनी संहार करावा अशी कामे सोपवून सर्वस्याद्या शक्ती जगत जननी महालक्ष्मी करवीर येथे वास्तव्यास राहिली. देवी महालक्ष्मीची कन्या श्री लक्ष्मी देवी होय. त्यामुळे विष्णू हे महालक्ष्मीचे जावई आहेत. महालक्ष्मी अंबाबाईने अष्टदशभुजा जगदंबा स्वरूपात कोल्हासुराचा वध केला. महिषासुराचा वध करून महिषासुरमर्दिनी नावाने प्रसिद्ध झाली. आणि अष्टभुजा स्वरूपात दुर्गमासुराचा वध करून दुर्गा देवी नावाने प्रसिद्ध झाली. महालक्ष्मी ही साक्षात आदिशक्ती भगवती आहे. विष्णू पत्नी श्री लक्ष्मी देवी महालक्ष्मीची कन्या असल्याने तिरूपती बालाजी हे महालक्ष्मीचे जावई आहेत. त्यामुळे दरवर्षी नवरात्रीमध्ये महालक्ष्मी अंबाबाईला आई ह्या नात्याने तिरूपती बालाजीकडून शालू अर्पण केला जातो.

मंदिर प्रशासन

महालक्ष्मी मंदिराचे प्रशासन पश्चिम महाराष्ट्र देवस्थान समितीच्या अंतर्गत चालते. ही समिती मंदिराच्या व्यवस्थापनाची जबाबदारी सांभाळते, ज्यात दैनंदिन पूजा, उत्सवांचे आयोजन आणि मंदिराची देखभाल यांचा समावेश आहे. मंदिरात येणाऱ्या दानाच्या रकमेचा उपयोग मंदिराच्या विकासासाठी आणि सामाजिक कार्यांसाठी केला जातो. मंदिराचे मुख्य पुजारी आणि इतर कर्मचारी मंदिराच्या धार्मिक आणि प्रशासकीय कामकाजात सहभागी असतात. भाविकांना दर्शनासाठी सोयी उपलब्ध करून देण्यासाठी समिती विशेष प्रयत्न करते.^[१]

मंदिराचा इतिहास

महालक्ष्मी मंदिराचा इतिहास सुमारे १२शे वर्षांपूर्वीचा आहे. मंदिरातील एका शिलालेखानुसार, हे मंदिर चालुक्य राजवंशाच्या काळात, म्हणजेच ७व्या शतकात बांधले गेले. चालुक्य राजांनी या मंदिराला भव्य स्वरूप दिले. मंदिराचा मुख्य गाभारा आणि मूर्ती ७व्या शतकातील असून, त्यानंतर मंदिरात अनेक बदल आणि दुरुस्त्या झाल्या.^[३] मराठा राजवटीतही या मंदिराला विशेष महत्त्व होते आणि मराठा राजांनी मंदिराच्या विकासासाठी योगदान दिले. १९व्या शतकात मंदिराचा काही भाग पुनर्बांधणी करण्यात आला. आजही मंदिराचा ऐतिहासिक वारसा जपला जातो.^[१]

मंदिराची स्थापत्यकला

महालक्ष्मी मंदिराची स्थापत्यकला ही हेमाडपंती शैलीतील आहे, जी प्रामुख्याने काळ्या दगडात बांधली गेली. मंदिराचा मुख्य गाभारा, मंडप आणि गर्भगृह हे सर्व काळ्या दगडात कोरलेले आहेत. मंदिराच्या भिंतींवर सुंदर कोरीव काम आणि देवी-देवतांच्या मूर्ती कोरलेल्या आहेत. मंदिराचा मुख्य कळस ६० फूट उंच आहे आणि त्यावर सोनेरी रंगाचा कळस आहे. मंदिराच्या चारही बाजूंना चार प्रवेशद्वारे आहेत, ज्याला "चतुर्मुखी" असे म्हणतात.^[४] मंदिराच्या गाभाऱ्यातील महालक्ष्मीची मूर्ती ३ फूट उंचीची असून, ती काळ्या पाषाणात कोरलेली आहे. मंदिराच्या बाहेरील बाजूस अनेक लहान मंदिरे आणि मूर्ती आहेत, ज्या मंदिराच्या सौंदर्यात भर घालतात.^[१]

मंदिरातील इतर देवता

महालक्ष्मी मंदिरात मुख्य देवता म्हणून आई महालक्ष्मीची मूर्ती आहे. ही मूर्ती काळ्या पाषाणाची असून, ती चार हातांची आहे. मातेच्या हातात पानपात्र, गदा, ढाल आणि म्हाळुंग फळ आहे. मंदिरात महालक्ष्मी सोबतच महाकाली आणि महासरस्वती यांच्या मूर्तीही आहेत, ज्या शक्तीच्या त्रिदेवी म्हणून पूजल्या जातात. मंदिर परिसरात गणपती, शिव, विष्णू आणि इतर देवतांच्या लहान मूर्तीही आहेत. मंदिराच्या गाभाऱ्यातील वातावरण अत्यंत शांत आणि भक्तिमय आहे.^[५]

पूजा

महालक्ष्मी मंदिरात दररोज सकाळी आणि संध्याकाळी महालक्ष्मीची विशेष पूजा केली जाते. सकाळी ५ वाजता मंदिर उघडते आणि पहिली आरती होते. त्यानंतर अभिषेक, महापूजा आणि नैवेद्य अर्पण केला जातो. संध्याकाळी ७ वाजता शेजारती होते, ज्यामध्ये भाविक मोठ्या संख्येने सहभागी होतात. मंदिरात विशेष प्रसाद म्हणून पंचामृत आणि लाडू दिले जातात. भाविक मातेला फुले, साडी आणि अलंकार अर्पण करतात. मंदिरात दररोज हजारो भाविक दर्शनासाठी येतात आणि मातेच्या चरणी प्रार्थना करतात.^[१]

उत्सव

महालक्ष्मी मंदिरात अनेक उत्सव साजरे केले जातात, ज्यामध्ये नवरात्रोत्सव हा सर्वात महत्त्वाचा आहे. नवरात्रीच्या नऊ दिवसांत मंदिरात विशेष पूजा, आरती आणि भजनांचे आयोजन केले जाते. या काळात मंदिराला सुंदर फुलांनी सजवले जाते आणि भाविकांची मोठी गर्दी होते. दसऱ्याच्या दिवशी मातेची पालखी मिरवणूक काढली जाते.^[६] याशिवाय, किरणोत्सव हा आणखी एक महत्त्वाचा उत्सव आहे, ज्यामध्ये सूर्यकिरण थेट मातेच्या मूर्तीवर पडतात. हा उत्सव वर्षातून दोनदा, फेब्रुवारी आणि नोव्हेंबरमध्ये साजरा होतो. दिवाळी, गुढीपाडवा आणि चैत्र पौर्णिमा यांसारखे सणही मंदिरात उत्साहात साजरे केले जातात.^[७]