लोणारी

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून

लोणारी हे हिंदू धर्म व चालीरीती पाळणारे, पूर्वी क्षत्रिय धर्माचे पालन करणारे, छत्रपती शिवाजी महाराजांना मानणारे तसेच शिव व विष्णूची आराधना करणारे लोक आहेत. मुंबई गॅझेटियरच्या नोंदीनुसार लोणारी हे मराठा जातिधारक आहेत. ✍.."प्रकाशझोत लेख-१९" "प्राचीन शिलालेखात सापडतात लोणारी इतिहासाच्या पाऊलखुणा" टायटल-"जत संस्थानातील "लोणार"येथे प्राचीनकाळी खनिज मातीपासून मीठनिर्मिती....

सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक वारसा जपणारे कवठेमहांकाळमधील लोणारवाडी....
        जत तालुक्याला प्राचीन इतिहास आहे.शिलाहार,कलचुरी,देवगिरीचे यादव,मोगल,विजापूरची आदिलशाही आणि शिवशाही अशा सर्व राजवटीच्या काळात जत तालुक्याला महत्त्व होते.सांगली जिल्ह्याच्या एका टोकाला असलेल्या आणि आकाराने विस्तीर्ण असलेल्या जत तालुक्यात प्राचीन काळापासून इतिहासाच्या पाऊलखुणा आढळतात.तालुक्याचे ठिकाण असलेले जत शहर,संख,उमदी,उमराणी(प्राचीनकाळी उंबरवनी)माडग्याळ(प्राचीन नांव माडगीहाळ),सिंगनहळ्ळी,लोणार,डफळापूर ही व अन्य अनेक गांवे प्राचीन आहेत.सुमारे साडेसातशे वर्षापूर्वी महाराष्ट्र व कर्नाटकाच्या इतिहासात पराक्रमाचा ठसा उमटविणारे देवगिरीचे राजे सिंघनदेव आणि संकमदेव यादव या तालुक्यात येऊन गेलेले आहेत.त्यांच्या नांवाने ओळखली जाणारी सिंघनहळ्ळी व संख अशी गांवे आजही या तालुक्यात आहेत.विशेष म्हणजे सिंघनहळ्ळी या लोणारीबहूल गांवात लोणारी समाजाची लोकसंख्या ९०%च्या आसपास आहे.तर संख व परिसरातील गोंधळेवाडी,सोरडी,आसंगी,जाल्याळ,दरिबडची,माणिकनाळ,खंदनाळ या गांवात लोणारी समाजाची लोकसंख्या दखलपात्र आहे.तर सिंघनहळ्ळी या ऐतिहासिक गावाच्या शेजारी लोणारवाडी(वाळेखिंडी),काशिलिंगवाडी,बागलवाडी ही अशीच लोणारीबहूल गांवे आहेत.जत ही महात्मा बसवेश्वरांच्या पदस्पर्शाने पावन झालेली भूमि आहे.म्हणून जत तालुक्यात हिंदू लोणारी बरोबर लिंगायत-लोणारी समाजाची संख्याही लक्षणीय आहे.
   खुद्द जतमध्ये श्रीबंकेश्वर,माडग्याळमधील श्री महादेव आणि उमराणीतील हेमलिंगेश्वर ही मंदिरे अतिप्राचीन असून तीनही ठिकाणी प्राचीन हळेकन्नड किंवा कन्नड भाषेतील शिलालेख आहेत.त्यावरुन जत तालुक्याच्या इतिहासावर प्रकाश पडतो.छत्रपती शिवाजी महाराजांचे सरसेनापती प्रतापराव गुजर यांचा पराक्रम या तालुक्याने पाहिलेला आहे.विजापूरच्या आदिलशाहाचा सरदार बहलोलखान याच्या चतुरंग सैन्याचा प्रतापराव गुजर यांनी उमराणीजवळ पराभव केला आणि बहलोल खान शरण आला.
     जतच्या डफळे घराण्याशी सुमारे चारशे वर्षाच्या पराक्रमाचा इतिहास जोडलेला आहे.राजस्थानमधील पराक्रमी दूधात हाडा चौहान राजपूत वंशाबरोबर जतच्या डफळे घराण्याचा इतिहास निगडीत आहे.डफळे घराण्याला राव सर्जनसिंह,शामलसिंह,शार्दूलसिंह,सटवाजी अशा पराक्रमी पुरुषांची परंपरा या घराण्याला आहे.
     उमराणीचे डफळे म्हणजे जतच्या डफळे राजघराण्याची एक स्वतंत्र गादी आहे.डफळे घराण्याचे संस्थापक श्रीमंत सटवाजीराजे यांच्या मृत्यूपूर्वीच त्यांचे पुत्र बाबाजीराजे व खानाजीराजे यांचे निधन झाले होते.श्रीमंत सटवाजीराजे यांच्या सुनबाई राणी येसूबाई यांनी १७०७ ते १७३८ सालापर्यंत डफळे संस्थानाचा एकसुत्री राज्यकारभार सांभाळला.
 १७३८ साली राणी येसुबाई यांनी आपले सावत्रदीर खानाजीराव यांच्या चारही मुलांना दत्तक घेतले.दत्तकानंतर यशवंतराव,रामराव,भगवंतराव व मुकुंदराव हे डफळे संस्थानाचे वारस झाले.या चारही मुलांना राणी येसूबाई यांनी आपली जहागिरी वाटून दिली.थोरले यशवंतराव यांना जत,दुसरे रामराव यांना डफळापूर,तिसरे भगवंतराव यांना उमराणी तर सर्वात लहान असलेले मुकुंदराव यांना सध्या सोलापूर जिल्ह्यातील मंगळवेढा तालुक्यात असलेल्या हुलजंतीची जहागिरी दिली.
     पूर्वीच्या जत संस्थानातील पण नंतरच्या हुलजंती संस्थानातील अर्थात आताच्या मंगळवेढा तालुक्यातील "लोणार"या गांवात प्राचीनकाळी जमिनीतून मीठ काढण्याची पध्दत होती."लोणार"या गांवाचा तशा खनिज मीठासंदर्भात अभ्यासकांनी प्राचीन शिलालेखात उल्लेख केलेला असल्याची माहिती इतिहास अभ्यासक श्री.चिंतामणी सहस्रबुध्दे यांच्या "इतिहासाची सुवर्णपाने"या पुस्तकात केलेला आहे.माडगीहाळ किंवा मडीहाळ(आज माडग्याळ ता.जत)येथील महादेव मंदिरातील शिलालेखही(२७ जानेवारी११७२,नंदन संवत्सर शके १०९३)प्राचीन इतिहासावर प्रकाश टाकतो.या ठिकाणी माडग्याळचा  मालिंगे असा उल्लेख आहे,याशिवाय वासुबिंगे(वासुंबे ता.तासगांव)लोणार ता.जत आणि कोळनूर या गांवाचा उल्लेख आहे.पण "लोणार"या पूर्वीच्या जत संस्थानातील गांवात १२ व्या शतकात खनिजमातीपासून मीठ काढले जात होते,असा शिलालेखात उल्लेख आहे.
    आजच्या "लोणार"या गांवाजवळ महमदाबाद,पौट,बावची,हाजापूर,रड्डे,डोंगरगांव,निबोंणी ही मंगळवेढा तालुक्यातील तर जत तालुक्यातील येळवी,खैराव,टोणेवाडी,कुणिकोणूर,नरळेवाडी(सनमडी)ही लोणारीबहूल गांवे ५ ते २० कि.मी.च्या अंतरावर आहेत.
     ११व्या शतकात उल्लेख केलेल्या शिलालेखावरुन लोणार परिसरातील लोणारी लोकसंख्या असणार्‍या मंगळवेढा व जत या शेजारी तालुक्यातील गांवातही खनिज मातीपासून मीठ काढण्याचा व्यवसाय पारंपारिकपणे लोणारी समाज बांधव करीत होते,असे अभ्यासकांचे मत आहे.स्थलांतरामूळे अथवा नैसर्गिक संकटामुळे उदरनिर्वाहासाठी हे लोक १०-२० किलोमीटरच्या अंतरावर स्थिर झाले.
    या परिसरातील लोणारी समाजातील काही बुजूर्गांशी संवाद साधला असता,"पूर्वी येथे खनिजमातीपासून मीठ काढले जात होते,त्याला त्यांनी दुजोरा दिला".या मीठ तयार करण्याच्या पध्दतीबाबत विचारले असता,अनेकांनी पारंपारिक मीठ काढण्याच्या पध्दतीवरही प्रकाशझोत टाकला."जमिनीत चढत्या क्रमाने तीन कुंड बांधले जात,ते आतून चुन्याने प्लॅस्टर करुन गुळगुळीत केले जात.सर्वात उंच कुंडातील पाणी नैसर्गिक उतराने अनुक्रमे खालील दोन कुंडात येण्याची व्यवस्था केलेली असे.सर्वात उंचीवरील कुंडात खापराचे तुकडे,वाळूचे मोठे कण,कोळसा टाकलेला असे.दोन नंबरच्या कुंडात वाळूचे बारीक कण व भुसा टाकलेला असे.सर्वात कमी उंचीचा तळभागातील कुंड,गाळलेले खारट पाणी साठविण्यासाठी असे.क्षारयुक्त खनिज-खारट मातीत पाणी घालून ते द्रावण ढवळून सर्वात उंच कुंडामध्ये ओतले गेल्यावर पहिल्या दोन कुंडातून गाळून खारट पाणी शेवटच्या तिसर्‍या कुंडात साठवले जाई.कडक उन्हाने बाष्पीभवन झाल्यानंतर त्यात शिल्लक राहिलेले मीठ "लोणारी समाजातील लोक पारंपारिकपणे धान्याच्या बदल्यात जुन्या मापांने विकत,हे मीठ विकण्यासाठी शक्यतो रेड्याचा वापर केला जात असे,यावरुन यांना "रेडा लोणारी"असे म्हटले जात असे.
     अशाच प्रकारचा एक शिलालेख बोरगांव(ता.कवठेमहांकाळ)येथे देशिंग-तासगांव रस्त्यावरील पुरातन शिवमंदिराजवळ आढळला.त्याची माहिती पुरातत्व विभागाला १९७१ मध्ये तत्कालीन पाटबंधारे व वीज मंत्री वसंतदादा पाटील यांनी दिली,अशी नोंद आहे.या कोरीव शिलालेखाच्या वरच्या बाजूस सुर्य व चंद्र यांच्या प्रतिमा आहेत.भाषा संस्कृत व कन्नड लिपी प्राचीन हळेकन्नड आहे.चालुक्य प्रताप चक्रवर्ती जगदेव मल्लाच्या राज्यारोहनाच्या बाराव्या वर्षी फाल्गुन शुध्द चतुर्दशी,शुक्ल संवत्सर,शके १०७१(म्हणजेच २०फेब्रुवारी)मध्ये बोरीग्राम(आजचे बोरगांव)येथे बांधलेल्या मंदिरासंदर्भातही यात उल्लेख आहे.बोरगांवच्या या शिलालेखात येथील बाजारात कापसाच्या गासड्या,मीठ,तेल,विड्याची पाने,सुपार्‍या,भात,घोडे विकण्यासाठी येत होते,असे समजते.विशेषतःबोरगांव परिसरात आठशे ते नऊशे वर्षापूर्वी "मीठ"बाजारात विकण्यासाठी येत होते.यावरुन असे अनुमान काढले जाते की,त्या काळात परंपरेने व्यवसाय करण्याची पध्दत रुढ होती.शिंपी कपडे शिवत,न्हावी केस कापत,चर्मकार चपला तयार करत,तेली तेल विकत आणि फक्त लोणारीच मीठ विकत...यावरुन आठशे ते नऊशे वर्षापूर्वीपासून लोणारी हे पारंपारिकपणे मीठ बनवून विकण्याचा व्यवसाय करत होते.
    विशेष म्हणजे हा शिलालेख कवठेमहांकाळ तालुक्यातील बोरगांव येथील प्राचीन शिवमंदिराजवळ सापडला.या कवठेमहांकाळ तालुक्यातील लोणारवाडी,थबडेवाडी,विठूरायाचीवाडी,पिंपळाचीवाडी,देशिंग,मोरगांव,चाबुकस्वारवाडी,आटपाडकरवस्ती(कोंगनोळी)ही लोणारीबहूल गांवे आहेत.
     लोणारवाडी हे लोणारी समाजाचा सांस्कृतिक व ऐतिहासिक वारसा जपणारे गांव म्हणून प्रसिध्द होते.खनिजमातीपासून मीठ तयार करण्याच्या कुटिरोद्योगासाठी प्राचीन काळी प्रसिध्द असणारे गांव आहे.लोणारवाडी हे कवठेमहांकाळ तालुक्यातील अग्रणी नदीच्या काठी वसलेले गांव आहे.शेकडो वर्षापूर्वी लुप्त झालेल्या "अग्रणी नदीचे पुनरुज्जीवन" ही जलतज्ञ डाॅ.राजेंद्रसिंह राणा यांच्या "लोकबिरादारी"च्या मार्गदर्शनाखाली राबविलेली,महाराष्ट्रातील सांगली जिल्ह्यातील एकमेव लोकचळवळ झाली,हेच सुत्र कर्नाटकही वापरण्याच्या तयारीत आहे.अग्रणी नदीचा प्रवाह महाराष्ट्रात ५५कि.मी.आणि कर्नाटकात ४० कि.मी.आहे.अग्रणी नदीच्या खोर्‍यात जलसंस्कृती निर्माण होण्याची स्थिती,बेळगांव जिल्ह्यातील अथणी तालुक्यातील खिळेगांव हे अग्रणी नदीच्या काठचे गांव लोणारवाडीपासून काही अंतरावरच आहे.प्रख्यात जलतज्ञ डाॅ.राजेंद्रसिंह राणा या जलक्रांतीतील "क्रांतीदूता"ने ज्या लोणारवाडीला भेट देत जलसंस्कृतीची चळवळ गतिमान करण्याचा प्रयत्न केला.लोकबिरादारीच्या माध्यमातून अग्रणी नदीला पुनरुज्जीवन देण्यासाठी मार्गदर्शन करणार्‍या जलतज्ञ डाॅ.राजेंद्रसिंह राणा यांच्यामुळे "लोणारवाडी"हे लोणारीबहूल गांव आता प्रकाशझोतात आलेले आहे.
  कर्नाटकातील उप्पार कम्युनिटीशी असणारे नैसर्गिक नातेसंबंध यांना अधिक भक्कमपणे जोडणारी,अग्रणी ही एक जीवनदायिनी आहे.या अग्रणी नदीच्या काठी प्राचीन काळापासून खनिजमातीपासून मीठ काढले जायचे,तसे "मोडे"गांवातील जुन्या पिढीतील अनेक बांधवांनी पाहिलेले आहेत."खनिज मातीपासून मीठ तयार करण्याचे कुंड आपण स्वतः पाहिले आहेत",अशी माहिती लोणारवाडीतील निवृत्त मुख्याध्यापक व आदर्श शिक्षक श्री.नामदेव बजबळकर(गुरुजी)यांनी दिली.ते आम्हांला ते मोड असणार्‍या जागा दाखविण्यास घेऊन गेले पण सद्यस्थितीत त्या मोडांची उपयुक्तता नसल्याने ते शेतकर्‍यांनी मुजविले आहेत.याशिवाय अग्रणी नदीचा वाळू उपसा करत असतानाही बहुतांश "मोडे" उकरुन फेकले गेले.
   जत तालुका व कवठेमहांकाळ तालुक्याच्या सीमारेषेशेजारी कर्नाटक राज्यातील विजापूर-बेळगांव जिल्ह्यातील अथणी,उप्पारहट्टी,संगनहट्टी,ऐनापूर मोळे,महालिंगपूर,रत्नापूर,हारनाळ,कनकनाळ,सौंदत्ती ही लोणारीबहूल गांवे आहेत.येथे प्राचीन काळापासून खनिजमातीपासून मीठ तयार करण्याचे कुटिरोद्योग होते.त्याचबरोबर या भागात काटेरी झुडूपे(वेडी बाभूळ)जाळून "लोणारी कोळसा" तयार करण्याचे काम आजही मोठ्या प्रमाणात चालते.आम्ही जेव्हा हारनाळ,कनकनाळ येथे गेलो तेव्हा एक बाब लक्षात आली की,येथील जनीन मोठ्या प्रमाणात क्षारपड आहे.नैसर्गिक नापीक जमिनी मोठ्या प्रमाणात आहेत.शिवाय या भागातील पाणी अजिबात पिण्यायोग्य नाही.पाण्यात क्षाराचे प्रमाण जास्त आहे.
   दि ट्राईब्ज ॲन्ड द कास्टस इन बाॅम्बे-१९२२ मध्ये एंथोव्हेन लिहितो,"लोणारी हा शब्द यांच्या परंपरागत व्यवसायातून अर्थात मीठ तयार करण्यातून आलेला आहे.लोणारींचा हा व्यवसाय करणारे बेळगांव जिल्ह्यात सापडतात".याला डाॅ.जी.एस.घुर्ये यांच्या,"कास्ट ॲन्ड रेस इन इंडिया"या शोधप्रबंधानेही पुष्टी दिलेली आहे.याचा अर्थ बेळगांव-विजापूर जिल्ह्यातील गांवासह जत आणि कवठेमहांकाळ तालुक्याच्या या सीमावर्ती भागात,कन्नडबहुल लोणारी गांवात मीठ व्यवसायाचे कुटिरोद्योग मोठ्या प्रमाणात होते.विशेष म्हणजे मीठ कर लावून बंदी घातलेल्या काळातही विजापूर व अथणी तालुक्यातील "लोणारीबहुल"गांवात घरगुती मीठ तयार केले जात होते.(संदर्भ:सा.लोणारी जागर)

लोणारी जात[संपादन]

लोणारी ही एक हिंदू क्षत्रिय जात मराठा जातीशी संलग्न असून मुख्यत्वेकरून महाराष्ट्रातील अकोला, अहमदनगर, औरंगाबाद, कोल्हापूर जळगाव, जालना, धुळे, नाशिक, पुणे, वाशीम, सांगली, सातारा, सोलापूर या जिल्ह्यांत, तसेच मुंबई, बारामती, बेळगाव, बैतूल, हैदराबादसारख्या ठिकाणीसुद्धा वास्तव्यास आहे. याशिवाय, गुजरात, मध्य प्रदेश तसेच दक्षिणेकडील आंध्र प्रदेश, कर्नाटक, तमिळनाडूमधेही लोणारी आढळतात. मध्य प्रदेशात बैतूल जिल्ह्यात ते लोणारी कुणबी म्हणून ओळखले जातात.

महाराष्ट्रात या जातीला इतर मागासवर्गीय असा (ओबीसीचा) दर्जा आहे.[१]

लोणारी ही एक उच्च जात असून चुनामीठ तसेच कोळसा बनवणारे मूळचे मराठे पण स्वतंत्र व्यवसाय स्वीकारल्याने त्यांच्यात लोणारी व चुनारी असे प्रकार पडले. जातिविवेक या ग्रंथानुसार लोणारी लोकांचे शुद्ध लोणारी, कडू लोणारी, अक्करमासे लोणारी अशा शाखा आहेत. विविध शाखांमध्ये रोटी व्यवहार आहे, पण बेटी व्यवहार नाही. त्यामुळे हे लोक जेवण एकत्र करू शकतात पण आपआपसात लग्न करू शकत नाहीत.

लोकसंख्या[संपादन]

लोणारी जातिधारकांची एकूण लोकसंख्या १९०१ सालच्या जनगणनेनुसार १९२२२ इतकी होती. त्यापैकी पुरुष ९६७२ व स्त्रिया ९५५० होत्या.

जातीचा इतिहास[संपादन]

मल्लाट पुरुष व आवर्त स्त्री यांच्यापासून लोणारी समाज सुरू झाला, असे मानले जाते. लोणारी समाजाचे संस्कृत नाव "सौमिक" आणि समुद्राच्या पाण्यापासून मीठ बनविणे हा पारंपरिक व्यवसाय असे दिसते. "मूलस्तंभ" नुसार लोणारी हे मूळचे क्षत्रिय असून मराठा जातीपासून विभक्त झालेले आहेत. पुण्यातील लोणारी हे मूळचे माणदेशातून म्हणजे मूलतः सातारा जिल्ह्यातील फलटणहून स्थलांतरित झाले आहेत. काही जणांचे मानणे आहे की लोणारी हे लिंगायत धर्माचेसुद्धा पालन करत होते कारण त्यांच्या धार्मिक विधी जंगमामार्फत केले जात होते. लिंगायत धर्मीयांशी मिळणारा हा एक छोटासा दुवा आहे. एका मिथकानुसार लोणारी जातीचा उल्लेख हा महाभारतातसुद्धा आलेला दिसून येतो. "जेंव्हा विदुर धृतराष्ट्राला सल्ला देतो की हे राजन, तू माळ्यासारखा वाग. माळी झाडे लावतो, जगवतो व त्याची फळे चाखतो, तसेच लोणारी झाडे कापतो, जाळतो आणि कोळसा बनवतो"

(टीप : त्या काळी लोणारी जात अस्तित्वात असल्याचा तसा अजून कोणताही ठोस पुरावा नाही, कारण लोणारी समाज हा काही शतकापासून मराठ्यांमधून स्वतंत्र झालेले आढळतात)

लोणारी जातीत मूल जन्माला आल्यानंतर साधारण वर्षभरात धनगर त्याचे केस कापी आणि त्या बदल्यात त्याला तांब्याचे नाणे दिले जाई. लोणारी जात पंचायत मानत असत. समाजातील विविध तंटे बखेडे जात पंचायत सोडवीत असे. लोणार्‍यांमध्ये सारख्या आडनावाच्या कुटुंबात लग्ने जुळत नाहीत.

कुलदैवत[संपादन]

लोणारी लोकांची विविध कुलदैवते असली तरी, मुख्यत्वे करून तुळजापूरची तुळजाभवानी आणि जेजुरीचा खंडोबा तसेच सिद्धनाथ ही कुलदैवते आहेत.

लग्न समारंभ[संपादन]

दोन भाऊ अन्य कुटुंबातील दोन बहिणीशी लग्न करू शकतात. मुलाच्या लग्नाचे तसे निश्चित वय ठरलेले नाही, पण आजकाल हे नियम बदलले आहेत. लग्नापूर्वी शारीरिक संबध निषिद्ध मानले जातात. लग्नाआधी जर एखाद्या मुलीला गर्भधारणा झाली तर तर संबंधित व्यक्तीशी तिचा विवाह लावणे हे सक्तीचे आहे. लोणारी पुरुष एकच लग्न करू शकतो परंतु जर त्याची पत्‍नी विकलांग झाली किंवा पत्‍नीधर्म निभावण्यास अक्षम ठरली तर तिच्या संमतीने दुसरा विवाह करू शकतो. विवाहानंतर जन्माला आलेल्या प्रत्येक अपत्याची नोंद ठेवण्याचे काम भाट करत असतो. भाटमार्फत सर्व जातींच्या वंशावळी लिहिण्याचे काम आजही केले जाते. एकाच गोत्रात विवाहास परवानगी नाही.

लग्न जुळवण्याचे काम साधारणपणे चार पाच मध्यस्थांमार्फत होते व मुलाचा पिता हा मुलीच्या पित्याकडे तशी मागणी घालतो. ब्राम्हणाकडून लग्नाची तिथी व लग्नविधीचे धार्मिक कार्य पार पाडले जाते. मुला-मुलीची पत्रिका बघूनच व गुण जुळवून लग्न पक्के केले जाते. त्यासाठी सुपारी, हळद व कुंकू अशा सौभाग्य अलंकाराने धार्मिक विधी संपन्न होतो. लग्न समारंभाची सुरुवात कुंकू लावणे या कार्यक्रमाने सुरू होते व लग्न चिठ्ठी किंवा लग्नाची तारीख पक्की करणे हा दुसरा कार्यक्रम असतो. त्यानंतर लग्नाच्या आदल्या दिवशी किंवा लग्नाच्या दिवशी देवकार्य म्हणजे सवाद्य देवक काढणे, त्यानंतर हळद लावणे, मग देवकार्य अश्या प्रथा पाळल्या जातात. तसेच पाच पानांनी सीमान्तपूजन केले जाते त्यात आंबा, जांभूळ, उंबर, रुई व शमीची पाने असतात. कन्यादान करून वधुपिता किंवा मोठे काका हा समारंभ पूर्ण करतात त्यात आलेल्या वर्‍हाडींना गोड व रुचकर पण फक्त शाकाहारी जेवण दिले जाते. लग्न लावताना वधुवरांच्या डोक्यावर अक्षता व फुले फेकून मंगलाष्टके म्हणून, सप्तपदी, होम हवन व पूर्ण पूजापाठ करून लग्नविधी पार पडतो. लोणारी लोकांना पुनर्विवाह तसेच घटस्फोट सुद्धा मान्य आहे..

धर्म[संपादन]

लोणारी हिंदू धर्माला तसेच छत्रपती शिवाजी महाराजांना मानतात.. वारकरी वैष्णवशैव पंथाचा अनुयायी असतो. हिंदू धर्माच्या चालीरीतींप्रमाणे लोणारी लोकांची गणपती, शंकर, विष्णू, लक्ष्मी, भवानी, विठ्ठल आदींवर श्रद्धा असते. तसेच ते नाग, गाय, घोडा, बैल आणि पिंपळ, शमी, आपटा, वड, तुळस, बेल यांना पूजतात. लोणारी हे हिंदू धर्माचा कट्टर अनुयायी असल्याने ते भागवत, रामायण, महाभारत आदी धार्मिक ग्रंथ याचे वाचन करतात. एकादशी, चतुर्थी, सोमवार, मंगळवार, गुरुवार, शुक्रवार, शनिवार व खंडोबाचा रविवार उपवास धरतात. खंडोबा कुलदैवत असणारे लग्नविधी करण्यापूर्वी जागरण गोंधळ करतात. जावळ काढणे, कान टोचणे हे धार्मिक कार्यक्रम करतात. हे सर्व धार्मिक कार्य पौरोहित्य करणारा ब्राह्मणामार्फत केले जाते. लोणारी लोकांना विविध धार्मिक क्षेत्रांना भेटी देणे आवडते ते पंढरपूर, तुळजापूर, आळंदी येथे सहकुटुंब जात असतात.

व्यवसाय[संपादन]

पुरातन काळात चुना, मीठ व कोळसा बनवणारी लोणारी जात आता विविध क्षेत्रात प्रावीण्य कमावीत आहे डॉक्टर, इंजिनिअर, वकील, लेखक, संशोधक, उद्योजक, तसेच प्रशासकीय सेवा, लष्करी सेवा, पोलीस दल, क्रीडा विश्व, शिक्षक, प्राध्यापक, चित्रपट उद्योगातील विविध कामे असे सर्व क्षेत्रे आता लोणारी जातिधारकांनी काबीज केली आहेत.

अन्न व खाणे[संपादन]

लोणारी तसे मुख्यत्वे शाकाहारी, पण बोकडाचे, मेंढीचे, कोंबड्याचे मटण तसेच मासे खाऊ शकतात.

अंत्यसंस्कार विधी[संपादन]

लोणारे जातीच्या मृत व्यक्तीचे हिंदू धर्माच्या प्रचलित पद्धतीने अंतिम संस्कार केले जातात. मृतदेहाला अग्निसंस्कार व लहान असेल तर पुरणे अशी प्रथा आहे. दहाव्या दिवशी दशक्रिया व तेराव्या दिवशी ज्ञातिबांधवांना जेवण दिले जाते.

संदर्भ[संपादन]