फलटण

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search
  ?फलटण
महाराष्ट्र • भारत
—  तालुका  —

१७° ५८′ ४८″ N, ७४° २५′ ४८″ E

गुणक: 17°58′48″N 74°25′48″E / 17.98°N 74.43°E / 17.98; 74.43
प्रमाणवेळ भाप्रवे (यूटीसी+५:३०)
भाषा मराठी
तहसील फलटण
पंचायत समिती फलटण

गुणक: 17°58′48″N 74°25′48″E / 17.98°N 74.43°E / 17.98; 74.43

फलटण
जिल्हा सातारा
राज्य महाराष्ट्र
लोकसंख्या ६२,०००
२००१
दूरध्वनी संकेतांक ०२१६६
टपाल संकेतांक ४१५ ५२३
वाहन संकेतांक MH-११

फलटण हा भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील सातारा जिल्ह्यातील एक तालुका व शहर आहे. फलटण शब्दाची उत्पत्ती फल उत्तन (अर्थात फळबागांचा प्रदेश) अशी असावी, असे म्हटले जाते. फलटण क्षेत्रातील धुमाळवाडी आणि दक्षिण पट्ट्यातील डाळिंबे जगभरात निर्यात होतात. फलटणचा ग्रामीण भाग कृषी क्षेत्रात प्रगत असून नीरा उजवा कालवा सिंचन योजना ही तेथील कृषी क्षेत्रासाठी संजीवनी ठरला आहे..

बाणगंगा नावाची एक नदी फलटण गावातून वहाते. नदीवर एक पूल आहे. त्याच्या एका बाजूला फलटण आणि दुसऱ्या बाजूला मलठण ही गावे आहेत. नदीचे पात्र बहुतांशी कोरडे असते. पुण्याहून फलटणला जाताना आधी मलठण लागते.

फलटण हे भारतातील एक पुरातन शहर आहे. महानुभाव पंथीयांची दक्षिणकाशी म्हणून फलटण ओळखले जाई. दरवर्षी चैत्र वद्य प्रतिपदेला फलटणला घोड्यांची जत्रा होते. या जत्रेला पंजाब, बिहार, उत्तरी भारतातून भाविक मोठ्या प्रमाणात सहभागी होतात. येथे एक प्रसिद्ध श्रीराम मंदिर आहे. ते फलटणचे ग्रामदैवत म्हणून ओळखले जाते. दर वर्षी नोव्हेंबर-डिसेंबर महिन्यात श्रीराम रथोत्सव साजरा केला जातो. फलटण येथील पुरातन हेमाडपंथी जबरेश्वर मंदिरही प्रसिद्ध आहे. ऐतिहासिक वारसा असलेला तालुका आहे.

फलटण हे हिंदुस्थानातील एक संस्थान होते. नाईक-निंबाळकर हे संस्थानचे राजे होते.

फलटण ही महानुभाव संप्रदायाचे चक्रपाणी महाराज यांची जन्मभूमी आहे.

फलटण येथील राम मंदिर आणि मुधोजी मनमोहन राजवाडा ह्या अति प्राचीन वास्तू जतन केल्या आहेत. कैक चित्रपट/दूरचित्रवाणी मालिका ह्यांचे चित्रीकरण आजही ह्या वास्तूंमध्ये होत असते. मराठी फिल्मसृष्टीत नावलौकिक मिळवणारा फलटणकरांचा "बिरोबा फिल्म्स" निर्मित "होऊ दे जरासा उशीर" नावाचा चित्रपट ऑस्करच्या जागतिक फिल्म्स फेस्टिव्हलला पाठवला गेला होता. फलटण तालुक्यात राजुरी गावामध्ये 'सांगते ऐका' या मराठी चित्रपटाचे चित्रीकरण झाले होते. राममंदिर येथेही चित्रपटांचे व टी व्ही मालिकांचे शूटिंग होते

अन्य प्रेक्षणीय स्थळे/मंदिरे[संपादन]

  • आबासाहेब मंदिर - हे महानुभावपंथीय मंदिर आहे. ते राजस्थानी लाल दगड वापरून सुंदर बांधकाम केलेले मंदिर पर्यटकांना आकर्षित करते.
  • ताथवडा - येथील संतोषगड पाहण्यास पर्यटक येत असतात.
  • नागेश्वरमंदिर - हे संस्थानकालीन मंदिर असून त्याला रेखीव असे कौलारू छप्पर आहे. सागवानी लाकडावर नक्षीकाम सुरेख केलेले पहावयास मिळते. हा एक मंदिराचा उत्कृष्ट नमुना आहे
  • वाठार निंभोरे - येथे जुना राजवाडा आहे. येथे पुरातन कालीन राम मंदिर आहे .
  • श्रीकृष्ण मंदिर - हे अत्यंत पुरातन मंदिर आहे. या मंदिराचे वैशिष्टय महणजे या मंदिरात जाण्यासाठी खाली पायरया उतरून खाली जावे लागते
  • राम मंदिर - हे निंबाळकर संस्थानकालीन मंदिर असून सागवानी लाकडावर कलाकुसर नक्षीकाम अत्यंत रेखीव असे आहे. शेजारीच एकमुखी दत्त मंदिर असून तेसुद्धा सुंदर नक्षीकाम केलेले मंदिर आहे
  • तळयातील भवानी - फलटण पुणे रोडवर बस स्थानकाजवळ भवानी देवीचे मंदिर असून ते निंबाळकर घराण्याचे मंदिर म्हणून ओळखले जाते
  • तळयातील गणपती - फलटण शहराच्या मध्यभागी डेक्कन चौकापासून जवळच हे मंदिर आहे. या मंदिरात नवरात्र उत्सवाच्या वेळी फुलांची उत्कृष्ट आरास केलेली आस्ते .फलटण शहरातील महिला या दिवसात येथे मनोभावे पूजा अर्चा करतात .
  • उपळेकर महाराज मंदिर - स्टेट बँक ऑफ इंडिया जवळ हे मंदिर असून येथे मोठ्या प्रमाणात भाविक येतात
  • सईबाई मंदिर - उपळेकर महाराज मंदिराजवळच हे मंदिर आहे
  • मालजाईमंदिर -महात्मा फुले चौकातून कोर्टाकडे जाताने हे मंदिर लागते
  • साई मंदिर - जाधववाडी येथे हे मंदिर असून येथे भाविक गर्दी करतात
  • सावतामाळी मंदिर - नाना पाटील चौकात हे मंदिर आहे. या मंदिरात नेहमी आध्यात्मिक कार्यक्रम चालतात.
  • बाबासाहेब मंदिर - महानुभाव पंथाचे चक्रधर स्वामी यांचे जन्मस्थान येथे आहे
  • विठ्ठल मंदिर - हे मंदिर रविवार पेठेत असून या मंदिरात ज्ञानेश्वर महाराजांची पालखी परत जाताना मुक्कामासाठी थांबते.
  • शनी मंदिर - शुक्रवार पेठेत हे मंदिर असून नागपंचमीच्या दिवशी येथे यात्रा भरते फलटण परिसरतील महिला येथे नागपंचमीला येतात
  • भिवाई देवी मंदिर -फलटणपासून उत्तरेला नीरा नदीच्या काठावर हे मंदिर असून ते प्रसिद्ध आहे .
  • पद्मावती मंदिर -पद्मावातीनगर या ठिकाणी हे मंदिर असून या ठिकाणी ठिकाणी अत्यंत शांत असा परिसर आसल्यामुळे येथे विद्यार्थी अभ्यास करण्यासाठी येतात .तसेच येथील परिसरात लग्न समारंभासाठी सुद्धा हा परिसर विकसित करण्यासाठीचा प्रयत्न चालू आहे .

फलटण तालुक्यातील कारखाने[संपादन]

  • कमिन्स इंडिया लिमिटेड, सुरवडी.
  • गोविंद दूध प्रकल्प, कोळकी.
  • निंबकर सीड्स व संशोधन संस्था, वडजल.
  • न्यू फलटण शुगर वर्क्स, साखरवाडी.
  • श्रीराम सहकारी साखर कारखाना, फलटण.
  • साखरवाडी या गावात चोकलेटचा कारखाना आहे.
  • स्वराज दूध प्रकल्प, निंभोरे.
  • स्वराज सहकारी साखर कारखाना, उपळवे.
  • हेरीटेज मिल्क कंपनी, सांगवी (माळवाडी)
  • राजमाता मिल्क धूळदेव.
  • संतकृपा दुध अलजापूर. ‍‍‍‍‍‍

फलटण शहरातील पेठा[संपादन]

  1. सोमवार पेठ : दर वर्षी वैशाख पौर्णिमेला येथे फिरंगाई देवीची जत्रा असते. येथे महादेव मंदिर असून येथील लोक शिव भक्त आहेत पूर्वी या पेठेला माकडंमाल म्हणत असत सोमवार पेठ तालीम मंडळ येथे आहे .येथे रामकृष्ण हॉल आहे
  2. मंगळवार पेठ : येथे दर वर्षी अक्षय्य तृतीयेला नाथाच्या काठीचा उत्सव असतो.येथे जैन मंदिर असून ते संगमरवर दगडापासून बनवलेले आहे आणि येथे एक बौद्ध विहार आहे.
  3. बुधवार पेठ :येथे स्वामी समर्थ मंदिर आहे
  4. शुक्रवार पेठ- येथे एक तालीम मंडळ आहे ते शुक्रवार तालीम मंडळ या नावाने ओळखली जाते
  5. रविवारपेठ-- येथे एक तालीम मंडळ आहे ते रविवार पेठ तालीम मंडळ या नावाने ओळखली जाते .उगडा मारुती मंदिर येथे आहे

अन्य पेठा[संपादन]

  1. अक्षतनगर
  2. आदर्की : येथे दर वर्षी सामूहिक विवाह सोहळा असतो.
  3. आंदरूड
  4. आसू पवारवाडी
  5. कापसी
  6. कांबळेश्वर
  7. काळज
  8. कोळकी-फलटण दहिवडी रोड कोळकीमधून जातो.
  9. खडकी
  10. गिरवी - आमदार चिमणराव कदम हे या गावाचे होते
  11. घाडगेवाडी
  12. चौधरवाडी
  13. जाधववाडी
  14. झिरपवाडी
  15. जिंती
  16. ठाकुर्की
  17. ढवळ
  18. तरडगाव - आमदार दीपक चव्हाण हे या गावाचे आहेत
  19. तावडी
  20. दुधेबावी
  21. नरसोबानगर- नरसोबा हे पूर्वी शंकराचे मंदिर होते. जीर्ण रूपात अजून ते नरसोबानगरमध्ये आहे. अनंत मंगल कार्यालय हे नरसोबानगरात आहे.
  22. निंभोरे
  23. निमबलक
  24. पद्मावतीनगर- पद्मावातीनगरमध्ये पद्मावती देवीचे मंदिर आहे.
  25. पाडेगाव
  26. फरांदवाडी
  27. बिरोबनगर- पिठोरी अमावास्येला येथे मोठी यात्रा भरते. सातारा जिल्ह्यातील कृष्णा नदीवरून ‍‍‍‍पाणी आणून बारा तासात, रात्री बारा ते दुपारी बारापर्यंत बिरोबा देवास अंघोळ घालत.
  28. बीबी- येथे मारुतीचे मंदिर आहे. येथे कुत्रा चावल्यानंतर विडा खाण्यासाठी दिला जातो.
  29. भडकमकरनगर- येथे राजलक्ष्मी लाॅन्स मंगल कार्यालय आहे. पिरामिड चौकातून भडकमनगरला रस्ता जातो. येथे जलतरण तलाव आहे
  30. मलठण- येथे हरिबुवा मंदिर आहे.
  31. मांडवखडक
  32. माळवाडी
  33. मिरगाव
  34. मुरूम
  35. लक्ष्मीनगर
  36. लोणंद
  37. वडगाव
  38. वडजल
  39. वाखरी
  40. वाठार
  41. विठ्ठलवाडी
  42. विडणी- या गावात उत्तरेश्वराचे मंदिर आहे.
  43. विद्यानगर
  44. शिंदेवाडी
  45. श्रीरामनगर
  46. संगमवाडी
  47. सरडे
  48. सांगवी माळवाडी
  49. साखरवाडी-येथे साखर कारखाना आहे
  50. सालपे
  51. सासवड
  52. सुरवडी
  53. सोमंठली
  54. हनुमाननगर
  55. हिंगणगाव
  56. कुरवली माळवाडी येथे बाणगंगा नदीवर धरण बांधले आहे, व त्याचे नाव बाणगंगा धरण असे आहे
  57. उपळवे येथे एक छोटेधारण आहे .

मनोरंजन[संपादन]

  1. आदितीराजे गार्डन लक्ष्मी नगर
  2. इंदिरा गांधी सांस्कृतिक भवन
  3. जलतरण तलाव भडकमकर नगर
  4. विमानतळावरील नक्षत्र पार्क
  5. नामवैभव (सिटी प्राईड)चित्रपटगृह.
  6. मालजाई मंदिर.
  7. राम मंदिर.
  8. नाना-नाणी पार्क
  9. पद्मावती मंदिर परिसर
  10. भवानी मंदिर गिरवी गावाजवळ डोंगरावर हे मंदिर आहे
  11. रामराजे वाटर पार्क सस्ते वाडी
  12. विमानतळावर खूप लोक फिरायला जातात
  13. मनमोहन राजवाडा राममंदिर जवळ

१४ .सिटीप्राईड

१५.रामराजे वाटरपार्क (सास्तेवाडी)

१६ .धबधबा (धुमाळवाडी)

१७.श्रीकृष्ण मंदिर (महानुभावपंती)

18.राम यात्रा (राममंदिर )

१९ मनमोहन राजवाडा राम मंदिर मंदिर परीसारीतील भागात असून येथे वृद्ध मंडळी मनोरंजनासाठी येतात .


फलटण तालुक्यातली गावे[संपादन]

माांडवखडक-येथे प्रसिद्ध दत्त मंदीर आहे. डिसेंबर महिन्यात येथे हरिनाम सप्ताह असतो.

ढवळ - हे गाव पैलवानांचे गाव म्हणून ओळखले जाते

गिरवी-हे द्राक्षे आणि डाळिंबांसाठी प्रसिद्ध आहे.

राजाळे- येथे जनाईदेवी मंदिर आहे ते निंबाळ्करांचे कुलदैवत आहे.

हिंगणगाव-हे भैरवनाथाचे गाव आहे.

आसू, उपळवे, कापशी, गोखळी, ढवळ, तरडगाव, तरडफ, दालवडी, निंभोरे, पवारवाडी, पाडेगाव, फरांदवाडी, बरड,[पिंप्रद],भीमनगर, मिरगाव, राजाळे, वाखरी, वाठार निंबाळकर, विडणी, साखरवाडी, सांगवी, सासवड, सोनगाव, हिंगणगाव, .ठाकुर्की, आदर्की, सांगावीमाळवाडी,सोमंथली राजाळे येथे निंबाळकर संस्थानाचे कुलदैवत जनाईदेवी मंदिर आहे.

राजुरी,निमबलक,पवारवाडी शाळा,निंबाळक नाका,सोनावडी,

पिंप्रद- या गावामध्ये राजीव दिक्षित गुरूकुल निवासी शाळा पवारवाडी या ठिकाणी आहे.ही निवासी शाळा फक्त मुलांसाठी आहे.इयत्ता दहावीपर्यंत चे शिक्षण येथे आहे.अध्यात्मिक शिक्षणही मुलांना दिले जाते.तबला,टाळ,मृदुंग, शिकवले जाते.त्याचबरोबर शिवाजी महाराजांच्या काळातील खेळ दांडपट्टा, काठीलाठी,भालाफेक,विटीदांडू इ.खेळ शिकवले जातात.या गावात मरिमाता देवीची यात्रा भरते.

विडणी-विडणी हे गाव वांगी साठी प्रसिध्द आहे.या गावात उत्तरेश्वर मंदिर फार वर्षांपासून आहे. या गावात उत्तरेश्वर यात्रा भरते.या गावात सुभाषचंद्रबोस यांची जयंती साजरी केली जाते.

वाजेगाव- हे गाव पाठन तालुक्यातील पुनर्वसित गाव आहे.ते फलटण तालुक्यात वाजेगाव या ठिकाणी वसले. वाजुबाई देवी हे या गावाचे ग्रामदैवत आहे.-येथे बाणगंगा नदीवर एक बाणगंगा धरण बांधलेलं आहे या धरणाच्या पाण्यावर ठाकुर्की फरांदवाडी वाठार कुरवली माळवाडी दालववडी या गावातील शेतकरी या पान्यावर शेती करतात

बीबी- येथे प्रसिद्ध हनुमान मंदिर आहे व कुत्रे चावल्यावर येथे फुटाणे खाण्यासाठी लोक शनिवारी जातात.

ताथवडा- येथे शिवकालीन संतोषगड प्रसिध्द आहे

धुमाळवाडी -गिरवी येथून जवळच डोंगराजवळ धबधबा आहे

सुरवडी - हे गाव फलटण तालुक्यात आहे

निंभोरे -हे गाव फलटण तालुक्यातील आहे

साखरवाडी -हे गाव फलटण तालुक्यातील आहे.न्यू फलटण शुगर वर्क्स हा साखर कारखाना आहे

जिंती-हे गाव फलटण तालुक्यातील

निंबळक-हे गाव फलटण तालुक्यातील आहे.निमजाई देवीचे मंदिर गावात आहे.

बरड - हे फलटण तालुक्यातील गाव आहे

निमबलक नाका -हे फलटण तालुक्यातील गाव आहे

वाजेगाव -येथे वागजाई देवीचे मंदिर आहे

सरडे-हे फलटण तालुक्यातील गाव आहे.

वाखरी -हे फलटण तालुक्यातील गाव आहे .






प्रसिद्ध व्यक्ती

  1. प्राचार्य शिवाजीराव भोसले
  2. श्रीमंत रामराजे प्रतापसिंह नाईक निंबाळकर,
  3. वेणूताई चव्हाण
  4. लोकनेते हिंदुराव नाईक निंबाळकर
  5. संजीवराजे नाईक निंबाळकर
  6. रणजितसिंह नाईक निंबाळकर
  7. पी जी शिंदे अध्यक्ष महाराष्ट्र राज्य खो खो असोसिएशन होते
  8. मालोजीराजे नाईक निंबाळकर
  9. मुधोजीराजे नाईक निंबाळकर
  10. बैरीश्तर राजाभाऊ भोसले
  11. अभिनेता सयाजी शिंदे
  12. राम निंबाळकर
  13. विजयराव बोरावके
  14. हिंदुराव लोखंडे(पैलवान)

वाहतूक[संपादन]

Satara.gif

फलटण हे साताऱ्यापासून सुमारे ६५ कि.मी. तर पुण्यापासून सुमारे ११० कि.मी दूर आहे. पुण्याहून सासवड - जेजुरी - निरा - लोणंद या मार्गे तसेच साताऱ्याहून वडुथ - वाठार(रेल्वे स्टेशन)- आदर्की या मार्गे फलटणला बसने जाता येते. फलटणला जाण्यासाठी वरील दोन्ही ठिकाणांवरुन राज्य परिवहन मंडळाच्या बसेसची चांगली सोय आहे.तसेच बारामतीला जाण्यासाठी बसची व्यवस्था आहे. पंढरपूरला जाणाऱ्या बसेस फलटणहून जातात.

फलटण ते लोणंद रेल्वे मार्ग सुरु करण्यात आला आहे.त्या मुळे फलटण हून रेल्वेने लोणंदला व तेथून पुणे किवा सातारा कोल्हापूरला जाता येते

वैशिष्टे[संपादन]

विमाने उतरण्यासाथी फलटणला एक धावपट्टी आहे. तिच्यावर छोटे विमान उतरू शकते. या शहराच्या बाजूला धुमाळवाडी येथे धबधबा आहे.विमानतळावर वनविभागाने एक नक्षत्र पार्क सुरु केले आहे.विमानतळाच्या जवळ सजाई गार्डन मंगल कार्यालय आहे.

२.छत्रपती शंभुराजेच्या मातोश्री श्रीमंत महाराणी सईबाई साहेब यांचं जन्मस्थान.

३.संत ज्ञानेश्वरमहाराज यांचा पालखीसोहळा लोणंद मार्गे फलटणहून पंढरपूरला रवाना होतो.तो मुक्कामी फलटण या ठिकाणी विमानतळावर असतो.

४ .फलटण हा भौगोलिक दृष्ट्या पर्जन्य छायेचा प्रदेश म्हणून ओळखला जातो.

५. फलटणमध्ये उपळेकर मंदिर, सावतामहाराज मंदिर,जलमंदिर आहेत. मालजाई मंदिर,जबरेश्वर मंदिर, भवानी माता मंदिर

फलटणला आहे.

६ वेणूताई चव्हाण या फलटण येथील होत्या.

८. फलटण येथून जवळच सांगवी येथे रामायण काळात हनुमानच वास्तव होत असा रामायणात उल्लेख आहे.

९. फलटण येथूनजवळच धुमाळवाडी येथे पावसाळ्यात धबधबा पाहण्यासाठी पर्यटक गर्दी करतात.

१०. इतिहासकालीन राममंदिर येथे असून ते लाकडी व कलाकुसरीचा अप्रतिम नमुना असून आजही अद्यावत स्थितीत आहे.

११. पुरातन कालीन दगडी मंदिर आहे ते जब्रेश्वर मंदिर म्हणून ओळखले जाते.

१२. सजाई, महाराजा, अनंत मंगल कार्यालय येथे आहे.

१३ .महानुभाव पंथीयांची दक्षिणकशी म्हणून फलटण प्रसिध्द आहे.

१४ .फलटण हे एक संस्थान होते व पहिल्यांदा ते भारतात विलीन झाले.

१५. जिजाई व आशीर्वाद आणि मोरेश्वर मंगल कार्यालय फरांदवाडी येथे आहे.

१६. निंभोरे येथे व्यसनमुक्ती केंद्र आहे.

१७.लोणंद ते फलटण रेल्वे मार्गाचे काम पूर्ण झाले असून लौकरच डेमू रेल्वे या मार्गावर धावणार आहे. ही रेल्वे तरडगाव व सुरवाडी या स्थानकांवर थांबणार आहे. फलटण ते लोणंद व लोणंद ते फलटण रेल्वे सप्टेंबर २०१९ पासून सुरू झाली आहे

१८ पिंप्रद या गावात व्यसनमुक्ती केंद्र आहे

२० वडजल - या गावात पांडुरंग आश्रम असून येथे वारकरी संप्रदायाची मुले शिक्षण घेतात .व भजन व कीर्तनातून समाज प्रबोधन करतात .या आश्रमातील एक मुलगी खूप चांगले कीर्तन करते २१ महाकाली मंदिर - वाठार स्टेशन येथील फौजी धाब्याजवळ पूर्वेला हे मंदिर आहे .


.

बाह्य दुवे- फलटण तालुक्यामध्ये सस्तेवाडी येथे रामराजे वाटरपार्क आहे.[संपादन]

निंबकर अग्रिकलचर रिसर्च इन्स्टिट्यूट आहे. येथे गोट फार्म आहे.बी.वी निंबकर यांनी १९९३ मध्ये ऑस्ट्रेलिया येथुन बोअर जातीचे एम्र्बिओ आणले होते.यांच्या जुळ्यांचे जन्मदर जास्त आहे व वर्षातून दोन वेळा पिल्लांना जन्म देते.फार्मचे प्रबंधन कसे करावे,शेळी आणि मेंढीची निगा कशी घ्यायला हवी या बाबतीत येथे प्रशिक्षण ही दिले जाते. ,[१][मृत दुवा]तसेच येथे निंबकर सीड्स कंपनी आहे येथे वेगवेगळ्या पिकांचे बियाणे बनवतात