हिमालय

तिबेट मधून दिसणारे एव्हरेस्ट शिखर

हिमालय (IPA pronunciation: [hɪ'mɑlijə], [ˌhɪmə'leɪjə]) ही आशिया खंडात पसरलेली, जगातील सर्वांत उंच पर्वतरांग आहे. संस्कृत भाषेत हिमालय म्हणजे बर्फ (हिम) जेथे वास करते ते स्थान (आलय). हिमालय पर्वतरांग भारतीय उपखंडाला मुख्य अशिया खंडापासून म्हणजे तिबेटच्या पठारापासून वेगळे करते. जगातील सर्वच ८००० मीटर पेक्षा जास्त उंची असलेली सर्वोच्च शिखरे या पर्वतरांगेत आहेत. माउंट एव्हरेस्ट हे सर्वोच्च शिखर असून त्याची उंची ८८४८ मीटर इतकी आहे. त्याखालोखाल के२ व कांचनगंगाचा नंबर लागतो. ही पर्वतरांग लांबीतही प्रचंड लांब असून एकूण लांबी २,४०० किमी पेक्षाही जास्त आहे.ती भारत, पाकिस्तान, नेपाळ, चीन,भूतान या देशांमधून जाते. या पर्वताची उंचीमुळे हा पर्वत एकूणच भारतीय उपखंडाचे हवामानावर नियंत्रण राखतो. हिमालयाच्याच प्रभावाने भारतीय उपखंडावर मोसमी पावसाची कृपा आहे तर त्याच्या उंचीमुळे उत्तरेकडील अतिथंड वारे रोखले जाउन भारतीय उपखंड सर्वकाळ उष्ण/उबदार रहाण्यास मदत होते. हिमालयात अनेक नद्या उगम पावतात ह्या नद्या भारत पाकिस्तान बांगलादेश व चीनमधील जवळपास १५० कोटी हून अधिक लोकसंख्या म्हणजे ३०-३५ टक्के मानवांच्या पाण्याचा मुख्य स्त्रोत आहे. गंगा, ब्रह्मपुत्रा, सिंधू, या हिमालयातील महत्त्वाच्या नद्या आहेत. त्यामुळेच जगातील सर्वांत महत्त्वाच्या पर्वत रांगांमध्ये हिमालयाचा समावेश होतो.

जडणघडण

हिमालयाची जडणघडण

हिमालय पर्वत हा मुख्यत्वे गाळाने बनलेला पर्वत आहे व जगातील सर्वांत तरुण पर्वत असल्याचे मानण्यात येते. याची उत्पत्ती साधारणपणे १ कोटी ते ७० लाख या वर्षांदरम्यान झाली. भारतीय द्विपकल्प हा मूळतः गोंडवन या महाखंडाचा भाग होता व साधारणपणे आजच्या दक्षिण अफ्रिकेनजीक स्थित होता. भारतीय द्विपकल्पाने व ऑस्ट्रेलियाच्या प्रस्तराने उत्तरेकडे वेगाने वाटचाल केली. भारतीय द्विपकल्प वर्षाला १५ से.मी. उत्तरेकडे हलत होता. भूवैज्ञानिक दृष्ट्या हा वेग खूप प्रचंड आहे. द्विपकल्प व युरेशिया प्रस्तरामध्ये त्यावेळेस टेथिस नावाचा समुद्र अस्तित्वात होता. साधारणपणे १ कोटी वर्षांपूर्वी मुख्य आशियन खंडाशी धडक झाली व मधील टेथिस समुद्राचे अस्तित्व नष्ट झाले परंतु यामुळे त्यामधील समुद्राने तयार झालेला गाळाचा भाग हलका असल्याने दबण्याऐवजी उंचावला गेला, जसजसे भारतीय उपखंड अजून आत येत गेले तसतसे हा भाग अजून उंचावला व हिमालयाची निर्मिती झाली. अजूनही भारतीय द्विपकल्पीय प्रस्तराची वाटचाल तिबेटच्या खालील भागातून उत्तरेकडे होत आहे, त्यामुळे हिमालय अजूनही उंचावत आहे. या भौगोलिय घटनेमुळे ब्रम्हदेशातील पर्वतरांगा तसेच अंदमान निकोबार हे द्विपसमूह देखील तयार झालेत.

भारतीय द्विपकल्प व ऑस्ट्रेलियन प्रस्तर हे वार्षिक ६७ मी.मी. ह्या गतीने सरकत आहेत. पुढील १ कोटी वर्षात भारतीय द्विपकल्प अशिया खंडात अजून अंदाजे १५०० किमी इतके आत गेलेले असेल. यातील जवळपास २० मी.मी. अंतर हे हिमालयात समाविष्ट होउन जाते, ज्यामुळे हिमालयाची उंची अजूनही वाढत आहे. हिमालय साधारणपणे वार्षिक ५ मीमी इतक्या वेगाने उंच होत आहे. या जडण घडणी मुळे हिमालयाचा भाग हा भौगोलिक दृष्ट्या अतिशय नाजूक मानला जातो. दर वर्षाला भूकंपाचे अनेक झटके हिमालयीन क्षेत्रात बसत असतात.

हिमनद्या व नद्या

के२, पाकिस्तान आणि जवळून वाहणारी एक हिमनदी.

वर नमूद केल्याप्रमाणे हिमालय हा जगातील जवळपास १५० कोटी लोकांसाठी पाण्याचा मुख्य स्त्रोत आहे. हिमालयात साधारणपणे जवळपास १५,००० विविध हिमनद्या आहेत ज्यात १२,००० वर्ग किमी इतके पाणी सामावले आहे. ७० किमी लांबीची सियाचीन हिमनदी ही अध्रुवीय प्रदेशातील दुसरी सर्वांत मोठी हिमनदी आहे. उत्तरांचलमधील गंगोत्री, यमुनोत्री, पिंडारी, काफनी, नेपाळ मधील एव्हरेस्टच्या सानिध्यातील खूंबू ह्या काही प्रसिद्ध हिमनद्या आहेत.

हिमालयातील वरच्या भागातील नद्यांना हिम वितळून पाणी मिळत असल्याने या नद्या बारामाही वाहाणाऱ्या नद्या आहेत. या भागातील उंची खूप असल्याने विषववृताजवळ असूनही या भागात कायम बर्फ असते. या सर्व नद्या मुख्यत्वे २ मोठ्या नद्यांना जाउन मिळतात.

This image shows the termini of the glaciers in the Bhutan-Himalaya. Glacial lakes have been forming rapidly on the surface of the debris-covered glaciers in this region during the last few decades.

• पश्चिमवाहिनी नद्या या सर्व सप्त सिंधूच्या खोऱ्यात जाउन मिळतात. यातील सिंधू नदी सर्वांत लांब असून ती तिबेटच्या पठारावरील कैलास पर्वतानजीक उगम पावते. उत्तरेकडे लढढाक च्या पर्वत रांगांमधून पाकव्याप्त काश्मीरमधून प्रवास करते. असे मानतात की सिंधू नदी फार पूर्वी मध्य अशियात जात होती. काराकोरम पर्वत अजून उंचावल्यावर सिंधु नदीचे पात्र अरबी समुद्राकडे वळाले. झेलम, चिनाब, रावी, बियास, सतलज या सर्व नद्या मिळून सप्त सिंधू खोरे बनवतात. या सर्व नद्या सिंधू नदीत मिळून अरबी समुद्रास मिळतात.

• हिमालयातील बहुतांशी नद्या गंगा-ब्रम्हपुत्रा खोऱ्याचा हिस्सा बनतात. गंगा व ब्रम्हपुत्रा ह्या यातील मुख्य नद्या आहेत. गंगा नदी उत्तराखंडमधील 'गोमुख' येथे उगम पावते तर ब्रम्हपुत्रा ही सिंधू नदी प्रमाणेच कैलास पर्वताजवळ उगम पावते. तिबेटच्या पठारावर प्रवास करत ती अरुणाचल प्रदेशात भारतात प्रवेश करते. गंगा व ब्रम्हपुत्रा बांग्लादेशात एकत्र येतात व पद्मा नदी बनून बंगालच्या उपसागराला मिळतात. दोन्ही नद्यांचे खोरे प्रचंड असल्याने त्यांनी आणलेला गाळही प्रचंड असतो. त्यामुळे जगातील सर्वांत मोठा त्रिभुज प्रदेश गंगा ब्रम्हपुत्रेच्या मुखापाशी तयार झाला आहे. यमुना, अलकनंदा, शरयू, कोसी, गंडकी या गंगा नदीच्या मुख्य उपनद्या आहेत.

• इरावती नदी ही पूर्व हिमालयात उगम पावणारी महत्त्वाची नदी आहे ती ब्रम्हदेशातून प्रवास करत अंदमान समुद्रात मिळते.

धार्मिक महत्व

हिमालयाची उंची व भव्यता यामुळे प्राचीन कालापासून हिमालय भारतीयांना आकर्षित करत आला आहे. हिमालयाची अनेक वर्णने वेदांमध्ये आढळतात व त्याच्या स्तुतीपर अनेक रचना लिहील्या गेल्या आहेत. त्यामुळे हिंदू धर्मात हिमालयाला देवासमान स्थान आहे. महाभारतातील आख्यायिकेप्रमाणे स्वर्गाला जाण्याचा मार्ग हिमालयातून जातो म्हणून पांडवांनी शेवटची यात्रा हिमालयात केली. हिमालयाला देवांचे वस्ती-स्थान म्हणून मानण्यात येते. कैलास पर्वतावर शिव आणि पार्वती निवास करतात असा समज आहे. मानस सरोवर व ॐ पर्वत हिंदूसाठी अतिशय पवित्र स्थळे आहेत. हिमालयातील उगम पावलेल्या नद्यांच्या काठावर प्राचीन भारतीय संस्कृती विकसित झाली त्यामुळे देखील हिमालयाला आदरयुक्त स्थान आहे. अमरनाथ, गंगोत्री, केदारनाथ, बद्रीनाथ तसेच नेपाळ मधील अनेक स्थळे हिंदूंसाठी अतिशय पवित्र आहेत. दरवर्षी हजारो लाखोच्या संख्येने भाविक याठिकाणांना भेट देण्यास जातात.

बौद्ध धर्मियांमध्येही हिमालयाला अनोखे महत्त्व आहे. हिंदू धर्मियांप्रमाणेच तेही कैलास पर्वताला पवित्र मानतात.

बाह्य दुवे

• The making of the Himalaya and major tectonic subdivisions
• Geology of the Himalayan mountains
• Birth of the Himalaya
• Some notes on the formation of the Himalaya
• Pictures from a trek in Annapurna (film by Ori Liber)
• Geology of Nepal Himalaya

हेही पाहा

• सर्वोच्च शिखरे
• एव्हरेस्ट