दत्तात्रेय

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Disambig-dark.svg

दत्त (दत्तात्रेय) हा हिंदू धर्मातील एक देवयोगी आहे. स्वधर्म आणि स्वसंस्कृती संकटग्रस्त असताना त्यांची जोपासना व संरक्षण करण्याचे महत्त्वाचे कार्य दत्त संप्रदायाने केले. दत्त ही देवता अत्रि ऋषी व त्यांची पत्नी अनसूया यांचा पुत्र असून त्याला दुर्वाससोम नावाचे दोन भाऊ आहेत[१]. हिंदू पौराणिक साहित्यानुसार दत्त, सोम व दुर्वास हे तिघे भाऊ विष्णु, ब्रह्माशिव यांचे अवतार मानले जातात. पूर्वकाळात विष्णूचा अवतार मानल्या गेलेल्या दत्ताचे स्वरूप उत्तरकाळात ब्रह्मा, विष्णु व महेश या तिन्ही देवांचे अंशरूप सामावून घेत त्रिमुखी रूपात उत्क्रमत गेले[२]. दत्तात्रेय ही योगसिद्धी प्राप्त करून देणारी देवता आहे.

स्वरूप[संपादन]

दत्तात्रेय देवता औदुंबर वृक्षाखाली यज्ञकुंडासमोर अथवा अग्नि समोर बसलेली दिसते. गळ्यात रुद्राक्षमाळा, अंगावर भस्माचे पट्टे, समोर चार कुत्री असा परिसर दिसून येतो. यांची दाढी वाढलेली आणि स्वरूप दिगंबर म्हणजे नग्न अवस्थेत ध्यानस्थ बसलेले दिसते. चार कुत्री हे वेद आणि शंकराचे भैरव मानले जातात. रुद्राक्ष, अंगावर भस्म यांवरून तो तंत्रातील स्मशानात राहणाऱ्या शिवाचे ध्यान करत असल्याचे दिसते.

इतिहास[संपादन]

सुमारे पाचव्या शतकापासून पुढे दत्तात्रेय पुराण वाङ्मयांत प्रसिद्ध झालेले आढळतात. मार्कंडेय पुराणात सतराव्या-अठराव्या अध्यायात दत्तात्रेय उल्लेख आहे. यादवपूर्व काळांत महाराष्ट्रात शिव पार्वतीची उपासना व्यापक प्रमाणावर रूढ होती असे शिलालेखातून उल्लेख आढळतात. दत्ताचा उल्लेख त्याचे साधक परंपरेने गुरुदेव असा करतात. दत्तात्रेयाचे पिता अत्रि ऋषी, हे वेदातील पाचव्या मंडळातील ऋचांचे लेखक किवा संकलक होते; माता अनसूया ही सांख्य तत्त्वज्ञानी कपिलमुनींची बहीण, आणि महाभारतात कुंतीस असामान्य आशीर्वाद देणारे तापट ऋषी दुर्वास हे अनसूयाचे बंधू, ही दत्ताचे नातेवाईक मंडळी विशेष उल्लेखनीय आहेत. पुराणात वर्णन केलेल्या दत्तशिष्यापैकी यदु, आयु, अलर्क, सहस्रार्जुन व परशुराम हे क्षत्रिय वृत्तीचे दिसून येतात. उपनिषदांत उल्लेख असलेला सांकृती हा दत्तशिष्य एक महामुनी होता असे मानले जाते.

संप्रदाय[संपादन]

एक महान योगी म्हणून दत्तात्रेयास नाथ, महानुभाव पंथ, लीळाचरित्र,दत्त संप्रदाय, तांत्रिक इत्यादी संप्रदायांतील साधक उपास्यदैवत मानतात. नाथ संप्रदायात 'राऊळ' अथवा रावळ या नावाने एक उपपंथ आहे. पंथाचे प्रवर्तक नागनाथ हे सिद्धपुरुष होत. या उपपंथात मुसलमान धर्मातील अनेक मंडळी उपासना करताना आढळतात. महानुभाव संप्रदाय हा दत्त संप्रदायच आहे. या संप्रदायाचे प्रवर्तक श्रीचक्रधर यांची परंपरा दत्तोत्रेय-चांगदेव राऊळ- गुंडम राऊळ-चक्रधर अशी आहे. चक्रधरांनी दत्तात्रेयाला पूज्य मानले आहे. श्रीचांगदेव राऊळ यांना ११०० च्या सुमारास दत्तदर्शन झाले असा लिखित उल्लेख आहे.

समावेशकता[संपादन]

गोरक्षनाथाने अकराव्या शतकात अनेक शैव, शाक्त, वैदिक, अवैदिक धर्मपंथांना एकत्र केले व नाथपंथाची स्थापना केली. दत्तात्रेय वारकऱ्यांनाही पूज्य आहे. श्री ज्ञानदेव आणि श्री एकनाथ हे श्रेष्ठ दत्तोपासक होते. आनंद संप्रदाय गुरुपरंपरा दत्तात्रेयादी आहेत. चैतन्य संप्रदाय राघव-चैतन्य-केशव-बाबाजी- तुकाराम अशी गरुपरंपरा आहे. या परंपरेतील राघव चैतन्यांनी दत्ताची उपासना केली होती. मुस्लिमांत या देवतेचा निर्देश शहा फकीर म्हणून होतो. भक्तांसाठी दत्तप्रभू मलंग वेश धारण करतात, अशी धारणा आहे. यामुळे दत्ताचे अनेक मुस्लिम भक्त असतात.

आखाडे[संपादन]

दशनामी नागा साधूंचे सहा मुख्य आखाडे हे शैवपंथाचे आखाडे आहेत. हे आखाडे सर्वात जुने समजले जातात. त्यातील जुना आखाडा म्हणून ओळखला जाणारा आखाडा हा भैरव आखाडा म्हणूनही ओळखला जातो. या आखाडय़ाची देवता पूर्वी भैरव असावी त्यावरूनच हे नाव पडले असावे. आज मात्र दत्तात्रेय ही या आखड्याची प्रमुख देवता आहे.

उपासनेची वैशिष्ट्ये[संपादन]

दत्तात्रेयाची उपासना दत्ताला मुख्यत्वे गुरू मानून केली जाते.सगुण प्रतीके उपलब्ध असलीतरी उपासनेत पादुकांना प्राधान्य दिलेले आढळते. अवधूत गीतेत दत्तात्रेय जातिव्यवस्थेस मानताना दिसत नाहीत.

क्षेत्र[संपादन]

दत्तसंप्रदायाचा प्रभाव महाराष्ट्र आणि कर्नाटक या राज्यांमध्ये मोठय़ा प्रमाणावर पाहायला मिळतो.

  • गिरनार हे दत्तक्षेत्र दत्तात्रेय आणि नाथ संप्रदाय यात महत्त्वाचे आहे. येथे दत्तगुरूंनी साडेबारा हजार वर्षे तप केले असे मानतात. जुनागढ स्टेशनपासून गिरनार पर्वत ७ कि.मी. अंतरावर आहे. येथे नेमिनाथांच्या जैन मंदिर आहे. तसेच गोरखनाथ मंदिर आणि दत्तधुनी आहे. इथे सोमवारी सकाळी ७ ते ९ या वेळात सर्व धुनी सामुग्री रचल्यावर आपोआप अग्नी प्रज्वलित होतो. कमंडलू कुंड नावाचे एक कुंड आहे. या जागी दत्तात्रयांनी आपला कमंडलू फेकल्याने तिथे गंगा अवतरली असं मानतात.
  • नेपाळच्या भटगाव अथवा भक्तपूर इथेसुद्धा दत्तात्रेयाचे मंदिर आणि उपासना आढळते. चित्रकुटाजवळील अनसूया पर्वत ही श्रीदत्तात्रेयांची जन्मभूमी असल्याचे भक्त मानतात. तसेच येथील एकमुखी आणि द्विभुज असे दत्तस्थान हे दत्तात्रेयांचे आद्य स्वरूप म्हणून नेपाळमध्ये पूजले जाते.
  • श्रीचांगदेव राऊळ माहूरच्या यात्रेनिमित्त फलटणहून निघाले होते. तसेच ते द्वारका येथे असताना बावन्न पुरुषांना त्यांनी विद्यादान केले असा लिखित उल्लेख आहे. या गोष्टीवरून माहूरच्या दत्तस्थानाचा महिमा अकराव्या शतकापूर्वी दूरवर पसरलेला होता हे सिद्ध होते.
  • नृसिंहसरस्वती यांनी आपले वास्तव्य करून तपाचरण तीर्थाटनात समावेश केल्याने गाणगापूर आणि नरसोबाची वाडी ही क्षेत्रे दत्त संप्रदायाकरिता श्रद्धेची बनली आहेत. ते औदुंबर क्षेत्री ही राहिले होते. हे सांगली पासून चाळीस किलोमिटर्सवर आहे. तसेच श्रीगुरुचरित्रात गाणगापूरचा उल्लेख गाणगापूर, गाणगाभवन, गंधर्वभवन आणि गंधर्वपूर या नावांनी येतो.
  • नृसिंहवाडी - वासुदेवानंद सरस्वती उर्फ टेंबेस्वामींनी भारतभ्रमण केल्यानंतर येथे वास्तव्य केलं आणि नृसिंहवाडीला दत्तप्रभूंची राजधानी असे संबोधले आहे. विजापूरच्या आदिलशाहने आपल्या मुलीचे आंधळेपण जावे म्हणून येथे दत्ताची प्रार्थना केली होती. त्या मुलीला दृष्टी आल्यामुळे आदिलशहाने या मंदिराचे बांधकाम करून दिले असा एक मत प्रवाह आहे.
  • अक्कलकोट - दत्त अवतार श्री स्वामी समर्थ महाराज १८५७ मध्ये अक्कलकोट येथे वास्तव्यास आले अखेपर्यंत तेथेच राहिले. १४५८ मध्ये कर्दळीवनात गेलेले नृसिंहसरस्वतीच स्वामींच्या रूपाने परत अवतरले असे दत्तभक्त मानतात. सोलापूर जवळ असलेल्या अक्कलकोट या गावाचे मूळ नाव प्रज्ञापुरी होते.
  • गरुडेश्वर - योगी श्री वासुदेवानंद सरस्वती अर्थात टेंबेस्वामी यांच्या समाधी असलेले गरुडेश्वर हे एक दत्तस्थान आहे. नर्मदा नदीच्या काठावरील हे एक अत्यंत निसर्गरम्य असे ठिकाण आहे. नर्मदा परिक्रमा करताना हे स्थान लागते. येथील दत्तमूर्ती तीनमुखी सहा हातांची आहे. दत्तजयंती आणि श्री टेंबेस्वामींची पुण्यतिथी हे येथील प्रमुख उत्सव होत.

इतर मंदिरे व स्थाने[संपादन]

  • विजापूर-विजापूरला आपल्याला इब्राहिम आदिलशाहनी बांधलेले दत्तमंदिर आहे.
  • कडगंची सायंदेव दत्तक्षेत्र - कर्नाटक राज्यात गुलबर्गा शहरापासून २१ कि.मी. वर गुलबर्गा-आळंद रस्त्यावर असलेले हे दत्तक्षेत्र सायंदेवाचे स्थान म्हणून प्रसिद्ध आहे. श्रीसरस्वती गंगाधर यांनी श्रीगुरुचरित्र हा ग्रंथ येथे लिहिला. कडगंची इथे असलेली श्रीगुरुचरित्राची मूळ प्रत आहे.
  • कोल्हापूर - दत्तात्रेयांचे अंशावतार मानले गेलेले कुंभारस्वामी यांनी हे स्थळ आपल्या अवतार कार्यासाठी निवडले होते. स्वामींचा निवास असलेल्या कुंभार गल्लीमध्ये हे दत्तमंदिर आहे. भिक्षा-लिंग-स्थान या नावाचे अजून एक दत्तमंदिर कोल्हापुरात आहे.
  • माणिकनगर - बीदर येथील हुमणाबाद या तालुक्याच्या ठिकाणापासून एक कि.मी.वर असलेले हे क्षेत्र दत्तभक्तांमध्ये अत्यंत प्रसिद्ध आहे. श्रीमाणिकप्रभू यांच्या वास्त्व्याने ही भूमी पावन आहे. अहमदाबाद येथील बाबा त्रिवेदी महाराज या सिद्ध पुरुषास माणिकप्रभूंचा साक्षात्कार आणि दर्शन याच क्षेत्री घडले असे सांगतात. १८५७ च्या स्वातंत्र्ययुद्धाच्या वेळी नानासाहेब पेशव्यांनी रंगराव यांना श्रीमाणिकप्रभूंच्या दर्शनासाठी आणि त्यांचा या युद्धाला आशीर्वाद मिळवण्यासाठी माणिकनगरला पाठवला होता. जवळचे रेल्वे स्टेशन गुलबर्गा असून इथून हुमणाबाद ६५ कि.मी. अंतरावर आहे. येथे अन्नदान वेदपाठशाळा, संस्कृत पाठशाळा, संगीत विद्यालय, अनाथालय, असे उपक्रम चालवले जातात.
  • चौल - चौलपासून जवळच असलेल्या एका टेकडीवर दत्तस्थान आहे. याचे मूळ नाव चंपावतीनगर होते. आज हे गाव म्हणजेच चेऊल अथवा चौल नावाने ओळखले जाते. हे रेवदंडय़ापासून ५ कि.मी.वर आहे. चौल हे या अष्टागरांचे राजधानीचे ठिकाण होते. मार्गशीर्ष शुद्ध पौर्णिमेला येथे यात्रा भरते.
  • अष्टे
  • खामगाव - बुलढाणा जिल्ह्यातील खामगाव हे दत्त स्थान आहे. येथे संत पाचलेगावकर महाराजांचा मुक्तेश्वर आश्रम आहे. निर्गुण पादुका, टेंबेस्वामींनी दिलेली दत्तमूर्ती यामुळे हे स्थान जागृत मानले जाते. मार्गशीर्ष वद्य द्वादशीला येथे उत्सव असतो.
  • अंबेजोगाई - आद्यकवी मुकुंदराज आणि संत दासोपंत यांच्या वास्तव्याने पुनीत झालेले हे स्थान आहे. दासोपंती पंथाचे हे स्थान आहे. याचे वैशिष्टय़ म्हणजे हा दत्त एकमुखी आणि द्विभुज असतो. दासोपंत हे दत्तभक्त होते. श्री दत्तात्रेयांनी त्यांना सगुण रूपात दर्शन दिले होते, असे मानतात. दासोपंतांनी स्थापन केलेले दत्त मंदिर मराठवाडय़ातील बीड जिल्ह्यत अंबेजोगाई येथे आहे
  • सांखळी (गोवा) - डिचोली तालुक्यात सांखळी हे गाव आहे. येथे हे मंदिर आहे. या ठिकाणाला क्षेत्र दत्तवाडी म्हणून ओळखतात. या ठिकाणी रामनवमी, अक्षय्य तृतीया, नवरात्रोत्सव, महाशिवरात्री आणि दत्तजयंती असे उत्सव साजरे होतात. लक्ष्मण कामत या दत्त भक्ताने या मंदिराची स्थापना केली.
  • नारेश्वर - हे गुजरात राज्यात आहे. रंगावधूत महाराज यांच्या वास्तव्याने पावन क्षेत्र आहे. रंगावधूत स्वामींनी खास स्त्रियांसाठी 'दत्त बावनी' हा ग्रंथ लिहिला. श्री वासुदेवानंद सरस्वती अर्थात टेंबेस्वामी हे त्यांचे गुरू. गुजरातमधील वडोदरा या पासून सुमारे ६० कि.मी.वर हे स्थान आहे. नर्मदा परिक्रमा करताना हे स्थान लागते. या ठिकाणी दत्त जयंती आणि गोकुळाष्टमी हे उत्सव साजरे होतात.

शिष्य व कार्य[संपादन]

श्रीपाद वल्लभ व त्यांचे शिष्य नृसिंह सरस्वती हे इ. स. १३७८ साली जन्मले. या दोघांनी दत्तपंथाची पुनरुज्जीवन केले असे काही मानतात. तत्कालीन मुसलमानांच्या आक्रमणापासून जनजागृती करून आपल्या धर्माचे रक्षण यांनी केले.

संप्रदायाचे ग्रंथ[संपादन]

श्री दत्तगुरूंनी 'दत्त संहिता' नावाचा ग्रंथ लिहिला. परशुरामांनी त्यावर आधारित 'परशुराम कल्पसूत्र' नावाची पन्‍नास खंडांची रचना केली. सुमेधाने या दोन ग्रंथांच्या आधाराने त्रिपुररहस्य नावाचा ग्रंथ रचला. अवधूतगीता नावाचा ग्रंथ एक प्रमाणग्रंथ म्हणून प्रतिष्ठा पावला आहे. अथर्ववेदात दत्तात्रेय उपनिषदाचा समावेश आहे. गोरक्षनाथ लिखित हिंदी रचनांचे संकलन गोरखबानी या ग्रंथात झाले आहे. मुकुंदराज या आद्य मराठी कविशी नाथ परंपरेचे जोडणारे उल्लेख आढळतात. महानुभावांच्या आद्य ग्रंथापैकी 'साती ग्रंथ' म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या सात ग्रंथातील 'उद्धवगीता' या भास्करभट बोरीकर नावाच्या एकादशटीकेत प्रारंभीच दत्तात्रेयाला नमन केलेले आहे. दत्तमहिमा गाण्यासाठी लिहिलेला सैदाद्रवर्णन हा ग्रंथ आहे. दत्तप्रबोध हा ग्रंथ कावडीबुवा यांनी लिहिला. दासबोध रचनेसाठी रामदास स्वामी यांनी दत्तप्रणीत अवधूतगीतेचा आणि गुरुगीतेचा उपयोग केला असे दिसून येते.

संबंधित ग्रंथ[संपादन]

  • श्रीगुरुचरित्र लेखक सरस्वती गंगाधर
  • दत्तप्रबोध
  • दत्तमाहात्म्य
  • गुरुलीलामृत
  • नवनाथभक्तिसार
  • नवनाथ सार - लेखक धुंडिसुत मालू
  • दक्षिणामूर्ती संहिता
  • दत्तसंहिता

आधुनिक पुस्तके[संपादन]

  • दत्त संप्रदायाचा इतिहास - लेखक डॉ. रा. चिं. ढेरे पद्मगंधा प्रकाशन
  • श्रीदत्तात्रेय ज्ञानकोश - संपादक डॉ. प्र.न. जोशी
  • 'मध्ययुगीन धर्मसंकल्पनांचा विकास : तंत्र, योग आणि भक्ती' - लेखक डॉ. सुधाकर देशमुख, पद्मगंधा प्रकाशन

गीते[संपादन]

आर. एन. पराडकर या गायकांनी अनेक प्रसिद्ध दत्तगीतांचे गायन केले आहे. यमन रागातील दिगंबरा दिगंबरा श्रीपाद वल्लभ दिगंबरा ही गीते कवी सुधांशू यांनी रचलेली आहेत. पराडकर यांनी यमन, दरबारी कानडा, पहाडी, भैरवी अशा अनेक रागात गायन केले आहे. या नंतर पराडकर यांची परंपरा गायक अजित कडकडे हे चालवत आहेत. मला हे दत्तगुरू दिसले हे आशा भोसले यांनी गायलेले गीतही प्रसिद्ध आहे.

पराडकर यांची सुप्रसिद्ध गीते[संपादन]

  • दिगंबरा दिगंबरा श्रीपाद वल्लभ दिगंबरा.
  • दत्त दिगंबर दैवत माझे.
  • दत्ता दिगंबरा या हो.
  • धन्य हो प्रदक्षिणा सद्गुरू रायाची.
  • आज मी दत्तगुरू पाहिले.
  • जय दत्तराज माऊली.
  • माझी देवपूजा पाय तुझे.
  • अनुसुयेच्या धामी आले.
  • दत्तगुरूंना स्मरा.
  • पुजा हो दत्तगुरू दिनरात.

संदर्भ[संपादन]

  1. डॉ. सिद्धेश्वरशास्त्री चित्राव: 'भारतवर्षीय प्राचीन चरित्रकोश'- (खंड १), इ.स. १९६८, भारतीय चरित्रकोश मंडळ, पुणे. (मराठी मजकूर) 
  2. रा.चिं. ढेरे. 'दत्त संप्रदायाचा इतिहास', इ.स. १९९९, पद्मगंधा प्रकाशन, पुणे. आय.एस.बी.एन. ८१-८६१७७-११९-११९. (मराठी मजकूर)