Jump to content

इंडियन एरलाइन्स

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
(इंडियन एअरलाइन्स या पानावरून पुनर्निर्देशित)

इंडियन एरलाइन्स भारतातील अंतर्देशीय आणि आसपासच्या देशांत विमानवाहतूक करणारी कंपनी होती. ही कंपनी डिसेंबर २००५ पासून इंडियन या नावाने ओळखली जात असे. ही एर इंडियाच्या पूर्ण मालकीची उपकंपनी होती.[] २६ फेब्रुवारी, २०११ रोजी ही कंपनी एर इंडियामध्ये विलीन झाली.[] हे दिल्लीत आधारित होते आणि आशियातील शेजारील देशांना अनेक आंतरराष्ट्रीय सेवांसह प्रामुख्याने देशांतर्गत मार्गांवर केंद्रित होते. स्वातंत्र्यपूर्व आठ देशांतर्गत विमान कंपन्यांच्या विलीनीकरणानंतर एर इंडिया लिमिटेडचा हा विभाग होता.

इंडियन एरलाइन्स
आय.ए.टी.ए.
IC
आय.सी.ए.ओ.
IAC
कॉलसाईन
INDAIR
स्थापना १९५३
उड्डाणांची सुरूवात १ ऑगस्ट १९५३
बंद २७ फेब्रुवारी २०११
वाहतूकतळ
फ्रिक्वेंट फ्लायर फ्लाइंग रिटर्न्स
अलायन्स स्टार अलायन्स
मुख्यालय नवी दिल्ली
प्रमुख व्यक्ती राजीव बन्सल (मुख्य व्यवस्थापकीय संचालक)
संकेतस्थळ एर इंडिया

10 डिसेंबर 2005 रोजी, इनिशियल पब्लिक ऑफरिंग (IPO) च्या तयारीसाठी तिची प्रतिमा सुधारण्याच्या कार्यक्रमाचा एक भाग म्हणून जाहिरातींच्या उद्देशाने एरलाइनला भारतीय म्हणून पुनर्ब्रँड करण्यात आले. [] एरलाइन भारताची राष्ट्रीय परदेशी वाहक एर इंडियाशी जवळून कार्यरत होती. अलायन्स एर ही पूर्णपणे भारतीयांच्या मालकीची उपकंपनी होती.[]

2007 मध्ये, भारत सरकारने घोषित केले की इंडियन एरलाइन्सचे एर इंडिया लिमिटेडमध्ये विलीनीकरण केले जाईल ती तिच्या पूर्ण मालकीची उपकंपनी म्हणून. विलीनीकरण प्रक्रियेचा एक भाग म्हणून, नॅशनल एव्हिएशन कंपनी ऑफ इंडिया लिमिटेड (आता एर इंडिया लिमिटेड म्हणतात) नावाची नवीन कंपनी स्थापन करण्यात आली, ज्यामध्ये एर इंडिया (एर इंडिया एक्सप्रेससह) आणि भारतीय (अलायन्स एरसह) दोन्ही असतील. विलीन केले. एकदा विलीनीकरण पूर्ण झाल्यानंतर, एर इंडिया नावाची एरलाइन - मुंबईत मुख्यालय राहील आणि 130 पेक्षा जास्त विमानांचा ताफा असेल. विलीनीकरण 26 फेब्रुवारी 2011 रोजी पूर्ण झाले.

सेवा

[संपादन]
विमानात दिले जाणारे जेवण

आर्थिक नोंदी

[संपादन]

भारतीय विमान वाहतूक मंत्रालयाच्या 2004 च्या वार्षिक अहवालात लाखो भारतीय रुपयांच्या आकड्यांसह प्रकाशित केल्यानुसार इंडियन एरलाइन्सच्या नफ्याच्या ट्रेंडचा तक्ता खाली दिला आहे.[]

वर्ष कार्यरत

महसूल

कार्यरत

नफा

2002 ₹41,015 दशलक्ष ₹1,347 दशलक्ष
2003 ₹46,498 दशलक्ष ₹1,251 दशलक्ष

विमानताफा

[संपादन]
इंडियन एरलाइन्सचे एरबस ए३२०-२०० जुन्या रंगात
रात्रीच्या वेळी इंडियन एरलाइन्सचे एरबस ए३२०-२३१ जुन्या रंगात
२००३ मधील इंडियन एरलाइन्सच्या सुवर्ण महोत्सवाचे (५० वे वर्ष) विशेष रंगरूप
२००५ मधील एरलाईनच्या अंतिम रंगातील एरबस ए३२०-२००

निवृत्त विमाने

[संपादन]
इंडियन एरलाइन्सची निवृत्त् विमाने[]
विमानएकूणदाखलनिवृत्तनोंदी
एरबस ए३००बी२-१००१०१९७६२००३
एरबस ए३००बी४-२००१९८२२००८
बीचक्राफ्ट १७१९५३१९६८
बीचक्राफ्ट १८१९५३१९५७
बोईंग ७३७-२००३११९७०१९९९
बोईंग ७३७-२००एफ१९८०२००८
डी हॅविललँड हेरॉन१९५५१९६८
डोर्नियर २२८१९९७२००७
डग्लस सी-४७ स्कायट्रेन५३१९५३१९७८
डग्लस सी-५४ स्कायमास्टर१९७४
फोकर एफ-२७ फ्रेंडशिप१७१९६११९९४
हॉकर सिडली एचएस ७४८१९१९६७१९९१
लॉकहीड एल-७४९ कॉन्स्टेलेशन१९६२१९८१एर इंडियाकडून घेतले
सुद एव्हिएशन कॅराव्हेल१२१९६३१९७६
टुपोलेव्ह तू-१५४बी१९८९१९९०एरोफ्लोतकडून भाड्याने घेतले
१९९२१९९३उझबेकिस्तान एरवेजकडून भाड्याने घेतले आणि अपघातात नष्ट झाले[]
व्हिकर्स व्हीसी.१ व्हायकिंग१२१९५३१९५९
व्हिकर्स व्हायकाउंट ७००१६१९५७१९७४

अपघात आणि दुर्घटना

[संपादन]

१९५० चे दशक

[संपादन]
दिनांकविमानाचा प्रकार आणि नोंदणी क्रमांकठिकाणसंक्षिप्त वर्णन
१२ डिसेंबर १९५३ डग्लस सी-४७ स्कायट्रेन (VT-CHF) सोनेगाव विमानतळ, नागपूर उड्डाण करताना इंजिनची शक्ती कमी झाली. विमानतळावर परत येण्याचा प्रयत्न करताना अपघात झाला. विमानातील १४ लोकांपैकी केवळ कॅप्टन वाचले.[]
२ फेब्रुवारी १९५५ डग्लस सी-४७ स्कायट्रेन (VT-CVB) सोनेगाव विमानतळ, नागपूर उड्डाणानंतर वर जाताना विमान वळण घेत असताना कोसळले. विमानातील सर्व १० प्रवासी आणि कर्मचारी मृत्यूमुखी पडले.[]
१५ मे १९५६ डग्लस सी-४७ स्कायट्रेन (VT-DBA) त्रिभुवन विमानतळ, नेपाळ अति वेगाने लँडिंग केल्यामुळे विमान धावपट्टीवरून पुढे गेले. विमानातील ३३ पैकी १४ लोकांचा आणि जमिनीवरील एका व्यक्तीचा मृत्यू झाला.[१०]
२४ मार्च १९५८ डग्लस सी-४७ स्कायट्रेन (VT-CYN) त्रिभुवन विमानतळ, नेपाळ खराब हवामानात नेव्हिगेशनच्या चुकीमुळे विमान स्टॉल झाले आणि कोसळले. विमानातील सर्व २० जण मरण पावले.[११]
२९ मार्च १९५९ डग्लस सी-४७ स्कायट्रेन (VT-CGI) सिलचर विमानतळ, आसाम खराब हवामानात विमानतळाकडे येताना विमानाची रचना निकामी झाली आणि अपघात झाला. विमानातील सर्व २४ जणांचा मृत्यू झाला.[१२]

१९६० चे दशक

[संपादन]
दिनांकविमानाचा प्रकार आणि नोंदणी क्रमांकठिकाणसंक्षिप्त वर्णन
१५ नोव्हेंबर १९६१ विकर्स विस्काउंट (VT-DIH) रतमलाना विमानतळ, कोलंबो, सिलोन लँडिंग दरम्यान को-पायलटने लँडिंग गियर मागे घेतल्यामुळे विमानाचे मोठे नुकसान झाले आणि ते दुरुस्तीच्या पलीकडे गेले.[१३]
३ जून १९६३ डग्लस डीसी-३ (VT-AUL) पठाणकोट विमानतळ, पंजाब उड्डाणानंतर रडर जाम झाल्यामुळे विमानाचे हवेतच तुकडे झाले. विमानातील २९ प्रवाशांपैकी कोणीही वाचले नाही.[१४]
११ सप्टेंबर १९६३ विकर्स विस्काउंट (VT-DIO) आग्रा जवळ, उत्तर प्रदेश आग्राच्या दक्षिणेस ५१ किलोमीटर अंतरावर विमान कोसळले. विमानातील सर्व १८ लोकांचा मृत्यू झाला.[१५]
७ फेब्रुवारी १९६६ फॉकर एफ२७ फ्रेंडशिप (PH-SAB) बनिहाल पास, पीर पंजाल पर्वतरांग नेव्हिगेशनच्या चुकीमुळे Schreiner Airways चे हे चार्टर्ड विमान डोंगराला धडकले. विमानातील सर्व ३३ जण मरण पावले.[१६]
१८ फेब्रुवारी १९६९ डग्लस डीसी-३ (VT-CJH) जयपूर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ, राजस्थान विमानामध्ये जास्त वजन भरले होते आणि उड्डाण चुकीच्या दिशेने वारा असताना केले गेले. विमान कोसळले, पण विमानातील सर्व ३० जण सुरक्षित वाचले.[१७]
२१ एप्रिल १९६९ फॉकर एफ२७ फ्रेंडशिप पूर्व पाकिस्तान (आताचा बांगलादेश) अगरताळाहून कलकत्त्याला जाणाऱ्या या विमानाला वादळाचा तडाखा बसला. विमानातील सर्व ४४ जणांचा मृत्यू झाला.[१८]

१९७० चे दशक

[संपादन]
दिनांकविमानाचा प्रकार आणि नोंदणी क्रमांकठिकाणसंक्षिप्त वर्णन
२९ ऑगस्ट १९७० फॉकर एफ२७ सिलचर जवळ, आसाम उड्डाण केल्यानंतर लगेचच विमान उंचावरील डोंगराळ भागात धडकले. ५ कर्मचारी आणि ३४ प्रवाशांचा यात मृत्यू झाला.
३० जानेवारी १९७१ फॉकर एफ२७ श्रीनगर ते जम्मू फ्लाइट (लाहोरला नेले) १९७१ च्या इंडियन एरलाइन्स विमानाच्या अपहरणात अश्रफ आणि हाशिम कुरेशी या काश्मिरी दहशतवाद्यांनी विमानाचे अपहरण केले. प्रवाशांना भारतात परत पाठवले, पण विमान नष्ट केले. यामुळे भारत-पाकिस्तान दरम्यान विमान उड्डाणांवर १९७६ पर्यंत बंदी आली.
९ ऑगस्ट १९७१ विकर्स विस्काउंट (VT-DIX) जयपूर विमानतळ, राजस्थान ओल्या धावपट्टीवर मागून येणाऱ्या वाऱ्यासह लँडिंग करताना विमान धावपट्टीवरून घसरले. विमानाचे नुकसान झाले, जीवितहानी झाली नाही.[१९]
९ डिसेंबर १९७१ हॉकर सिडली एचएस ७४८ चिन्नामनूर जवळ, मदुराई कमी दृश्यमानतेमुळे विमान विमानतळापासून सुमारे ५० मैल अंतरावर डोंगराळ भागात धडकले. ४ कर्मचारी आणि १७ प्रवाशांचा मृत्यू झाला.[२०]
११ ऑगस्ट १९७२ फॉकर एफ२७ नवी दिल्ली लँडिंग रद्द करून पुन्हा वर जाण्याचा प्रयत्न करताना उंची कमी झाल्याने अपघात झाला. ४ कर्मचारी आणि १४ प्रवाशांचा मृत्यू झाला.
१५ मार्च १९७३ हॉकर सिडली एचएस ७४८ (HAL 748-224 Series 2) (VT-EAU) बेगमपेट विमानतळ, हैदराबाद प्रशिक्षण उड्डाणादरम्यान पायलट मद्यधुंद अवस्थेत असल्याने अपघात झाला. ३ कर्मचारी आणि जमिनीवरील १ व्यक्ती मरण पावली.
३१ मे १९७३ बोइंग ७३७ (VT-EAM) नवी दिल्ली इंडियन एरलाइन्स फ्लाइट ४४० लँडिंग दरम्यान कोसळले आणि पेटले. ५ कर्मचारी आणि ४३ प्रवाशांचा मृत्यू झाला.
१२ ऑक्टोबर १९७६ सुद एव्हिएशन कॅराव्हेल (SE 210) मुंबई विमानतळ इंडियन एरलाइन्स फ्लाइट १७१ च्या उजव्या इंजिनला आग लागली. हायड्रॉलिक यंत्रणा निकामी झाल्याने नियंत्रण सुटले आणि अपघात झाला. सर्व ९५ जणांचा मृत्यू झाला.
१७ डिसेंबर १९७८ बोइंग ७३७ (VT-EAL) बेगमपेट विमानतळ, हैदराबाद उड्डाण करताना तांत्रिक बिघाड झाल्यामुळे विमानाचे व्हील्स-अप लँडिंग करावे लागले आणि विमान धावपट्टीवरून घसरले. विमानातील १३२ लोकांपैकी १ आणि जमिनीवरील ३ जणांचा मृत्यू झाला.[२१]
४ ऑगस्ट १९७९ हॉकर सिडली एचएस ७४८ (HAL 748-224 Series 2) (VT-DXJ) मुंबई विमानतळ जवळ रात्रीच्या वेळी आणि खराब हवामानात विमानतळापासून सुमारे ६ मैल अंतरावर डोंगराळ भागात विमान धडकले. ४ कर्मचारी आणि ४१ प्रवाशांचा मृत्यू झाला.

१९८० चे दशक

[संपादन]
दिनांकविमानाचा प्रकार आणि नोंदणी क्रमांकठिकाणसंक्षिप्त वर्णन
१९ ऑगस्ट १९८१ हॉकर सिडली एचएस ७४८ (VT-DXF) मंगळूर विमानतळ, कर्नाटक फ्लाइट ५५७ ओल्या हवामानात ५,७८३ फूट लांबीच्या धावपट्टीवरून पुढे गेले. विमानाचे नुकसान झाले पण जीवितहानी झाली नाही. कर्नाटकचे तत्कालीन अर्थमंत्री वीरप्पा मोईली हे या विमानात होते.[२२]
२४ ऑगस्ट १९८४ बोइंग ७३७ (VT-EFK) दिल्ली ते श्रीनगर (दुबईला नेले) सात तरुण अपहरणकर्त्यांनी इंडियन एरलाइन्सचे विमान आयसी ४२१ चे अपहरण करून ते लाहोर, कराची आणि शेवटी दुबईला नेले. युएईच्या संरक्षण मंत्र्यांनी मध्यस्थी करून प्रवाशांची सुटका केली. पंजाबमधील फुटीरतावादी चळवळीशी हे अपहरण जोडलेले होते.[२३]
२९ सप्टेंबर १९८६ एरबस ए३०० (VT-ELV) चेन्नई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ पक्षाची धडक बसल्यामुळे उड्डाण रद्द करण्यात आले, ज्यामुळे विमान धावपट्टीवरून पुढे गेले. विमानातील १९६ लोकांपैकी कोणीही जखमी झाले नाही, पण विमानाचे मोठे नुकसान झाले.[२४]
१९ ऑक्टोबर १९८८ बोइंग ७३७ (VT-EAH) अहमदाबाद विमानतळ, गुजरात इंडियन एरलाइन्स फ्लाइट ११३ कमी दृश्यमानतेमुळे विमानतळापासून ५ मैल अंतरावर एका विजेच्या खांबाला धडकले. ६ कर्मचारी Civilians आणि १२७ प्रवाशांचा यात मृत्यू झाला, केवळ २ जण वाचले.[२५]

१९९० चे दशक

[संपादन]
दिनांकविमानाचा प्रकार आणि नोंदणी क्रमांकठिकाणसंक्षिप्त वर्णन
१४ फेब्रुवारी १९९० एरबस ए३२० (VT-EPN) एचएएल विमानतळ, बेंगळुरू इंडियन एरलाइन्स फ्लाइट ६०५ लँडिंगच्या अंतिम टप्प्यात कोसळले. विमानातील ९२ लोकांचा मृत्यू झाला आणि ५४ जण वाचले.[२६]
१६ ऑगस्ट १९९१ बोइंग ७३७ (VT-EFL) इंफाळ, मणिपूर इंडियन एरलाइन्स फ्लाइट २५७ इंफाळ विमानतळाजवळ थंगजिंग टेकड्यांवर कोसळले. खराब हवामान आणि पायलटच्या चुकीमुळे विमानातील सर्व ६९ जणांचा मृत्यू झाला.[२७]
२६ एप्रिल १९९३ बोइंग ७३७ (VT-ECQ) औरंगाबाद, महाराष्ट्र इंडियन एरलाइन्स फ्लाइट ४९१ उड्डाण करताना धावपट्टीच्या शेवटी एका ट्रकला धडकले आणि नंतर विजेच्या तारांना धडकून कोसळले. ५५ लोकांचा मृत्यू झाला तर ६३ जण जखमी झाले.
१५ नोव्हेंबर १९९३ एरबस ए३०० (VT-EDV) हैदराबाद ते चेन्नई (भात शेतात लँडिंग) खराब हवामामुळे हैदराबादला लँडिंग न करता आल्याने विमान चेन्नईकडे वळवले, पण तांत्रिक बिघाडामुळे इंधन संपले. विमानाचे भात शेतात इमर्जन्सी लँडिंग करावे लागले. सर्व २६२ जण वाचले, ज्यात प्रसिद्ध तेलगू अभिनेते चिरंजीवी, बालकृष्ण आणि अल्लू रामलिंगय्या होते.[२८]
२४ डिसेंबर १९९९ एरबस ए३०० (VT-EDW) काठमांडू ते दिल्ली (कंदाहारला नेले) इंडियन एरलाइन्स फ्लाइट ८१४ चे अपहरण करून ते कंदाहार, अफगाणिस्तान येथे नेण्यात आले. एका प्रवाशाची हत्या करण्यात आली. ३१ डिसेंबर रोजी दहशतवादी मुश्ताक अहमद जरगर, अहमद ओमर सईद शेख आणि मौलाना मसूद अझहर यांच्या बदल्यात ओलीस ठेवलेल्या प्रवाशांची सुटका करण्यात आली.[२९]

देशांतर्गत विमान कंपनी असलेल्या इंडियन एरलाइन्सच्या विमानांचे १९७१ ते १९९९ दरम्यान एकूण १६ वेळा अपहरण झाले होते.

बाह्य दुवे

[संपादन]

इंडियन एरलाइन्स

संदर्भ आणि नोंदी

[संपादन]
  1. "Why one large airline makes economic sense". द हिंदू Businessline. 30 जून 2005. 30 सप्टेंबर 2007 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित.
  2. AI/IC complete merger Archived 1 March 2011 at the वेबॅक मशीन.
  3. "IA to be called 'Indian' now" Check |url= value (सहाय्य). www.रीडिफ.कॉम. 2022-10-05 रोजी पाहिले.[permanent dead link]
  4. "द हिंदू Business Line : Why one large airline makes economic sense". web.archive.org. 2007-09-30. रोजी मूळ पानापासून संग्रहित2007-09-30. 2022-10-05 रोजी पाहिले.CS1 maint: BOT: original-url status unknown (link)
  5. "Wayback Machine" (PDF). web.archive.org. 2010-11-28. 2010-11-28 रोजी मूळ पान (PDF) पासून संग्रहित. 2022-10-05 रोजी पाहिले.
  6. "Indian Airlines fleet". aerobernie.bplaced.net. 11 January 2022 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. February 20, 2021 रोजी पाहिले.
  7. "Accident description". Aviation Safety Network. 9 January 2022 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. September 5, 2013 रोजी पाहिले.
  8. "Loss of control Accident Douglas C-47A-DK (DC-3) VT-CHF, Saturday 12 December 1953". aviationsafety.net (इंग्रजी भाषेत).
  9. "Loss of control Accident Douglas C-47A-20-DK (DC-3) VT-CVB, Wednesday 2 February 1955". aviationsafety.net (इंग्रजी भाषेत). Missing or empty |url= (सहाय्य)
  10. "Runway excursion Accident Douglas C-47A-20-DK (DC-3) VT-DBA, Tuesday 15 May 1956". aviationsafety.net (इंग्रजी भाषेत).
  11. "Accident Douglas C-47A-85-DL (DC-3) VT-CYN, Monday 24 March 1958". aviationsafety.net (इंग्रजी भाषेत).
  12. "Accident Douglas C-47A-90-DL (DC-3) VT-CGI, Sunday 29 March 1959". aviationsafety.net (इंग्रजी भाषेत).
  13. "Accident description" (इंग्रजी भाषेत). Aviation Safety Network. 25 October 2012 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 2 October 2009 रोजी पाहिले.
  14. "Accident Douglas DC-3 Hiper VT-AUL, Monday 3 June 1963". aviationsafety.net (इंग्रजी भाषेत).
  15. "Accident description" (इंग्रजी भाषेत). Aviation Safety Network. 25 October 2012 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 6 October 2009 रोजी पाहिले.
  16. "Accident Fokker F-27 Friendship 200 PH-SAB, Monday 7 February 1966". aviationsafety.net (इंग्रजी भाषेत).
  17. "VT-CJH Accident Description" (इंग्रजी भाषेत). Aviation Safety Network. 3 November 2012 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 23 January 2011 रोजी पाहिले.
  18. "Aviation-Safety.net" (इंग्रजी भाषेत). 8 August 2018 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 7 August 2018 रोजी पाहिले.
  19. "Accident description" (इंग्रजी भाषेत). Aviation Safety Network. 25 October 2012 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 8 October 2009 रोजी पाहिले.
  20. "The Liberation Times : Commemorating 30 Years since India's Greatest Victory". bharat-rakshak.com (इंग्रजी भाषेत). 2012-10-15 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. 2026-06-16 रोजी पाहिले.
  21. "ASN Aircraft accident Boeing 737-2A8 VT-EAL". aviation-safety.net (इंग्रजी भाषेत).
  22. "Moily's close shave in Mangalore 30 years ago". The Hindu (इंग्रजी भाषेत). 22 May 2010. 22 March 2014 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 24 June 2010 रोजी पाहिले.
  23. "Longest hijack in Indian aviation history by Khalistan activists meets anti-climactic end". India Today (इंग्रजी भाषेत). 1984-09-15. 9 January 2022 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 9 August 2021 रोजी पाहिले.
  24. "ASN Accident Description" (इंग्रजी भाषेत). Aviation Safety Network. 9 January 2022 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 17 December 2016 रोजी पाहिले.
  25. "ASN Aircraft accident Boeing 737-2A8 VT-EAH Ahmedabad Airport (AMD)". aviation-safety.net (इंग्रजी भाषेत). 23 February 2019 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 30 June 2019 रोजी पाहिले.
  26. "ASN Aircraft accident Airbus A320-231 VT-EPN Bangalore-Hindustan Airport (BLR)". aviation-safety.net (इंग्रजी भाषेत). 24 October 2012 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 21 March 2018 रोजी पाहिले.
  27. "ASN Aircraft accident Boeing 737-2A8 Advanced VT-EFL Imphal Municipal Airport (IMF)". aviation-safety.net (इंग्रजी भाषेत). 6 November 2021 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 30 June 2019 रोजी पाहिले.
  28. "Chiranjeevi 'Weeping With Fear'". greatandhra.com (इंग्रजी भाषेत). रोजी मूळ पानापासून संग्रहित2017-07-31. 2026-06-16 रोजी पाहिले.CS1 maint: BOT: original-url status unknown (link)
  29. "How duly to Deal with Travel Anxiety" (इंग्रजी भाषेत). Meramaal. 2 April 2020. 9 January 2022 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 24 April 2020 रोजी पाहिले.

संदर्भ आणि नोंदी

[संपादन]