सेंद्रिय शेती

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
13-09-01-kochtreffen-wien-RalfR-02.jpg

सेंद्रिय शेती म्हणजे जिवंत पर्यावरणीय रचना आणि जीवनचक्रास समजून घेऊन व रसायनांचा वापर टाळून केलेली एकात्मिक शेती पद्धती होय. सिक्कीम सरकारने २०१५ पर्यंत संपूर्ण राज्य सेंद्रिय शेतीखाली आणण्याचे ध्येय ठरविले आहे.[१]

सेंद्रीय शेतीची तत्त्वे[संपादन]

आरोग्‍याचे तत्त्व[संपादन]

हवा, माती, धान्याची रोपे, पशू, पक्षी, मनुष्यप्राणी व निसर्गचक्र यांचे आरोग्य वाढविणे हा सेंद्रिय शेतीचा उद्देश आहे.

पर्यावरणीय तत्त्व[संपादन]

सेंद्रिय शेती ही निसर्गाच्या जीवनचक्रावर अवलंबून व अनुरूप हवी. त्यातील जीवसृष्टीला धरून चालणारी हवी.

निष्पक्षतेचे तत्त्व[संपादन]

सेंद्रिय शेती ही निसर्गचक्रातील परस्परांच्या संबंधात कोणत्याही एका बाजूस कलणारी नसावी. निष्‍पक्षतेची खात्री देणारी असावी.

संगोपनाचे तत्त्व[संपादन]

यात अंतर्भूत असलेल्या सर्व घटकांचे संगोपन सुयोग्यरीत्या व्हावयास हवे. परिणामी, या व पुढच्या पिढीतील सर्वांचे आरोग्य व कल्याण योग्य रितीने राखले जाईल.[२]

वैशिष्ट्ये[संपादन]

  • स्थानिक गोष्टींचा व पुनर्वापर करण्याजोग्या वस्तूंचा वापर
  • मातीचा आरोग्य स्तर कायम ठेवण्यास मदत.
  • पिके व आजुबाजूस असणार्‍या वनस्पती यांच्यामधील पोषक तत्त्वांचा व सभोवतालच्याच सेंद्रिय पदार्थांचा पुनर्वापर.
  • निसर्गाचे संतुलन कायम राखण्यासाठी, अनैसर्गिक वस्तू, निसर्गाशी अनोळखी जीवांचा (कीटकनाशके, रासायनिक पदार्थ, जीएमओ इत्यादी) उपयोग न करणे
  • उत्पादनात वैविध्य
  • शेतीवर अवलंबून असणार्‍या जीवांना नैसर्गिक जीवन जगण्याचा हक्क देते. पर्यावरण संरक्षणात महत्त्वाची भूमिका.
  • अन्न सुरक्षेची खात्री व जीवनमान उंचावण्यास मदत.
  • आर्थिक उत्पनात वाढ व खर्चात घट याद्वारे उत्तम आर्थिक नियोजन.
  • एकमेकाशी निगडित पद्धती

विविध टप्पे[संपादन]

  • शेतातील मातीचे संवर्धन व पोषण:रसायनांचा वापर बंद. सेंद्रिय व जैविक खतांचा वापर करणे. मागे घेतलेल्या पिकांचे उरलेल्या पाने, बुंधे, फांद्या इत्यादीचा वापर. पीक क्रमचक्र व पिकांत विविधता आणणे. अधिक नांगरणी टाळणे व शेतातील मातीस ओल्या किंवा हिरव्या गवताखाली झाकणे.
  • "'तापमान अनुकूलन'":शेताच्या मातीचे तापमान योग्य राखणे व शेतीच्या बांधांवर वनस्पती लावणे, जेणे करून जास्त उष्णता निर्माण होणार नाही.
  • पावसाच्या पाण्याचा व सौर ऊर्जेचा जास्तीत जास्त उपयोग: पाझर तलाव,शेत तळे तयार करणे, उताराच्या शेतीवर पायरी पद्धत.सारख्या उंचीचे बांध घालणे. सौर ऊर्जेचा वापर. जास्तीत जास्त हिरवळ तयार करणे.
  • नैसर्गिक साखळी, निसर्गचक्राचे पालन: जैववैविध्याची निर्मिती. कीटकनाशके न वापरणे.शेतीचे क्षेत्र, माती, हवामान यास अनुकूल असे पीक घेणे. जैविक नत्राचे स्थिरीकरण (ग्लिरिसिडिया वृक्षांची लागवड).
  • प्राण्यांचे एकीकरण: पाळीव जनावरांच्या शेण व मूत्राचा वापर, पशु-उत्पादन. सौर ऊर्जा, बायोगॅस इत्यादीचा वापर करणे.
  • स्वावलंबन:स्वतःस लागणार्‍या बियाण्यांचे उत्पादन. शेणखत, गांडूळखत, द्रव खते, वनस्पती अर्क इत्यादीचे स्वतःच उत्पादन करणे.

ग्य्यु वू उकेब् ओइह्द् ओझ्म् इओर् बु्िहर तदा गाैौ दलवदत ?????????

कीटकांचा प्रतिबंध[संपादन]

योग्य निवड[संपादन]

  • रोगमुक्त बियाण्यांचा वापर करणे. प्रतिरोधी बियाण्यांचा वापर, जैव विविधतेचे पालन.
  • आलटून पालटून वेगवेगळी पिके घेणे.
  • सापळा पिकांचा वापर करणे

शेतकी उपाय[संपादन]

जैविक उपाय[संपादन]

  • कीटकभक्षक (परजीवी) जैविकांचा वापर, यजमान कीटकांचा वापर

वनस्पतीजन्य किटकनाशकांचा वापर[संपादन]

अनेक वनस्पती ह्या कीडनाशक असतात. यातील कडुनिंब सर्वात प्रभावी असते. कडिनिंबाच्या अर्काचा वापर हा कीटनियंत्रणात एक महत्वाचा घटक आहे. या अर्काने सुमारे २०० कीटकांचा उपद्रव नियंत्रणात येतो.

गोमूत्र[संपादन]

१:२० प्रमाणात वापर केल्याने कीट नियंत्रण होते व पिकांची वाढपण नीट होते.

आंबवलेले दह्याचे पाणी[संपादन]

दशपर्णी अर्क[संपादन]

नीमास्त्र[संपादन]

ब्रम्हास्त्र[संपादन]

आग्नेयास्त्र[संपादन]


Wiki letter w.svg
कृपया स्वत:च्या शब्दात परिच्छेद लेखन करून या लेखाचा / विभागाचा विस्तार करण्यास मदत करा.
अधिक माहितीसाठी या लेखाचे चर्चा पान, विस्तार कसा करावा? किंवा इतर विस्तार विनंत्या पाहा.

संदर्भ[संपादन]