बायोगॅस

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून

बायोगॅस हा जैविक प्रक्रियांमधून बाहेर पडणारा वायू आहे. जर जैविक प्रक्रिया ऑक्सिजन विरहीत (ऍनारोबिक)वातावरणात झाली तर बायॉगॅसची निर्मिती होते. बायोगॅसमध्ये साधारणपणे ५५ ते ६० टक्के मिथेनचे प्रमाण असते तर उर्वरित भाग कार्बन डायॉक्साईडचा असतो. मिथेन हा ज्वलनशील असल्याने बायोगॅस पण ज्वलनशील असतो. परंतु कार्बन डायॉक्साईड या अज्वलनशील वायूमुळे याची ज्वलन उष्णता शुद्ध मिथेनपेक्षा कमी असते. बायोगॅस हा नमूद केल्याप्रमाणे जैविक प्रक्रियांमधून निर्मित होतो व अश्या प्रक्रिया ज्यांना आपण कुजणे म्हणतो. बहुतांशी कुजणाच्या प्रक्रियांमध्ये बायोगॅसची निर्मिती होते. बायोगॅस हा ज्वलनशील असल्याने त्याचा इंधन म्हणून चांगलाच वापर करता येतो. सांडपाणी प्रकल्पातील गाळ बंद टाकित कुजू दिल्यास त्यातून मोठ्या प्रमाणावर बायोगॅसची निर्मिती होते. व या गॅसला साठवून त्याचा इंधन म्हणून वापर करतात. हेच तत्व गोबरगॅस प्रकल्पातही वापरतात. गोबरगॅस हा देखील बायोगॅसच आहे. बायोगॅस हे इंधन तयार करता येत असल्याने याची अपारंपारिक् उर्जास्त्रोतात गणना होते.तसेच कचरा निर्मूलन व सांडपाणी शुद्दीकरणामध्ये बायोगॅस हे उत्पादन म्हणून तयार होते. त्यामुळे या दुहेरी उपयोगामुळे जग बायोगॅस कडे प्रभावी इंधन म्हणून पहात आहे . त्यामुळे बायोगॅसवर आधारित वाहने, रेल्वेगाड्या, तसेच विजनिर्मिती संच, शेगड्या इत्यादीमध्ये सुधारणांसाठी संशोधन चालू आहे. तसेच बायोगॅस निर्मिती प्रकल्पांमधून जास्तीजास्त बायोगॅसची निर्मिती कशी करता येईल यावरही संशोधन चालू आहे. बायोगॅसची निर्मिती ही वर नमूद केल्याप्रमाणे ऑक्सिजन विरहीत वातावरणात होते. याकामी ऍनारोबिक जिवाणूंचा उपयोग होतो. गायी म्हशींच्या मोठ्या आतड्यात हे जीवाणू सहज आढळतात. त्यामुळेच गायी म्हशींचे शेण हे बायोगॅस प्रकल्प चालू करण्यास महत्त्वाचे मानले जाते. हे जीवाणू चार प्रकारचे असतात.

  1. मिझोफिलीक -हे जीवाणू ३२ ते ४० ° सेल्सियस या तापमानात सर्वोत्तम काम करतात. कमी जास्त तापमान् झाल्यास या जीवाणूंची कार्यक्षमता कमी होते.
  2. थर्मोफिलीक- हे जीवाणू ५५ ते ७० ° सेल्सियस या तापमानात सर्वोत्तम काम करतात. कमी जास्त तापमान् झाल्यास या जीवाणूंची कार्यक्षमता कमी होते.

तसेच बायोगॅस निर्मिती ही तीन टप्यात पार पडते. या प्रत्येक टप्यात वेगवेगळ्या प्रकारचे जीवाणू काम करतात.

  • पहिला टप्पा- जैविक मालाचे साध्या सोप्या रेणूंमध्ये विघटन. या टप्यात मोठे मोठे साखरेचे,स्टार्चचे,प्रोटिनचे व जैविक मालात आढळणारे विविध प्रकारचे रेणू यांचे लहान रेणूंमध्ये विघटन केले जाते. हे लहान् रेणू म्हणजे अमिन ऍसिड, किंवा लहान स्टार्चचा रेणू इत्यांदींमध्ये बदलले जाते. टप्पा लवकर पार पडतो. या टप्यात जीवाणूंना बरीचशी उर्जा मिळते.
  • दुसरा टप्पा- या टप्यात लहान रेणूंचे कार्बोक्झिलिक ऍसिडमध्ये रुपांतर होते. याला अम्लीकरण अथवा ऍसिडीफिकेशन असे म्हणतात. हा टप्पा देखील लवकर पार पडतो.
  • तिसरा टप्पा - यात कार्बोक्झिलिक ऍसिडचे मिथेन व कार्बन डायॉक्साईडमध्ये ‍रुपांतर होते. म्हणजेच बायोगॅसमध्ये होते. याला मिथेनायझेशन असे म्हणतात. हा टप्पा पार पडायला बराच वेळ लागतो.

CH3COOH=CH4+CO2 . इंडस्ट्रीयल बायोगॅस प्लांट

संदर्भ व टिपा[संपादन]