वंजारी

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून

वंजारी ही महाराष्ट्रातील हिंदू धर्मातील एक जात आहे. महाराष्ट्रात वंजारी समाज भटक्या जमाती-(ड) (NT-D) मधे वर्गीकृत आहे. इसवी सनाच्या १५-१६ व्या शतकात राजस्तान मधून दक्षिणेकडे स्थलांतरित झाले विविध ३० (तीस) क्षत्रिय जाती-जामाती पैकी ही एक जात होय. हा समाज ईशान्य भारत सोडून भारतातील सर्वच राज्यांत कमी जास्त लोकसंख्येत आढळतो.

महाराष्ट्र राज्य बाहेरील वंजारी समाजाला तेथिल भाषेतील विविधते मुळे वंजारा,वंजरी संबोधले जाते. वंजारी समाज हा महाराष्ट्र राज्य सोबत जवळ जवळ संपूर्ण भारतात आढळतो.

परंपरागत पूर्वीचा व्यवसाय[संपादन]

राजस्थानात असतांना हा समाज कडवा लढवय्या क्षत्रिय म्हणून ओळखला जात होता. आजही राजस्थानात हा समाज मोठ्या प्रमाणात आढळून येतो. यवन आक्रमणांमुळे त्रस्त होऊन दक्षिणे कडे स्थलांतरित झाला. आणि व्यापार उदीम करू लागला. दळणवळण साधनांचा शोध लागण्यापूर्वी पुरातन काळापासून मालवाहतुक/मालपुरवठा करण्याचे काम वंजारी समाज करत असे.

पूर्वीच्या काळी वंजारी समाज मालवाहतूकीसह व्यापारही करत असे.

वंशज[संपादन]

आणि रेणुका माता, माहूरगड हे होत. वंजारी समाजाची उत्पत्ती ही रेणुका मातेच्या सन्तानीं पासून झाली असे मानल्या जाते. रेणुका मात आणि जमदग्नी ऋषी यांना पाच पुत्र होते, ते अनुक्रमे असे, १) वशूमंत २) वस्तू ३) सूशौन ४) विश्ववस्तू. ५) परशूराम हे होत. वशुमंतापासून कमण्डूक ऋषी. त्याच्यापासून अनुक्रमे १)रघुपती, २)अधिपती, ३)कानुपती आणि ४)सुभानुपती हे जन्मले. यातील रघुपती पासून १)रावजीन, अधिपती पासून २)लाडजीन, कानिपती पासून ३)मथुरजन आणि सुभानुपती पासून ४)भूसार्जीन अशा क्रमवार चार शाखांची उत्पत्ती झाली.आज या चारही शाखा एक आहे व वंजारी म्हणून परिचित आहे. [१].

आजची स्थिती[संपादन]

आज महाराष्ट्रातील मुठभर गर्भश्रीमंत लोक सरकारी अधिकारी कर्मचारी व्यावसायिक सोडले तर वंजारी समाजाची अवस्था अवांच्छित समाजघटक अशी बनली आहे.

त्याच भागांत वंजाऱ्यांची संख्या सध्या मोठ्या प्रमाणावर आहे.

चार पोटजातीत विभागलेला हा वंजारी समाज संत आवजीनाथ महाराज (मिरपूर लोहारे, जि अहमदनगर), संत श्री भगवानबाबा (भगवानगड, जि. बीड) व लोकनेते गोपीनाथरावजी मुंडे साहेबयांच्या प्रयत्‍नांमुळे संघटित होत आहे.या महापुरुषन मुळे आज संपूर्ण वंजारी समाज एक झाला आहे. व येणाऱ्या काळात संपूर्णन भारतभरात असलेला वंजारी समाज एक होताना दिसत आहे.आज मुंडे साहेब संपूर्ण भारताततील वंजारी समाजाचं दैवत आहे.[२][३].

व्यक्तिमत्त्वे[संपादन]

संत[संपादन]

कीर्तनकार व प्रवचनकार[संपादन]

राजकारणी[संपादन]

इतर[संपादन]

नाट्यकर्मी[संपादन]

लोककलावंत[संपादन]

  • तुकाराम खेडकर, रघुवीर खेडकर (लोकनाट्य तमाशा मंडळ अध्यक्ष), हरिभाऊ बडे-नगरकर,

सामाजिक संघटना[संपादन]

संदर्भ[संपादन]

  1. (ग्रंथ- वनजारी बनजारी भाग-१, लेखक- पांडुरंग कचेश्वर आंधळे, भाषा- मराठी, प्रकाशक- सुरकिर्ती प्रकाशन नाशिक-४२२००१, दिनांक- ३१ डिसेंबर १९९९)
  2. "वंजारी समाजाच्या आमदारांचा आज ठाण्यात सत्कार[[वर्ग:स्वच्छता आवश्यक असणारी सर्व पाने]][[[Wikipedia:Link rot|मृत दुवा]]]" (मराठी मजकूर). लोकसत्ता. २५ डिसेंबर , इ.स. २००९. ३१ जुलै, इ.स. २०१२ रोजी पाहिले.  Wikilink embedded in URL title (सहाय्य)
  3. "Marathi News, Latest Marathi News, Marathi News Paper,Marathi News Paper in Mumbai". www.loksatta.com (mr-IN मजकूर). 2018-03-20 रोजी पाहिले. 
  4. "संत आवजीनाथ महाराज" (मराठी मजकूर). wikimapia.org. 
  5. "वंजारी संत - भगवान बाबा" (मराठी मजकूर). [१]. १५ डिसेंबर , इ.स. २०१०. ३१ जुलै, इ.स. २०१२ रोजी पाहिले. 
  6. "वंजारी समाजाच्या आमदारांचा आज ठाण्यात सत्कार" (मराठी मजकूर). लोकसत्ता. २५ डिसेंबर , इ.स. २००९. ३१ जुलै, इ.स. २०१२ रोजी पाहिले. 
  7. "राष्ट्रवादी कांग्रेस - विविध राज्यांतील प्रदेशाध्यक्षांची यादी" (मराठी मजकूर). २५ डिसेंबर , इ.स. २००९. १४ जानेवारी, इ.स. २०१३ रोजी पाहिले. 
  8. "आज आद्य क्रांतिकारक धर्माजी मुंडे पुण्यतिथी" (मराठी मजकूर). लोकमत. ३१ जुलै, इ.स. २०१२ तिरपी मुद्राक्षरे. ३१ जुलै, इ.स. २०१२ रोजी पाहिले.