वंजारी

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून


Wiki letter w.svg
कृपया स्वत:च्या शब्दात परिच्छेद लेखन करून या लेखाचा / विभागाचा विस्तार करण्यास मदत करा.
अधिक माहितीसाठी या लेखाचे चर्चा पान, विस्तार कसा करावा? किंवा इतर विस्तार विनंत्या पाहा.

वंजारी ही महाराष्ट्रातील हिंदू धर्मातील एक जात आहे. सुमारे चारशे वर्षापूर्वी या समाजाने राजस्थानातुन येथे स्थलांतर केले. हा समाज मुख्यतः महाराष्ट्र, आंध्रप्रदेश, कर्नाटक गुजरात मध्यप्रदेश उत्तरप्रदेश छतीसगड राजस्थान हरियाना पंजाब जम्मू काश्मीर व गोवा या भागांत कमी जास्त लोकसंख्येने पसरलेल्या या जातीतील लोक प्रमुख ४ पोट जातीत विभागल्यामुळे एकता नसलेला पण भारतातील एक प्रमुख क्षत्रिय भटका समाज आहे. भारतात व अन्य देशांतही आढळतो. भारतात विविध राजांत सर्व समाजांसोबत मिळून मिसळून राहणारा शेतकरी पशुपालक समाज उपेक्षित राहिल्याने प्रगती थांबलेला समाज जाती व्यवस्थेचे चटके इतर क्षत्रिय समाजापेक्षा सर्वात जास्त सोसलेला समाज. या कारणाने आरक्षण मिळण्याने आज उभारत असेलेला समाज पण इतर क्षत्रिय समाजाकडून क्षत्रिय असूनही मान न मिळालेला समाज होय.

इतिहास[संपादन]

वंजारी समाजाचा त्यागाचा शौर्य पराक्रमाचा इतिहास आहे वंजारी समाज हा क्षत्रिय वंश असेलेला पण देशोदेशी भटकंती करणारा बलशाली व कडवट लढाऊ गट आहे .महाराष्ट्रात छत्रपती शिवाजी महाराज यांचा औरंगजेब भेटी वेळी छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वताच्या सोबत निवडक लोकांमध्ये वंजारी लोक निवडण्याचे कारणही हेच कि वंजारी समाज हा क्षत्रिय बलशाली व कडवट लढाऊ बाण्याचा आहे .तसेच राष्ट्रमाता जिजाऊ मां साहेबांच्या माहेरगावी शिंदखेड राजा परिसरातील हजारो वंजारी तरुण मावळे शिवाजी महाराज यांच्या सैन्यात सहभागी होते. तसेच राजस्थानात महाराणा प्रताप जेव्हा दिल्लीच्या पातशहा सोबत एकाकी लढत होते तेव्हा वंजारी समाज तेथे आपले शौर्य पराक्रमाचा इतिहास उभारत होता कारण महाराणा प्रताप यांचे प्रमुख सरदार मल्ला व फत्ता वंजारी हे निष्ठेने लढत होते त्यांच्या समाध्या उदयपुर किल्ल्यात आजही उभ्या आहेत. वंजारी हा क्षत्रिय वंश असेलेला महाराणी दुर्गावती १० लाख बैल वापरून संपूर्ण भारतात विविध राजांना युद्धात दारुगोळा शस्त्रसाठा व मीठ मसाला अन्नधान्न्य पुरवठा करत असे. क्षत्रिय वंश असेलेला पण देशोदेशी भटकंती करणारा वंजारी समाज हा तत्कालीन समाज धुरिणांनी भटका या बिरुदाने बाजूला टाकला व काळाच्या ओघात आपली मूळ ओळख विसरून एक उपेक्षित समाज म्हणून पुढे चालत गेला. आणि आजही उपेक्षित राहिला आहे

परंपरागत पूर्वीचा व्यवसाय[संपादन]

दळणवळण साधनांचा शोध लागण्यापूर्वी पुरातन काळापासुन मालवाहतुक/मालपुरवठा करण्याचे काम वंजारी समाज करत असे. फिरता व्यापार करणारे म्हणजे वण-चारी...याचेच रुपांतर "वंजारी" या शब्दात झाले असे एक मत इतिहासात डोकावुन पाहता दिसते. या आद्य मालवाहतुकदारांचा...मालपुरवठादारांचा इतिहास पुरातन तर आहेच पण मानवी जीवनाला तेवढाच उपकारक ठरलेला आहे. पूर्वीच्या काळी वंजारी समाज मालवाहतूक सह व्यापारही करत असे.

आजचे घाट, रस्ते हे मुळच्या वंजारी मार्गांवरच बनले आहेत. या मार्गांवरुन एकेक वंजारी कुटुंब शेकडो बैलांचे तांडे घेवून देशभर मालवाहतुक करत असत. वाटेत चोर-दरोडेखोरांच्या धाडी पडण्याच्या घटना नित्य असल्याने प्रतिकारासाठी मूळचाच क्षत्रिय लढवैय्या वंजारी समाज सज्ज होता. मुळ व्यवसायच भटक्या स्वरुपाचा असल्याने आणि विविध जाती-जमातींशी, अगदी परकिय व्यापा-यांशीही नित्य संपर्क येत असल्याने वंजा-यांची एक स्वतंत्र व वैशिष्ट्यपुर्ण संस्कृतीही बनत गेली. इतर कोणत्याही समाजापासुन वेगळे पडल्याने एक स्वतंत्र मानसिकता...भटकेपणाची नैसर्गिक उर्मी यातुन त्यांचे स्वत:चे संगीत...काव्यही उमलत गेले. भाषाही वेगळी बनत गेली. हे सारे नैसर्गिक व स्वाभाविक असेच होते. वंजारी तांड्यांचे आकर्षण तत्कालीन कवी/नाटककारांमद्धेही होते. दंडीने त्याच्या दशकुमारचरितात तांड्यांच्या एका थांब्याचे व रात्रीच्या त्यांच्या आनंदी गीतांचे/नृत्यांचे अत्यंत सुंदर वर्णन आहे.

वंजारी समाजाचे कार्य फक्त नागरी व व्यापाऱ्या साठीचा मालपुरवठा करणे एवढेच नव्हे तर युद्धकाळात सैन्यासाठी अन्नधान्याचा पुरवठा करणे. हे काम वंजारी समाज पुरातन कालापासुन करत आला आहे तसेच युद्धजन्य परिस्थितीत वंजारी समाजाचे योगदान वाढत गेले. सैन्याचे तळ एकेका ठिकाणी दीर्घकाळ असल्यास शाश्वत अन्नधान्य पुरवठा अव्याहतपणे करत असत. हा समाज कोणत्या अशा विशिष्ट बाजुसाठीच पुरवठा करत नसल्याने, तटस्थ असल्याने वंजा-यांवर कोणताही पक्ष बळजबरी करत नसे वा हल्ले करुन त्यांची लुटमारही करत नसे याचे कारण म्हणजे त्यांच्या अस्तित्वाखेरीज युद्धे लढता येणे अशक्य आहे याची जाणीव सर्वांनाच असे. सैन्याला अन्नधान्य पुरवठा करण्याचे काम अगदी ब्रिटिशकाळापर्यंत सुरू होते. चेउल येथील बंदरात हजारो बैलांचे वंजारी तांडे येत असत, याची नोंद कोलाबा गॕझेटियरने केलेली आहे. अनेक वंजारीना मोगलांनी वतने दिली असल्याच्याही नोंदी मिळतात.

थोडक्यात अठराव्या शतकापर्यंत मालवाहतुक, फिरता व्यापार यात वंजारी समाजाचे प्राबल्य होते. परंतु ब्रिटिशकाळात रस्ते बनु लागले. औद्योगिक क्रांतीमुळे वाहतुकीची आधुनिक साधने आली व वाहतुकीचा वेगही वाढला. रेल्वेने तर पुरती क्रांतीच घडवली. बैलांच्या पाठीवर सामान लादुन भ्रमंती करनारा वंजारी समाज दूर फेकला जावू लागला. त्याची गरजच संपुष्टात आली. चार-पाच हजार वर्ष अव्याहतपणे भटकत राहुन व्यवसाय करणारा समाज यामुळे एका विचित्र वळनावर आला. स्थिर होणे भाग पडले. ही सक्तीची स्थिरता होती. काही शेतीकडे वळाले, तर काही मोलमजुरीकडे. क्षत्रिय वंशातुन निर्माण झालेला समाज

वंशज[संपादन]

अनेक वंजारी स्वत:ला राजपूत कुळीतील राणाप्रतापाचे वंशज समजतात. राजस्थानातून औरंगजेबाच्या वेळी ते मुसलमानांबरोबर दक्षिणेस आले असावेत असेही मानले जाते, पण ते ऐतिहासिक वास्तव नाही. त्यांच्यात अनेक उपजमांतीचे लोक आहेत. बिहार व ओरिसा या राज्यांत त्यांना आदिवासी म्हणून मान्यता मिळाली नाही. इतरत्र त्यांना अनुसूचित जमातींत समाविष्ट केले आहे. तर महाराष्ट्र्र राज्यात त्यांना भटक्या विमुक्त जातीचा दर्जा दिलेला आहे. आंध्र प्रदेशात ते सुगाळी, दिल्लीत शिरकिवन, राजस्थान व केरळात गवरिया व गूजरातमध्ये चारण म्हणून ओळखले जातात. लोदी घराण्यातील सिकंदरशाह याने १५०२ मध्ये धोलपूरवर स्वारी केली, तेव्हा वंजारी बंजारांचा प्रथम उल्लेख केलेला आढळतो. एन.एफ. कंबलीज याने या जमाती संबंधीचे संशोधन प्रथम प्रसिद्ध केले. त्यांच्या मते वंजारी चार प्रमुख पोटजाती आहेत मथुराजन लाडजन भूसारजन रवेरजन. . थोडक्यात विविध प्रांतीय लोक असल्याने सर्व पोटभेद पडले असले तरी समस्या समान आहेत. वंजारी समाजही पुरातन काळी मातृसत्ताक पद्धती पाळनाराच होता. महाराष्ट्रातील वंजा-यांची श्रद्धास्थाने म्हणजे जेजुरीचा खंडोबा आणि तुळजाभवानी. या समाजातुन उदयाला आलेले थोर संत म्हणजे भगवानबाबा महाराज. वंजारी समाजाची भगवानबाबांवर अपार श्रद्धा आहे.

आजचे वास्तव[संपादन]

या विषयाचे अभ्यासक राहुल जाधवर याच्या मते आज महाराष्ट्रातील मुठभर गर्भ श्रीमंत लोक सरकारी अधिकारी कर्मचारी व्यावसाईक सोडले तर वंजारी समाजाची अवस्था अवांच्छित समाजघटक अशी बनली आहे. आज काही प्रमानात शेती तर असंख्य वंजारी उसतोडणी कामगार म्हणुन राबत आहेत. आर्थिक स्थिती ही अत्यंत दुर्बळ झालेली आहे. आजही हा समाज स्वत:च्या अस्तित्वाच्या शोधात आहे. आजही शिक्षणाचा अनुशेष मोठ्या प्रमाणावर आहे. परभणी, अहमदनगर, बीड, उस्मानाबाद जिल्ह्यांत वंजा-यांची संख्या मोठ्या प्रमानावर आहे. याचे कारण म्हनजे हा भाग सातवाहन ते यादव काळापर्यंत व्यापाराची मध्यवर्ती केंद्रे होती.

आज वंजारी समाजाला सापत्नभावाची वागणुक मिळते आहे हेही तेवढेच सत्य आहे. ही स्थिती कशी बदलवायची हे आपल्या सर्वच समाजासमोरील आव्हान आहे

आज इतिहासाची नवीन मांडणी करत आहेत स्वतावरच्या अन्यायाचा विरोध करत आहेत पूर्वी इतिहास लिहताना वंजार्यांचे क्षत्रियत्व मुदामून उपेक्षिले आता काय हे पाहणे महत्वाचे आह. आणि हजारो वर्षाचा उपेक्षित पण झटकून पुन्ना तेजस्वी इतिहास निर्माण करण्याचा निर्धार करावा.

[१]

प्रसिद्ध संत महात्मे[संपादन]

भगवानबाबा [२]

वामनभाऊ महाराज

आद्य क्रांतीकारक धर्माजी प्रताप मुंडे [३]

प्रसिद्ध कीर्तनकार प्रवचनकार[संपादन]

ह. भ.प.विक्रमशास्त्री बडदे महाराज

राधाताई सानप

अर्जुन महाराज लाड

हरिहर महाराज दिवेगावकर

नथुरा्म बाबा केहाळकर

ह.भ.प. श्री रानबा (रामेश्वर) महाराज गुट्टे 

प्रसिद्ध राजकारणी[संपादन]

बबनराव दादाबा ढाकणे - माजी केंद्रीय मंत्री

कै . गोपीनाथराव मुंढे - केंद्रीय मंत्री ग्रामविकास व पंचायत राज भारत सरकार

पंकजा पालवे

केशवराव आंधळे

पंडितराव दौंड

तुकाराम दिघोळे

पंडितअण्णा मुंडे

प्रताप बबनराव ढाकणे

फुलचंद कराड

टी. पी. मुंडे

उषाताई दराडे

धनंजय मुंढे

मधुसुदन केंद्रे

शंकर गुट्टे

सुदामती गुट्टे

मंगेश सांगळे

जितेंद्र सतिष आव्हाड [४]


सुरेंद्र शिरसाट राष्ट्रवादी कांग्रेसचे प्रदेशाध्यक्ष होते. इ.स. २००९ पासून गोवा राज्यातील एक महाराष्ट्रवादी पक्षाचे प्रतिनिधित्व केले आहे. गोवा राज्य विधानसभा निवडणुकीत आमदार म्हणून निवडून आले. [५]

प्रसिद्ध व्यक्तिमत्त्वे[संपादन]

  • तात्याराव लहाने
  • किशोर गिते
  • विश्‍वनाथ कराड
  • गोविंद घोळवे
  • {[धिरज खाडे]}निंबोडी, इंदापूर, पुणे.
  • {[बाबूराव घोळवे]}निंबोडी, इंदापूर, पुणे.
  • संजय बांगर
  • मच्छिंद्र चाटे
  • कैलास दौंड डाॅ. कैलास दौंड ,सोनोशी ता. पाथर्डी जि. अहमदनगर येथील आहेत. नामवंत साहित्यिक व समीक्षक आहेत. मराठीतील नामवंत कवी म्हणून प्रसिद्ध आहेत. त्यांची कापूसकाळ ही कादंबरी खूप गाजली आहे. त्याशिवाय पाणधुई नावाची कादंबरी देखील प्रसिद्ध आहे. उसाच्या कविता, वसाण, भोग सरू दे ऊन्हाचा आणि अंधाराचा गाव माझा हे त्यांचे गाजलेले कवितासंग्रह आहेत. त्यांचा तर्‍होळीचं पाणी नावाचा ललितलेख संग्रह खूप वाचनीय आहे.एका सुगीची अखेर या कथासंग्रहात त्यांनी अभावग्रस्त समाजाचे जगणे मांडले आहे. विद्यापीठीय अभ्यासक्रमात त्याच्या साहित्यकृतींचा समावेश झालेला आहे. कविता आणि कादंबरी क्षेत्रातील अभ्यासू समीक्षक म्हणून त्याचे नाव आदराने घेतले जाते.
  • प्रल्हाद पाटील कऱ्हाड - चेअरमन KGS साखर कारखाना - निपाणी पिंपळगाव , नाशिक 

प्रसिद्ध नाट्यकर्मी[संपादन]

संघटना नेतृत्व[संपादन]

प्रसिद्ध लोककलावंत[संपादन]

सामाजिक संघटना[संपादन]

संदर्भ आणि नोंदी[संपादन]

  1. वंजारी समाजाच्या आमदारांचा आज ठाण्यात सत्कार[मृत दुवा]. लोकसत्ता (२५ डिसेंबर , इ.स. २००९). ३१ जुलै, इ.स. २०१२ रोजी पाहिले. (मराठी मजकूर)
  2. वंजारी संत - भगवान बाबा. [[१]] (१५ डिसेंबर , इ.स. २०१०). ३१ जुलै, इ.स. २०१२ रोजी पाहिले. (मराठी मजकूर)
  3. आज आद्य क्रांतीकारक धर्माजी मुंडे पुण्यतिथी. लोकमत (३१ जुलै, इ.स. २०१२ तिरपी मुद्राक्षरे). ३१ जुलै, इ.स. २०१२ रोजी पाहिले. (मराठी मजकूर)
  4. वंजारी समाजाच्या आमदारांचा आज ठाण्यात सत्कार. लोकसत्ता (२५ डिसेंबर , इ.स. २००९). ३१ जुलै, इ.स. २०१२ रोजी पाहिले. (मराठी मजकूर)
  5. राष्ट्रवादी कांग्रेस - विविध राज्यांतील प्रदेशाध्यक्षांची यादी (२५ डिसेंबर , इ.स. २००९). १४ जानेवारी, इ.स. २०१३ रोजी पाहिले. (मराठी मजकूर)