धर्माजी प्रताप मुंडे

'धर्माजी प्रताप मुंडे नसून खरे नाव धर्माजी प्रतापराव गर्जे हे खरे नाव आहे. राजे धर्माजी प्रतापराव गर्जे हे शूर वीर योद्धे बागोजी प्रतापराव गर्जे व राहुजी प्रतापराव गर्जे यांचे वंशज होते. बागोजी यांना छत्रपती शिवरायांनी प्रतापराव हा किताब दिला होता तेव्हापासून या नागझरीच्या गर्जे घराण्याला प्रतापराव घराणे म्हणून ओळखले जाऊ लागले. तसेच बागोजी यांचे नातू राहुजी(दुसरे बागोजी) यांना छत्रपती शाहू महाराजांनी इ.स. 1722 साली नागझरी संस्थान ची मोकदमी बहाल केली. छत्रपती शाहू महाराजांच्या दप्तरी याची नोंद आहे तसेच वंश परंपरागत पूर्वपारपासून वंजारी जातीचे राजे पद या घरांण्याकडे चालत आलेले होते. पुढे या कर्तबगार घराण्याने आपले शौर्य व पराक्रम गाजवत जातीच्या ही बाहेर आपले सर्वसामावेशक साम्राज्य निर्माण केले अशा या पराक्रमी राज घराण्यातीलच धर्माजी प्रतापराव गर्जे हे भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील]] अग्रगण्य आद्य क्रांतिकारक राजे होते. इंग्रज व निजाम सरकारविरुद्ध राज्यातील पहिला उठाव बीड जिल्ह्यातील राजे धर्माजी प्रतापराव गर्जे यांनी इंग्रजांविरुद्ध स्वातंत्र्यप्राप्तीचे पहिले रणशिंग फुंकले. मात्र, राष्ट्रीय उठावाच्या (१८५७) ३९ वर्षे आधी झालेला हा लढा दुर्लक्षितच राहिला.या लढाईत वंजारी समाजाचे बालाघाटच्या डोंगररांगेत राहणारे निधड्या छातीच्या लोकांनी निजामाच्या सैन्याला पळवुन लावले.

राष्ट्रीय उठावाच्याही ३९ वर्षे आधी ३१ जुलै १८१८ रोजी इंग्रज-निजाम विरुद्ध वंजारी सैन्य आणि धर्माजी प्रतापराव गर्जे यांच्यात निकराची लढाई लढली गेली. निजामाने इंग्रजांशी हातमिळवणी केल्यावर शेतसारा पद्धत बदलली. धान्याऐवजी पैशांच्या स्वरूपात शेतसारा घेतला जाऊ लागला. त्यामुळे शेतकरी अडचणीत आला. या असंतोषातून धर्माजी ने तरुण शेतकऱ्यांना एकत्रित करून बंड पुकारले. निजामांच्या नाक्यावर सशस्त्र हल्ले चढवून शस्त्रे गोळा केली व त्यांना सळो की पळो करून सोडताना स्वातंत्र्याचे बीजारोपण केले. निजाम-सिकंदरजहॉंने हा उठाव मोडून काढण्याचे प्रयत्न केले. पण ते फसले.धर्माजी प्रतापराव हे तिसऱ्या अँग्लो मराठा युद्धात पण सामील झालेले असे ब्रिटिश सरकारच्या लक्षात आले. कंपनी सरकारला तातडीने या उठावाची माहिती देऊन इंग्रज व निजाम राजवटीला धोका असल्याचे सांगण्यात आले होते. स्थितीचे गांभीर्य ओळखून कंपनी सरकारने लेफ्ट. स्टूथरलॅंडच्या नेतृत्वाखाली इंग्रज सैन्याची बटालियन पाठवली. ही बटालियन १० जुलै १८१८ला बीड जिल्ह्यात येऊन धडकली. त्यांच्यासोबत बीड भागातील जमादार शादीखान हाही होता. नवाब मुर्तुजा हाही लढाईत सहभागी झाला होता. शेवगाव व बीड जिल्ह्यातील काही तालुक्यात अनेक मोठ्या चकमकी प्रतापराव व कंपनी च्या फौजांमध्ये झाल्या. हातोला , पाटसरा, अकोले, मोहेजदेवडा येथील गढी ब्रिटिशांनी ताब्यात घेऊन प्रतापरावांना नियंत्रित करण्याचे प्रयत्न केलेले. त्या नंतर नियोजनबद्धपणे गढीवजा असलेल्या डाबीतील बुरुजावर आणि जिल्यातील अन्य काही भागात जसे परळी; केज, धारूर, अंबाजोगाई; आष्टी ‌ अश्या काही ठिकाणी ही लढाई सुरू झाली. डाबी येथे धर्माजी राजे व त्याच्या सहकाऱ्यांना घेरले आणि त्यांच्यामध्ये निकराची लढाई सुरू झाली. पावसाळ्याचे दिवस असल्याने रक्ताचा पाट वाहिला. गढीवरून वाहत आलेले रक्त जेथे थांबले ते ठिकाण व दगड या जाज्वल्य लढाईची ओळख म्हणून आजही आदरभावाने पूजले जातात. ‘बुरटॉन ए हिस्ट्री ऑफ हैदराबाद कॉन्टीजन्ट’ ग्रंथात या लढाईत वंजारी समाजाचे लोक मोठय़ा प्रमाणात होते, असा उल्लेख आहे.

राज्य सरकारने १९६९ मध्ये प्रसिद्ध केलेल्या बीड जिल्ह्य़ाच्या गॅझेटमध्ये धर्माजी प्रतापराव यांचा स्वातंत्र्यप्राप्तीसाठीचा पहिला लढा म्हणून नोंद‌ आहे. धर्माजी प्रतापराव यांचे पूर्वज राहुजी प्रतापराव गर्जे यांना छत्रपती शाहू राजांनी १७२२ साले नागझरी , हातोला , पाटसरा, अकोले , या गावाच्या मोकादमी बहाल केल्या होत्या. धर्माजी राजे गर्जे तरुण असताना त्यांनी त्यांचं राज्य वाढवले व नगर मधील काही भाग जिंकला. १७८८ ते १८१८ हे तीस वर्ष नगर आणि बीड वर धर्माजी राजे गर्जेंच राज्य होत व या तीस वर्षामध्ये काही वर्ष त्यांनी संपूर्ण मराठवाडा व नगर वर राज्य केले पण एकीकडन इंग्रज तर दुसरी कडून निझाम त्यांचा राज्यावर आक्रमण करत होते मग त्यांचे राज्य फक्त बीड आणि नगर वरच राहिले त्यांनी रामराज्य नी शासन केले व प्रजेची निझाम आणि इंग्रज सरकार पासून तीस वर्षे रक्षा केली पण शेवटी निझाम आणि इंग्रज एकत्र आले आणि मध्य रात्री धर्माजी महाराजांवर आक्रमण केले महाराज तेंव्हा हातोला किल्ल्यात होते, इंग्रज आणि निझाम मोठ्या संख्येत लपून हल्ला करण्यासाठी आले ‌तरीपण धर्माजी महाराज आणि त्यांचे वीर वंजारी लढले महाराज आणि त्यांचे भाऊ पाटलाच्या दाबी येथील वर आले पण सर्व निझाम आणि इंग्रज सैनिक त्यांचा पाठीमागून आले मग तिथेच युद्ध चालू झाले, या युद्धात राजे धर्माचे प्रतापराव‌ गर्जे यांनी व त्यांच्या वीर सैनिकांनी निजाम व इंग्रज सेनेला जोरदार प्रति हल्ला करत त्यांचा धुवा उडविला किल्ल्यातून राजे धर्माजी यांनी तुफान असा अंदा धुंद गोळीबार करत निजाम व इंग्रज सैन्याला धारातीर्थ पाडले नंतर त्यांनी नवीन व्यूहरचना केली किल्ल्याचे दरवाजे उघडले व तसेच दरवाजा उघडल्यावर निजाम आणि इंग्रज सैन्य किल्ल्यात घुसू लागली त्या किल्ल्यात घुस्ताक्षनीच नागझरी नरेश वीर धर्माजी यांचे सैन्य सपासप तलवारीचे वार करत शत्रु सैन्यावर तुटून पडले आणि शत्रु सैन्याची मोठी कत्तल झाली त्यानंतर निजाम व इंग्रज सैन्याची आणखी कुमक मागून मदतीस धावून आले निजाम सैन्याचा प्रमुख याने तीस फूट उंचीच्या शिड्या तयार केल्या व तिथून सैन्य किल्ल्यावर चढवले शेवटी अंधाऱ्या रात्रीचा आणि तेही धो धो पाऊस पडत असताना अशा नैसर्गिक संकटाचा आधार घेऊन बेसावध क्षणी राजे धर्माजी प्रतापराव यांना त्यांच्या संपूर्ण सैन्याची जमा जमव करण्याची सुद्धा संधी मिळवू न देता अचानकपणे हल्ला केला शेवटी किल्ल्याच्या संरक्षणार्थ असणाऱ्या लष्करातील सैनिकांनी निजाम व इंग्रजी सेनेला मोठा प्रतिकार करत शह दिला व निजाम व इंग्रज सैन्याच मोठ नुकसान केले. परंतु नंतर शत्रू सैन्याची मोठी कुमक तेथे हजर झाली‌‌ त्यामुळे नंतर नाईलाजाने शूर व्योद्धा राजे धर्माजी प्रतापराव गर्जे यांना मागे हटावे लागले. महाराजांकडून बीड आणि नगर चे राजेपद हटवले आणि फक्त वंजारी जातीचे राजेपद ठेवले, धर्माजी राजे व बागोजी राजे गर्जेंचा राज्याची राजधानी आज ही आष्टी तालुक्यातील नागझरी आता चे नाव मोराळा मध्ये आहे किल्ले नागझरी किंव्हा मोराळा किंव्हा गर्जेगड असे त्या मोठ्या गडाला ओळखले जाते