आगरी

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search
Agrees, or Salt Cultivators of Salsette

मुंबईच राजं (king of Mumbai)

आगरी समाज प्रामुख्याने उत्तर कोकणात राहणारा आणि पर्यायाने मुंबईचा मूळ निवासी आहे. पनवेल,उरण आणी कल्याण तालुक्यातील ९५% पेक्षा जास्त गावं आगरी लोकवस्तीची आहेत.या तीनही तालुक्यात सर्वात जास्त आगरी लोकसंख्या आहे.

मुंबई, ठाणे, रायगड,पालघर,नाशिक जिल्ह्यात आगरी समाजाची लोकसंख्या मोठी आहे.

आगर म्हणजे भात पिकणारे खाचर किंवा मीठ पिकवणारे मिठागर. अशा आगरात काम करणारे ते आगरी होय. ही जात गवळी, कुणबी व कोळी यांच्या प्रवर्गात येते, आगरी माणसांना मासळी अधिक प्रिय म्हणून ते खाडीमध्ये अथवा समुद्रात जाऊन मासे पकडतात. म्हणून या आगरी माणसाने पुढे पुढे भातशेतीसोबतच मत्स्यशेतीचाही व्यवसाय सुरू केला. बंगाली लोकांप्रमाणेच आपल्या घराजवळ आपल्याच शेतामध्ये तलाव खोदून त्या तलावात मत्स्यबीज सोडून मासळीची पैदास अनेक वर्षे आगरी माणूस करीत आहे. अलिबाग तालुक्यातील शहापूर-धेरंड या गावातील आगरी माणसे व त्यांनी निर्माण केलेले छोटे-मोठे तलाव आहेत.

इतिहास[संपादन]

राजा नहुषाचा नातू ययाती याचा वंशज बलिभद्र आणि त्याची पत्नी आगलिका यांचा पुत्र आगला. आगला हा बलिभद्र राजाच्या पश्चात मुंगी पैठण येथे राहू लागला.त्याचे वंशज हे ‘आगले’ लोक १३व्या शतकात मुंगी पैठणच्या बिंबराजाच्या सैन्यात तैनात झाले. बादशहाच्या राजवटीत कोकणातील सागरगडावरील एक यवन सरदार बादशहाला डोईजड झाला. सागरगडाशेजारील हिंदू राजवटीवर ताबा मिळवून स्वतंत्र राज्यकारभार करू लागला. बादशहाने पाठवलेल्या सर्व सरदारांचा पराभव झाल्याने, त्याने बलाढय़ बिंबराजाला मदतीची विनंती केली. आगले लोकांची ताकद बिंबराजाकडे होती. तो मुंगीपैठणहून कोकणात निघाला. त्याचे सैन्य वाटेत नाशिक, घोटी, इगतपुरी, शहापूर, कल्याण येथे राहिले. कलांमध्ये निपुण असल्यामुळे त्यांनी दगडांमध्ये शिल्पे कोरली. तेच पुढे आगरी पाथरवट म्हणून ओळखले जाऊ लागले. नंतर बिंबराजाने सैन्यानिशी कोकणात येऊन अलिबाग, आवास, सासवणे आणि सागरगडावर सरदाराचा पाडाव केला. त्याला बादशहाच्या ताब्यात दिले आणि स्वत: राज्यकारभार पाहू लागला.

येथील निसर्गाने बिंबराजाला भुरळ घातली आणि त्याने मुंगीपैठणला न जाता कोकणातच राहण्याचा निर्णय घेतला. प्रजेला गावठाणे वसवून दिली आणि मिठागरे बांधून दिली. मिठागरांत काम करणारे मीठ-आगरी म्हणून ओळखले जाऊ लागले. शेती-मळे पिकवू लागले, तर काही मत्स्य व्यवसाय करू लागले. अलिबाग, पेण, पनवेल, उरण, कर्जत, रोहे, जंजिरा, श्रीवर्धन, ठाणे इत्यादी ठिकाणी आगरी समाज पसरला आणि स्थिरावला. भौगोलिक रचनेनुसार समाजाचा व्यवसायही विभागला गेला. (https://www.loksatta.com/navimumbai-news/articles-in-marathi-on-agri-samaj-1632929/)

आगरी समाजाच्या पोटजाती[संपादन]

ठाणे आणि रायगड जिल्ह्यात खाड्या, नदीकाठी आणि भात खाचरांच्या ठिकाणी हा समाज बहुसंख्येने आहे १९३१च्या जनगणनेनुसार आगरी लोकांची जनसंख्या ठाणे जिल्ह्यात ९८ हजार ७१७, तर कुलाबा जिल्ह्यात १ लाख ३७ हजार ५२८ एवढी होती, मुंबई शहर जिल्ह्यात ७,४८६ तर मुंबई उपनगर जिल्ह्यांत ७,३२० , जंजिरासंस्थानात ९,९४२, भोर संस्थानात ४३३, तर कराची जिल्ह्यांत ६,६८० (सध्या पाकिस्तानात असलेला जिल्हा). तत्कालिन मुंबई राज्यातील एकुण लोकसंख्या २,६५,२८५ होती .

संदर्भ.(krishikosh.egranth.ac.in) आगरी समाजाच्या तीन पोटजाती. शुद्ध आगरी, दास आगरी आणि वरप आगरी आहेत. शुद्ध आगरी म्हणजे शुद्ध मीठ पिकविण्याची कला अवगत असलेले मूळ आगरी. दास आगरी प्रामुख्याने पालघर तालुक्यात आढळतात. तिथे त्यांना कराडे आगरीही म्हणतात. पण, ते मूळ आगरीच. आधी ख्रिस्ती धर्म स्वीकारून पुन्हा आगरी झालेले म्हणजे वरप आगरी. याशिवाय, ढोलवादन करणारे, नृत्य करणारे ढोल आगरी. ढोर मेहनत घेणारे ते ढोर आगरी. कमी मेहनत घेणारे ते सोन आगरी. अलिबाग, उरण, मुरूड, श्रीवर्धन, म्हसळा, मंडणगड, दापोली तालुक्यात जे आगरी राहतात, त्यांना खारकी, खारपाटे म्हणतात. मीठ पिकविणार्‍या आगरी लोकांना खारवी म्हणतात. (सौराष्ट्रात मासे पकडणार्‍या लोकांना खारवा म्हणतात.)

कोळी समाजाच्या विविध पोटभेदांपैकी कोकणातली आगरी कोळी ही पोटजात प्रामुख्याने मुंबई, ठाणे, रायगड, रत्नागिरी जिल्ह्यातच आढळून येते. हे कोळी भातशेती व मासेमारी दोन्ही व्यवसाय करतात. ठाणे, भिवंडी, कल्याण, पनवेल, पेण, अलिबाग, मुरूड, श्रीवर्धन, म्हसळा, माणगाव, महाड, खेड, मंडणगड, दापोली, चिपळूण तालुक्यात आगरी कोळी समाजाचे वास्तव्य आहे. हा समाज कोकणातील गवळी, आगरी, कुणबी समाजां रखाच असुन प्रामुख्याने समुद्रकिनारी, खाडी किनारी व डोंगरी भातशेतीच्या भागात वास्तव्य करून आहे. आगरी कोळी समाजातील आडनावे, रिती, परंपरा ह्या गवळी, आगरी, कुणब्यांसारख्याच आहेत. कुलदैवत कार्ल्याची एकवीरा, भैरी, भवानी, जोगेश्वरी, खंडोबा ही आहेत.

बारा, चौदा, बावन्न पाटील

एकेकाळी आगरी समाजाची वस्ती मुंबईत चार भागात विखुरली होती. मूळ आगरी लोक चौदा गावांमध्ये राहत होते म्हणून त्यांना चौदा पाटील म्हटले जात असे. या चौदा गावांमध्ये मोठी शिवडी, धाकटी शिवडी, भोईवाडा, ठाकूरवाडी, बामनोली, नायगाव, वडाळा, माटुंगा, खडा माटुंगा, गोवारी (वडाळा स्टेशन), शीव, माहीम, माखाडी आणि परळ यांचा समावेश होता. काही आगरी स्वतःला बावन्न पाटील म्हणत असत. हे आगरी नागोठण्याहून येऊन डोंगरी, चिंचबंदर, भायखळा, उमरखाडी भागात स्थायिक झाले. गोवंडी, मानखुर्द, तुर्भे, गवाण, माहूल, चेंबूर भागात जे आगरी लोक राहत, तेथे त्यांची बारा गावे होती. म्हणून हे आगरी बारा पाटील नावाने ओळखले जात होते. आगरी माणसे प्रामुख्याने अलिबागच्या पोयनाड,चरी,पेझारी, सांबरी, फणसापूर गावातून मुंबईत आली. त्यांच्या पाठोपाठ वडखळ, रोहा, कोलाड, माणगाव, आणि त्यानंतर माणकुळे – रेवस भागातून आगरी मुंबईत आले. अखेरीस रेवदंडा, सुडकोली, श्रीवर्धन, म्हसळा भागातून आलेले आगरी बांधव मुंबई सेंट्रल परिसरात स्थायिक झाले. या आगऱ्यां मध्ये आगरी, गवळी, कोळी, कुणबी , कुणबी-मराठा, भोई, खारवी, भंडारी या जातीचे लोक होते. चेंबूरच्या आरसीएफ (राष्ट्रीय केमिकल्स ॲन्ड फर्टिलायझर्स) आणि बीएआरसी (भाभा ॲटॉमिक रिसर्च सेन्टर) प्रकल्पांमुळे आगरी समाजाची जवळपास बारा गावे उठवली गेली, त्याने समाजाचे मोठे नुकसान झाले.

आगरी बांधवांच्या गावात मधोमध मरीआईचे देऊळ असते. सोबत हनुमान, राधाकृष्ण, विठ्ठलरूक्मिणी, महादेव, गणपती, शंकर यांचीही देवळे असतात. वाघेश्वरी, बापदेव, खंडोबा, भैरी, भवानी, जोगेश्वरी, सालबाई, मोठयाबाया ही समाजाची मुख्य दैवते. अलीकडे एकवीरा हेही दैवत मानले जात आहे. बहुतेकांच्या घरी गणपती येतो. गौरीगणपती, होळी, लग्नसमारंभ यांत आगरी बांधव नाचतात. गोविंदाही जोशात खेळतात.

चरी-कोपरचा शेतकरी संप[संपादन]

विशेषत: रायगड जिल्ह्यात कृषीवलनेते म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या कै. नारायण नागू पाटील यांनी शेतकरी लढा उभारला. अलिबाग तालुक्यात चरी गावामध्ये दि. २७-१०-१९३३ रोजी परिसरातील पंचवीस गावामधील शेतकर्यांची सभा बोलावून नारायण नागू पाटील यांनी शेतकर्यांना संपाचे आव्हान केले. शेतकऱ्यांनाही वाटायचे- ‘आमचा तारणहार फक्त नारायण नागू पाटीलच!’ शेतकऱ्यांचा संप सुरू झाला. हा संप १९३९ साली मिटला.

जगाच्या पाठीवर सात वर्षे टिकलेला शेतकऱ्यांचा एकमेव यशस्वी संप म्हणजे चरी-कोपरचा शेतकरी संप होय. या संपाचे नेतृत्व नारायण नागू पाटील यांनी केले. संपाला डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर व अनंत चित्रे यांनी पाठिंबा दिला होता.

बिहारच्या नीळ पिकविणाऱ्या शेतकऱ्यांच्या चळवळीपेक्षा हा लढा मोठा आहे. बार्डोलीच्या शेतकऱ्यांच्या सत्याग्रहापेक्षाही ‘चरी-कोपर’च्या शेतकऱ्यांचा लढा मोठा होता, पण शालेय इतिहासामध्ये याची नोंद दिसत नाही, चरी-कोपरच्या आगरी शेतकऱ्यांच्या संपामुळे खोती पद्धती उद्ध्वस्त झाली. कुळकायदा अस्तित्वात आला. नारायण नागू पाटील यांच्या नेतृत्वाखाली चिरनेर परिसरात अक्कादेवीच्या जंगलात ‘जंगल सत्याग्रह’ झाला. या सत्याग्रहामध्ये आगरी माणसासोबत आदिवासी बांधवसुद्धा खांद्याला खांदा भिडवून लढले. जंगल सत्याग्रहींना डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी मदत केलीच, पण सुभाषबाबूंनीसुद्धा सहकार्य दिले होते. स्वत: सुभाषबाबू जंगल सत्याग्रहींना भेटण्यासाठी पनवेलमध्ये आले होते.

समाजकारण आणि राजकारणातील सहभाग[संपादन]

माजी आमदार दत्ता पाटील, माजी खासदार दि.बा. पाटील यांनी विरोधी पक्षनेते म्हणून विधानसभा अनेक वेळा गाजवून समाजाचे विविध प्रश्न सरकार दरबारी सोडविले आहेत. तत्कालीन शिवसेना, भाजपा युतीच्या मंत्रिमंडळात गणेश नाईक, ॲड. लीलाधर डाके, जगन्नाथ पाटील यांना मंत्रिपद लाभले होते. पहिले जिल्हा परिषद अध्यक्ष म्हणून वाजेकर, प्रभाकर पाटील, आगरी सेना संस्थापक राजाराम साळवी यांचे कार्य उल्लेखनीय आहे. नारायण नागू पाटील हे आगरी समाजाचे पहिले आमदार तर सोनुभाई दगडू बसवंत हे पहिले खासदार, तुकाराम हिरुजी म्हात्रे पहिले एलएलबी, जनार्दन हीराजी दमामे हे पहिले जेपी तर डोंबिवलीत आपल्या अनेक आगरी सहकाऱ्यांच्या जोडीने प्रिमियर कंपनी व त्या माध्यमातून स्वत:च्या घरात चालू केलेल्या शाळेला कंपनीकडून जागा मिळवून दहावी पर्यंत यशवंत विद्यालय स्थापन करून त्यात जास्तीत जास्त स्थानिक आगरी युवकांना नोकरी व शिक्षण देणाऱ्या स्व.सखारामशेठ पाटील यांचे शिष्य नकुल पाटील हे पहिले मंत्री असे सांगण्यात येत आहे. पुढे स्व.सखाराम शेठ पाटील यांचा वारसा त्यांचे कनिष्ठ बंधू कै.रतनबुवा पाटील यांनी चालवला. आगरा ज्ञाती परिषद (१९१७), आगरी शिक्षण संस्था (१९३४), आगरी सेवा संघ, वरळी (१९३५) यांच्यासह अनेक लहान-मोठ्या संस्था मुंबईत कार्यरत आहेत. आगरी बांधवांच्या बोलीचा यादवकालीन प्राकृत भाषेशी संबंध जोडला जात आहे. शाहीर राघोबा कोपरकर कलगीवाले ऊर्फ कवी राघवदास हे समाजातील पहिले कवी-कीर्तनकार होते. आगरी बोलीचा लेखनात कलात्मक वापर करून मराठी साहित्यात ती सर्वपरिचित करण्याचा बहुमान प्रा. शंकर सखाराम (कोपर,चरी-अलिबाग) यांना जातो. आगरी समाजाचा इतिहास प्रेरणादायी आहे; परंतु त्यांच्याच शेतीवर आणि मिठागरांवर पुढे चौफेर आक्रमण सुरू झाले. [१]

लोकसभेतील आगरी नेते [खासदार ][संपादन]

१) कपिल मोरेश्वर पाटील हे २०१९ मध्ये भिवंडी लोकसभा संघामधुन निवडणुकींत विजयी होणारे आगरी समाजातील नेते आहेत.

विधानसभेतील आगरी नेते [आमदार ][संपादन]

१)प्रमोद रतन पाटील ( राजु दादा ) कल्याण ग्रामीण २)महेंद्र दळवी ( अलिबाग ) ३)रवी सेठ पाटील ( पेण ) ४)प्रशांत ठाकुर ( पनवेल ) ५)मंदा म्हात्रे ( बेलापूर ) ६)गणेश नाईक ( ऐरोली ) ७)गणपती गायकवाड ( कल्याण पूर्व ) ८)विश्वनाथ भोईर ( कल्याण पश्चिम )

हे सुद्धा पहा[संपादन]

संदर्भ[संपादन]


  • [२]
  • [www.krishikosh.egranth.ac.in › bitstream]