भारतीय नोबेल पुरस्कार विजेते यादी

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search


Picture of Rabindranath Tagore, the first Indian Nobel Laureate.
रवींद्रनाथ ठाकूर नोबेल पुरस्काराने सन्मानित भारतीय वंशाचे पहिले आशियाई व पहिले बिगर युरोपियन होते.[१]१९१३ मध्ये त्यांना साहित्यासाठी पुरस्कार मिळाला.

नोबेल पारितोषिक हा भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र या क्षेत्रातील "मानवजातला सर्वात मोठा फायदा" देणार्‍या वार्षिक आंतरराष्ट्रीय पुरस्कारांचा संच आहे. शरीरविज्ञान किंवा औषध, साहित्य, शांतता आणि आर्थिक विज्ञान [A][२] अल्फ्रेड नोबेल च्या शेवटच्या इच्छेने स्थापन केलेले, ज्यात निर्दिष्ट करण्यात आले की त्याच्या नशिबी काही भाग बक्षिसे तयार करण्यासाठी वापरला जाईल. प्रत्येक विजेते ​​(प्राप्तकर्ता) सुवर्ण पदक, डिप्लोमा आणि बरीच रक्कम मिळवते, ज्याचा निर्णय नोबेल फाउंडेशन दरवर्षी घेते.[३] रॉयल स्वीडिश अ‍ॅकॅडमी ऑफ सायन्सेस यांना भौतिकशास्त्रातील नोबेल पुरस्कार, रसायनशास्त्रातील नोबेल पुरस्कार आणि अल्मफ्रेड नोबेलच्या मेमरी ऑफ इकॉनॉमिक सायन्सेसमधील सेवेरिजस रिक्सबँक पुरस्कार; कॅरोलिन्स्का इन्स्टिट्यूट मधील नोबेल असेंबली शरीरविज्ञान किंवा औषधोपचारातील नोबेल पुरस्कार; स्वीडिश अकादमी यांना साहित्यातील नोबेल पुरस्कार; आणि नॉर्वेजियन नोबेल समिती यांना शांततेचा नोबेल पुरस्कार. त्यांना उपरोक्त क्षेत्रात प्रदान केलेल्या सर्वात प्रतिष्ठित सन्मानांपैकी एक म्हणून व्यापकपणे ओळखले जाते.[४]

प्रथम १९०१ मध्ये स्थापना केली गेली, एकूण ९०४ व्यक्ती (८५२ पुरुष आणि ५२ महिला) आणि २४ संस्थांना १९०१ ते २०१८ दरम्यान नोबेल पारितोषिक देण्यात आले.[५] एकूण प्राप्तकर्त्यांपैकी १३ भारतीय (पाच भारतीय नागरिक आणि भारतीय वंशाचे आठ किंवा रहिवासी) आहेत. रवींद्रनाथ टागोर हे पहिले भारतीय नागरिक होते आणि १९१३ मध्ये त्यांना सन्मानित होणारी प्रथम आशियाई देखील होती आणि मदर तेरेसा प्राप्तकर्त्यांमध्ये एकमेव महिला आहे.[६] उल्लेखनीय म्हणजे, श्री अरबिंदो, भारतीय कवी, तत्ववेत्ता, राष्ट्रवादी आणि अखंड योग च्या विकसकांना १९४३ मध्ये साहित्याच्या नोबेल पुरस्कारासाठी आणि नोबेल शांती पुरस्कारासाठी १९५० मध्ये अयशस्वी नामांकित केले गेले. [७][८]

१ डिसेंबर १९९९ रोजी नॉर्वेजियन नोबेल समितीने याची पुष्टी केली की महात्मा गांधी यांना पाच वेळा (१९३७ ते १९३९ दरम्यान, १९४७ मध्ये आणि जानेवारी १९४८ मध्ये त्यांची हत्या होण्याच्या काही दिवस आधी) शांती पुरस्कारासाठी अयशस्वी ठरविण्यात आले.[९] २००६ मध्ये नॉर्वेजियन नोबेल समितीचे सचिव गीर लुंडस्टाड यांनी "आमच्या १०६ वर्षांच्या इतिहासातील सर्वात मोठी चूक" असल्याचे नमूद केले.[१०][११][१२]

विजेते[संपादन]

ब्रिटीश राजंतर्गत भारतीय[संपादन]

ब्रिटिश राजचे नागरिक

खाली नोबेल पारितोषिक प्राप्त व्यक्ती ([ब्रिटीश राज]] चे नागरिक होते ते खालील आहेत:

वर्षे विजेते क्षेत्र तर्कसंगत संदर्भ
१९१३ Portrait of Rabindranath Tagore taken in 1909 रवींद्रनाथ टागोर साहित्य "त्याच्या अत्यंत संवेदनशील, ताजे आणि सुंदर श्लोकामुळे, ज्यात कुशलतेने त्यांनी स्वत: च्या इंग्रजी शब्दांत व्यक्त केले आहे, हा पश्चिमेकडील साहित्याचा एक भाग आहे." [१३]
१९३० Portrait of Sir CV Raman सी. व्ही. रमण भौतिकशास्त्र " प्रकाशाचे विकिरण" त्याच्या कार्यासाठी आणि त्याच्या नावावर परिणाम शोधण्यासाठी. "" [१४]

भारतीय नागरिक[संपादन]

भारत भारत गणराज्य चे नागरिक

खाली नोबेल पारितोषिक मिळविलेल्या नोबेल पारितोषिकांपैकी भारत गणराज्य चे नागरिक खालीलप्रमाणे होते.

वर्षे विजेते क्षेत्र तर्कसंगत संदर्भ
१९७९ Portrait of Mother Teresa captured in 1994 मदर तेरेसा
[B]
शांतता "[तिच्या] श्रद्धेने मानवतेच्या दु:खासाठी मदत करण्याच्या कार्याची ओळख" [१५]
१९९८ Picture of Amartya Sen अमर्त्य सेन आर्थिक विज्ञान "कल्याणकारी अर्थशास्त्राच्या योगदानाबद्दल." [१६]
२०१४ Photograph of Kailash Satyarthi कैलाश सत्यार्थी
[C]
शांतता "मुलांवर आणि तरुणांच्या दडपशाहीविरूद्धच्या संघर्षासाठी आणि सर्व मुलांच्या शिक्षणाच्या अधिकारासाठी." [१७]
२००७
Pachauri.jpg
राजेंद्र के. पचौरी, (आयपीसीसीच्या वतीने अध्यक्ष म्हणून) शांतता "मानवनिर्मित हवामान बदलाविषयी अधिक ज्ञान निर्माण करण्यासाठी आणि त्या प्रसारित करण्याच्या प्रयत्नांसाठी, आणि अशा बदलाचा प्रतिकार करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या उपायांसाठी पाया घालणे." [१८]

भारतात जन्म[संपादन]

पुढील नोबेल पुरस्कार विजेते भारतीय नागरिक म्हणून जन्माला आले होते पण जेव्हा त्यांना बक्षीस देण्यात आले तेव्हा दुसर्‍या देशाचे नागरिक होते.

वर्षे विजेते राष्ट्रीयत्व क्षेत्र तर्कसंगत संदर्भ
१९६८ हरगोविंद खुराना.jpg हरगोविंद खुराना[D] Flag of the United States युनायटेड स्टेट्स


(जन्म रायपूर, पाकिस्तान)

शरीरविज्ञान किंवा औषध "अनुवांशिक कोडच्या व्याख्या आणि प्रथिने संश्लेषणातील त्याच्या कार्यासाठी." [१९]
१९८३ Picture of Subrahmanyan Chandrasekhar सुब्रह्मण्यन चंद्रशेखर[E] Flag of the United States युनायटेड स्टेट्स


(जन्म लाहोर, पाकिस्तान)

भौतिकशास्त्र "तारेची रचना आणि उत्क्रांतीसाठी महत्त्वपूर्ण असलेल्या त्यांच्या भौतिक प्रक्रियेच्या सैद्धांतिक अभ्यासासाठी." [२०]
२००९ Venki Ramakrishnan वेंकटरामन रामकृष्णन[F] Flag of the United Kingdom युनायटेड किंगडम


Flag of the United States युनायटेड स्टेट्स

(जन्म चिदंबरम, भारत)

रसायनशास्त्र "राईबोसोम, मॅक्रोमोलेक्युलर क्रिस्टलोग्राफीच्या रचना आणि कार्यासाठी" [२१]
२०१९ Abhijit Banerjee FT Goldman Sachs Business Book of the Year Award 2011 (cropped) अभिजित बॅनर्जी[G] Flag of the United States युनायटेड स्टेट्स


(जन्म मुंबई, भारत)

आर्थिक विज्ञान "जागतिक गरीबी कमी करण्याच्या त्यांच्या प्रायोगिक दृष्टिकोनासाठी" [२२]

इतर[संपादन]

पुढील नोबेल पुरस्कार विजेते जे नोबेल पारितोषिक प्राप्तकर्ता बनले परंतु ते भारतीय नागरिक नव्हते तेव्हा भारतात जन्मले किंवा भारतातले रहिवासी होते.

वर्षे विजेते निवासी देश क्षेत्र तर्कसंगत संदर्भ
१९०२ Portrait of Ronald Ross रोनाल्ड रॉस Flag of the United Kingdom युनायटेड किंगडम


(जन्म अलमोडा, ब्रिटिश भारत)

शरीरविज्ञान किंवा औषध "मलेरियाच्या त्याच्या कार्यासाठी, ज्याद्वारे त्याने हे कसे दिसून येते की ते जीवात कसे प्रवेश करते आणि त्याद्वारे या आजारावर आणि त्यावरुन प्रतिकार करण्याच्या पद्धतींवर यशस्वी संशोधन करण्याचा पाया रचला आहे." [२३]
१९०७ Portrait of Rudyard Kipling रुडयार्ड किपलिंग Flag of the United Kingdom युनायटेड किंगडम


(जन्म मुंबई, ब्रिटिश भारत)

साहित्य "निरीक्षणाची शक्ती, कल्पनेची मौलिकता, कल्पनांची क्षमता आणि कथनासाठी उल्लेखनीय प्रतिभा या विचारांबद्दल विचार केला जे या जगप्रसिद्ध लेखकांच्या निर्मितीचे वैशिष्ट्य आहे." [२४]
१९८९ Picture of Dalai Lama १४ वे दलाई लामा भारत ध्वज India


(जन्म ताकत्सर, तिबेट)

शांतता "त्याच्या स्वातंत्र्य परत मिळवण्यासाठी त्यांच्या लोकांच्या संघर्षातील हिंसाचाराच्या निरंतर प्रतिकारासाठी." [२५]

हे देखील पहा[संपादन]

नोंदी[संपादन]

  1. ^ आर्थिक विज्ञानातील सेरिगेस रिक्सबँक पुरस्कार हा अतिरिक्त पुरस्कार आहे जो १९६८ मध्ये बँक ऑफ स्वीडनने स्थापित केला होता आणि प्रथम त्याला १९६९ मध्ये प्रदान करण्यात आले होते. तांत्रिकदृष्ट्या नोबेल पुरस्कार नसला तरी, या पुरस्काराने ते ओळखले जातात आणि नोबेल पारितोषिकेसह विजेत्यांची घोषणा केली जाते आणि नोबेल पारितोषिक वितरण समारंभात अर्थशास्त्रातील पुरस्कार जाहीर केला जातो.[२]
  2. ^ जन्म स्कोप्ये, ओस्मानी साम्राज्य
  3. ^ मलाला युसूफझाई सोबत सामायिक दिला.
  4. ^ रॉबर्ट डब्ल्यू. हॉली आणि मार्शल वॉरेन निरेनबर्ग सोबत सामायिक दिला.
  5. ^ विल्यम आल्फ्रेड फाउलर सोबत सामायिक दिला.
  6. ^ थॉमस आर्थर स्टीटझ आणि अदा ई. योनाथ सोबत सामायिक दिला.
  7. ^ एस्थर डुफ्लो, त्यांची पत्नी आणि मायकेल रॉबर्ट क्रेमर सोबत सामायिक दिला.


संदर्भ[संपादन]

  1. ^ Kasturi, Charu Sudan (25 ऑगस्ट 2013). "Nobel tribute to Lalatendu kabi - Stockholm to Calcutta, Sweden lines up centenary events". The Telegraph India. Archived from the original on 5 डिसेंबर 2018. 5 डिसेंबर 2018 रोजी पाहिले.
  2. a b "Nobel Prizes–Britannica". Encyclopaedia Britannica. Archived from the original on 29 एप्रिल 2015. 7 नोव्हेंबर 2018 रोजी पाहिले.
  3. ^ "The Nobel Prize". Nobel Foundation. Archived from the original on 5 जून 2013. 7 नोव्हेंबर 2018 रोजी पाहिले.
  4. ^ "A short guide to the Nobel Prize". Swedish Institute. 7 डिसेंबर 2018. Archived from the original on 24 जानेवारी 2019. 27 जानेवारी 2019 रोजी पाहिले.
  5. ^ Media, Nobel (22 नोव्हेंबर 2018). "Nobel Prize facts". Nobel Foundation. Archived from the original on 6 नोव्हेंबर 2018. 22 नोव्हेंबर 2018 रोजी पाहिले.
  6. ^ "From 1913 to 2014: Indian Nobel Prize winners". The Hindu. 10 ऑक्टोबर 2014. 14 नोव्हेंबर 2018 रोजी पाहिले.
  7. ^ Rajinder Singh (सप्टेंबर 2012). "Aurobindo Gosh's Nobel nomination". Science and Culture. p. 442. Archived from the original on 8 ऑगस्ट 2016. 7 नोव्हेंबर 2018 रोजी पाहिले.
  8. ^ Media, Nobel (22 नोव्हेंबर 2018). "Aurobindo Ghosh Nomination archive". Nobel Foundation. Archived from the original on 22 नोव्हेंबर 2018. 22 नोव्हेंबर 2018 रोजी पाहिले.
  9. ^ Levinovitz, Agneta Wallin (2001). The Nobel Prize: The First 100 Years. London: Imperial College Press, London. pp. 181–186. ISBN 9789810246655.
  10. ^ Tønnesson, Øyvind (1 डिसेंबर 1999). "Mahatma Gandhi, the Missing Laureate". Nobel Foundation. Archived from the original on 2 जून 2017. 7 नोव्हेंबर 2018 रोजी पाहिले.
  11. ^ Ghosh, Avijit (17 ऑक्टोबर 2006). "We missed Mahatma Gandhi". The Times of India. 5 डिसेंबर 2018 रोजी पाहिले.
  12. ^ Wolchover, Natalie (10 मे 2011). "No Peace for Gandhi". NBCNews. Archived from the original on 7 डिसेंबर 2018. 6 डिसेंबर 2018 रोजी पाहिले.
  13. ^ "Rabindranath Tagore". Nobel Foundation. Archived from the original on 11 जून 2017. 7 नोव्हेंबर 2018 रोजी पाहिले.
  14. ^ "C V Raman". Nobel Foundation. Archived from the original on 17 सप्टेंबर 2015. 7 नोव्हेंबर 2018 रोजी पाहिले.
  15. ^ "Mother Teresa Agnes". Nobel Foundation. Archived from the original on 11 जून 2017. 7 नोव्हेंबर 2018 रोजी पाहिले.
  16. ^ "Amartya Sen". Nobel Foundation. 14 नोव्हेंबर 2018 रोजी पाहिले.
  17. ^ "The Nobel Peace Prize 2014". Nobel Foundation. Archived from the original on 10 जून 2017. 7 नोव्हेंबर 2018 रोजी पाहिले.
  18. ^ "The Nobel Peace Prize 2007". NobelPrize.org (इंग्रजी भाषेत). 6 ऑगस्ट 2020 रोजी पाहिले.
  19. ^ "H. Gobind Khorana". Nobel Foundation. Archived from the original on 1 जून 2017. 7 नोव्हेंबर 2018 रोजी पाहिले.
  20. ^ "Subramanyan Chandrasekhar". Nobel Foundation. Archived from the original on 17 जून 2017. 7 नोव्हेंबर 2018 रोजी पाहिले.
  21. ^ "The Nobel Prize in Chemistry 2009". NobelPrize.org (इंग्रजी भाषेत). 23 मे 2020 रोजी पाहिले.
  22. ^ "The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2019". NobelPrize.org (इंग्रजी भाषेत). 14 ऑक्टोबर 2019 रोजी पाहिले.
  23. ^ "Ronald Ross". Nobel Foundation. Archived from the original on 15 जून 2017. 7 नोव्हेंबर 2018 रोजी पाहिले.
  24. ^ "Rudyard Kipling". Nobel Foundation. Archived from the original on 17 जून 2017. 7 नोव्हेंबर 2018 रोजी पाहिले.
  25. ^ "Dalai Lama 14th". Nobel Foundation. Archived from the original on 14 एप्रिल 2015. 8 नोव्हेंबर 2018 रोजी पाहिले.


साचा:भारतीय वंशाचे नोबेल पुरस्कार विजेते साचा:भारतीय नोबेल पुरस्कार विजेते