पंकज उधास
पंकज उधास
| लिंग | पुरूष  |
|---|---|
| नागरिकत्व | भारत |
| स्थानिक भाषेतील नाव | पंकज उधास |
| दिलेले नाव | पंकज |
| आडनाव | Udhas |
| जन्म तारीख | १७ मे 1951 |
| जन्मस्थान | जेतपूर |
| मृत्यू तारीख | २६ फेब्रुवारी 2024 |
| मृत्यूस्थान | मुंबई |
| भावंडे | Manhar Udhas, Nirmal Udhas |
| व्यवसाय | गायक, संगीतकार |
| शिक्षण घेतलेली संस्था | सेंट झेवियर्स महाविद्यालय |
| कार्य कालावधी (प्रारंभ) | 1980 |
| कार्य कालावधी (अंत) | 2024 |
| वाद्य | voice |
| गट-प्रकार | गझल |
| पुरस्कार | कलांमध्ये पद्मश्री, कलाक्षेत्रातील पद्मभूषण पुरस्कार |
| अधिकृत संकेतस्थळ | http://www.pankajudhas.com/ |
पंकज उधास (१७ मे, १९५१ - २६ फेब्रुवारी, २०२४) हे एक गझल, हिंदी चित्रपट गीते आणि भारतीय पॉप गीत गाणारे गायक होते. उधास यांनी १९८० मध्ये आहट नावाच्या गझल अल्बमद्वारे आपल्या गायनाच्या कारकिर्दीची सुरुवात केली. १९८१ मध्ये मुकरार, १९८२ मध्ये तरन्नुम, १९८३ मध्ये मेहफिल, १९८४ मध्ये रॉयल अल्बर्ट हॉलमध्ये पंकज उधास लाइव्ह, १९८४ मध्ये नायाब आणि १९८८ मध्ये फ्री असे अनेक हिट अल्बम रेकॉर्ड केले. १९८६ मध्ये महेश भट्ट यांनी नाम चित्रपटात "चिठ्ठी आयी है" या गाण्यासाठी त्यांची निवड केली आणि हे गाणे प्रचंड गाजले. त्यानंतर त्यांनी हिंदी चित्रपटांसाठी पार्श्वगायन सुरू केले. भारताबाहेरही अल्बम आणि लाइव्ह कॉन्सर्टमुळे त्यांना चांगली प्रसिद्धी मिळाली. २००६ मध्ये, पंकज उधास यांना पद्मश्री हा भारतातील चौथा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार प्रदान करण्यात आला.[१] त्यांचे भाऊ निर्मल उधास आणि मनहर उधास हे देखील गायक आहेत.
पंकज उधास यांचा जन्म गुजरातमधील जेतपूरच्या नवगढ गावात झाला.[२] ते तीन भावंडांपैकी सर्वात धाकटे होते. त्यांच्या वडिलांचे नाव केशुभाई तर आईचे नाव जितुबेन उधास होते. त्यांचा मोठा भाऊ मनहर उधास यांनी देखील बॉलीवूड चित्रपटांमध्ये पार्श्वगायक म्हणून काम केले आहे. त्यांचे दुसरे भाऊ निर्मल उधास हे देखील एक प्रसिद्ध गझल गायक आहेत.
उधास यांचे शिक्षण भावनगरमधील सर बीपीटीआय विद्यालयातून पूर्ण झाले होते. कालांतराने त्यांचे कुटुंब मुंबईत आले आणि पंकज यांनी सेंट झेवियर्स महाविद्यालयात शिक्षण घेतले.
उधास कुटुंब राजकोटजवळील नवगढ नावाच्या गावचे पारंपारिक जमीनदार होते. त्यांचे आजोबा गावातील पहिले पदवीधर होते आणि पुढे ते भावनगर राज्याचे दिवाण (महसूल मंत्री) झाले. त्यांचे वडील, केशुभाई उधास हे सरकारी नोकर होते आणि त्यांनी प्रसिद्ध वीणावादक अब्दुल करीम खाँ यांच्याकडून दिलरुबा हे वाद्य वाजवायला शिकले होते.[३] उधास लहान असताना त्यांचे वडील दिलरुबा हे तंतुवाद्य वाजवत असत. त्यांची आणि त्यांच्या भावांची संगीतातील आवड पाहून त्यांच्या वडिलांनी त्यांना राजकोट येथील संगीत अकादमीमध्ये दाखल केले. उधास यांनी सुरुवातीला तबला शिकायचे ठरवले होते, पण नंतर त्यांनी गुलाम कादिर खान साहब यांच्याकडून हिंदुस्थानी शास्त्रीय गायन शिकण्यास सुरुवात केली. त्यानंतर उधास ग्वाल्हेर घराण्याचे गायक नवरंग नागपूरकर यांच्या मार्गदर्शनाखाली प्रशिक्षण घेण्यासाठी मुंबईला स्थलांतरित झाले.[४]
मृत्यू
[संपादन]२६ फेब्रुवारी २०२४ रोजी सकाळी ११ च्या सुमारास त्यांचे दीर्घ आजाराने निधन झाले.[५] त्यांच्या मुलीने मुंबईतील ब्रीच कँडी हॉस्पिटलमध्ये स्वादुपिंडाच्या कर्करोगामुळे त्यांचे निधन झाल्याची बातमी इंस्टाग्रामद्वारे दिली. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी[६] आणि हिंदी चित्रपटसृष्टीतील अनेक कलाकारांनी त्यांना श्रद्धांजली वाहिली.[७][८][९][१०][११][१२][१३][१४][१५][१६][१७][१८][१९]
पुरस्कार
[संपादन]| वर्ष | पुरस्कार / सन्मान | प्रदान करणारी संस्था / स्थान | तपशील / योगदान |
|---|---|---|---|
| २००६ | पद्मश्री | भारत सरकार | गझल गायनातील २५ वर्षांचे योगदान आणि कर्करोगग्रस्त व थॅलेसेमिक मुलांसाठी केलेल्या कार्याबद्दल.[२०] |
| २००६ | कलाकार पुरस्कार | कलाकार ग्रुप, कोलकाता | 'हसरत' या अल्बमसाठी '२००५ चा सर्वोत्कृष्ट गझल अल्बम' म्हणून सन्मानित. |
| २००४ | विशेष गौरव सन्मान | वेम्बली कॉन्फरन्स सेंटर, लंडन | प्रतिष्ठित आंतरराष्ट्रीय मंचावर २० वर्षे यशस्वी कामगिरी केल्याबद्दल. |
| २००३ | एमटीव्ही इमिज अवॉर्ड (MTV Immies) | एमटीव्ही | 'इन सर्च ऑफ मीर' या यशस्वी गझल अल्बमसाठी. |
| २००३ | विशेष अचिव्हमेंट अवॉर्ड | बॉलीवूड म्युझिक अवॉर्ड्स, न्यू यॉर्क | जगभरात गझल गायकी लोकप्रिय केल्याबद्दल. |
| २००३ | दादाभाई नौरोजी मिलेनियम पुरस्कार | दादाभाई नौरोजी इंटरनॅशनल सोसायटी | गझल आणि संगीत क्षेत्रातील उल्लेखनीय योगदानासाठी. |
| २००२ | संगीत उत्कृष्टता पुरस्कार | सहयोग फाऊंडेशन, मुंबई | संगीत क्षेत्रातील उत्कृष्ट कामगिरीबद्दल. |
| २००२ | विशेष सन्मान | इंडो-अमेरिकन चेंबर ऑफ कॉमर्स | कला आणि सांस्कृतिक क्षेत्रातील योगदानाबद्दल. |
| २००१ | व्यावसायिक ओळख पुरस्कार | रोटरी क्लब ऑफ मुंबई डाउनटाऊन | गझल गायक म्हणून उत्कृष्ट कामगिरीसाठी. |
| १९९९ | विशेष सेवा पुरस्कार | भारतीय विद्या भवन, अमेरिका | भारत आणि परदेशात गझल संगीताचा प्रसार व जाहिरात केल्याबद्दल. |
| १९९८ | इंडियन आर्ट्स अवॉर्ड | जर्सी सिटी महापालिका (महापौर), यूएसए | कला क्षेत्रातील योगदानाबद्दल. |
| १९९८ | उत्कृष्ट कलात्मक कामगिरी पुरस्कार | अमेरिकन अकादमी ऑफ आर्टिस्ट्स, अटलांटिक सिटी | संगीत आणि गायनातील उत्कृष्ट कामगिरीसाठी. |
| १९९६ | इंदिरा गांधी प्रियदर्शनी पुरस्कार | प्रियदर्शनी अकादमी | संगीत क्षेत्रातील उत्कृष्ट सेवा आणि योगदानासाठी. |
| १९९४ | मानद नागरिकत्व | लबबॉक, टेक्सास, यूएसए | शहरातर्फे प्रदान करण्यात आलेले मानद नागरिकत्व. |
| १९९४ | रेडिओ लोटस अवॉर्ड | रेडिओ लोटस (डर्बन विद्यापीठ, दक्षिण आफ्रिका) | उत्कृष्ट कामगिरी आणि रेडिओ हिट परेडमधील लोकप्रिय गाण्यांसाठी. |
| १९९३ | जायंट्स इंटरनॅशनल अवॉर्ड | जायंट्स इंटरनॅशनल | संगीत क्षेत्रातील सर्वोच्च मानके साध्य करण्यासाठी. |
| १९९० | उत्कृष्ट तरुण व्यक्ती पुरस्कार (१९८९-९०) | इंडियन जुनियर चेंबर | सकारात्मक नेतृत्व आणि सांस्कृतिक सेवेसाठी. |
| १९८५ | के. एल. सैगल पुरस्कार | के. एल. सैगल मेमोरियल ट्रस्ट | वर्षातील सर्वोत्कृष्ट गझल गायक म्हणून. |
संगीत संच
[संपादन]स्टुडियो संच
[संपादन]| प्रकार | वर्ष | अल्बमचे नाव | विशेष माहिती |
|---|---|---|---|
| हिंदी गझल | १९८० | आहट | पहिला गझल अल्बम |
| १९८१ | मुकर्रर | - | |
| १९८२ | तरन्नूम | ||
| १९८३ | मेहफिल | ||
| १९८५ | नायाब | गझल अल्बम | |
| १९८६ | आफरीन | - | |
| १९९२ | आशियाना | - | |
| १९९२ | एक धुन प्यार की | - | |
| १९९७ | नशा | - | |
| १९९९ | महेक | - | |
| २००३ | इन सर्च ऑफ मीर | मीर तकी मीर यांच्या रचनांवर आधारित (एमटीव्ही इमिस पुरस्कारप्राप्त) | |
| २००५ | हसरत | गझल अल्बम (कलाकार पुरस्कारप्राप्त) | |
| २००६ | जश्न | गझल गायनाच्या २५ वर्षांनिमित्त विशेष अल्बम | |
| २०१० | शायर | - | |
| २०१३ | सेंटिमेंटल | - | |
| २०१४ | खामोशी की आवाज | - | |
| २०१५ | ख्वाबों की कहानी | आलोक श्रीवास्तव यांच्या सोबतचा गझल अल्बम[२१] | |
| २०१८ | नायब लम्हे विथ गुलजार | गुलझार यांच्या सहकार्याने बनवलेला गझल अल्बम | |
| - | शामखाना | - | |
| - | खजाना | - | |
| - | शगुफ्ता | - | |
| - | नबील | - | |
| - | रुबयी | - | |
| - | तीन मौसम | - | |
| - | गीतनुमा | - | |
| - | कैफ | - | |
| - | ख्याल | - | |
| - | अमन | - | |
| - | वो लडकी याद आती है | - | |
| - | घुंघट | - | |
| - | मुस्कान | - | |
| - | धडकन | - | |
| - | लम्हा | - | |
| - | जानेमन | - | |
| - | याद | - | |
| - | कभी आंसू कभी खुशबू कभी नगमा | - | |
| - | हमनशीन | - | |
| - | यारा | संगीत: उस्ताद अमजद अली खान | |
| - | बरबाद मोहब्बत | - | |
| - | नशीला | - | |
| - | मदहोश | - | |
| गुजराती गझल | - | रजुआत | गुजराती भाषेतील गझल अल्बम |
| पंजाबी संगीत | - | बैसाखी | - |
| बंगाली संगीत | - | भालोबाशा | - |
| धार्मिक (गुरबानी) | २०१० | शबद | संगीत: वैभव सक्सेना आणि गुंजन झा[२२] |
मैफिलीत ध्वनिमुद्रित संच
[संपादन]| भाषा / प्रकार | वर्ष | अल्बमचे नाव | विशेष माहिती |
|---|---|---|---|
| हिंदी गझल (लाइव्ह) | १९८४ | पंकज उधास लाइव्ह ॲट अल्बर्ट हॉल | रॉयल अल्बर्ट हॉल, लंडन येथील थेट मैफिलीचे रेकॉर्डिंग |
संकलित संच
[संपादन]| भाषा / प्रकार | वर्ष | अल्बमचे नाव | विशेष माहिती |
|---|---|---|---|
| हिंदी गझल (संकलन) | - | लेजेंड | - |
| - | स्टोन मोमेंट्स | - | |
| - | बेस्ट ऑफ पंकज उधास (भाग १ व २) | - | |
| - | पंकज उधास 'लाईफ स्टोरी' (भाग १ व २) | विशेष संकलन | |
| - | पंकज उधास (भाग १ ते ४) | - | |
| - | एंडलेस लव्ह | - |
गीते (ट्रॅक्स)
[संपादन]| प्रदर्शनाचे वर्ष | गाणे | चित्रपट / अल्बम | गायक | संगीतकार | गीतकार |
|---|---|---|---|---|---|
| १९७० | मुन्ने की अम्मा ये तो बता | तुम हसीन मैं जवाँ | पंकज उधास आणि किशोर कुमार | शंकर-जयकिशन | राजेंद्र क्रिशन |
| १९८६ | चिठ्ठी आयी है | नाम | पंकज उधास | लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल | आनंद बक्षी |
| १९८८ | दिल से दिल मिला, फिर कैसा गिला, हो गया प्यार | तमाचा | पंकज उधास आणि शेरॉन प्रभाकर | बप्पी लहिरी | अनजान |
| १९८८ | चांदी जैसा रंग है | एक ही मकसद | पंकज उधास | पंकज उधास | मुम्ताझ रशीद |
| १९८८ | गा मेरे संग प्यार का गीत नया | गुनाहों का फैसला | पंकज उधास आणि लता मंगेशकर | बप्पी लहिरी | अंजान |
| १९८८ | आज फिर तुमपे | दयावान | पंकज उधास आणि अनुराधा पौडवाल | लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल | इंदीवर |
| १९८८ | एक एक हो जाये फिर घर चले जाना | गंगा जमुना सरस्वती | पंकज उधास आणि किशोर कुमार | अनू मलिक | इंदीवर |
| १९८८ | तेरे दर को सोड चले | पंकज उधास | |||
| १९८९ | सहारा तेरे इंतजार का है | हम इंतजार करेंगे | पंकज उधास | बप्पी लहिरी | अनजान |
| १९८९ | याद आयी, याद आयी, भुली वो कहानी फिर याद आयी | गोला बारूद | पंकज उधास आणि मोहम्मद अझीझ | बप्पी लहिरी | अंजान |
| १९८९ | तुमने रख तो ली तस्वीर हमारी | लाल दुपट्टा मलमल का | पंकज उधास आणि अनुराधा पौडवाल | आनंद-मिलिंद | मजरूह सुलतानपुरी |
| १९८९ | कुछ बात है तुम में जो | पंकज उधास आणि अनुराधा पौडवाल | |||
| १९८९ | "भूल भूलैय्या सा ये जीवन"
"देख के तुमको" "दिल की बातें हैं" |
गवाही | पंकज उधास आणि अनुराधा पौडवाल | उत्तम-जगदीश | सरदार अंजुम |
| १९९० | माहिया तेरी कसम | घायल | पंकज उधास आणि लता मंगेशकर | बप्पी लहिरी | अनजान |
| १९९० | इश्क में जान गवां देंगे | पाप की कमाई | पंकज उधास आणि अनुराधा पौडवाल | अनु मलिक | अनजान |
| १९९० | और भला मैं क्या मांगूं रब से | थानेदार | पंकज उधास आणि लता मंगेशकर | बप्पी लहिरी | Sameer |
| १९९० | मोहब्बत इनायत करम देखते हैं | बहार आने तक | पंकज उधास आणि अनुराधा पौडवाल | राजेश रोशन | ताजीम परवेझ |
| १९९१ | जिये तो जिये कैसे | साजन | पंकज उधास | नदीम-श्रवण | समीर |
| १९९१ | जाने जां मुझे ऐसा क्या हुआ | विषकन्या | पंकज उधास आणि पीनाझ मसानी | बप्पी लहिरी | अनजान |
| १९९२ | गीत बनके लबों पे | अधर्म | पंकज उधास आणि अनुराधा पौडवाल | आनंद-मिलिंद | समीर |
| १९९२ | धडकने सांसें जवानी | बेटा | पंकज उधास | दिलीप सेन-समीर सेन | दिलीप ताहिर |
| १९९२ | जो गीत नहीं जन्मा | संगीत | पंकज उधास आणि अनुराधा पौडवाल | आनंद-मिलिंद | संतोष आनंद |
| १९९२ | एक पल एक दिन | जिगर | पंकज उधास आणि साधना सरगम | आनंद-मिलिंद | समीर |
| १९९२ | अपनी मोहब्बत कभी कम ना हो | आजा सनम | पंकज उधास | अरुण पौडवाल | फैझ अन्वर |
| १९९२ | किसी ने भी तो ना देखा | दिल आशना है | पंकज उधास | आनंद-मिलिंद | मजरूह सुलतानपुरी |
| १९९३ | ये क्या क्या दिखाती है | मेहेरबान | पंकज उधास | दिलीप सेन-समीर सेन | रानी मलिक |
| १९९३ | दिल देता है रो रो दोहाई | फिर तेरी कहानी याद आई | पंकज उधास | अनु मलिक | कतील शिफाई |
| १९९३ | रबसे भी पहले होठों पे मेरे साजन तेरा | इज्जत की रोटी | पंकज उधास आणि अनुराधा पौडवाल | बप्पी लहिरी | अनजान |
| १९९३ | मत कर इतना गुरूर | आदमी खिलौना है | पंकज उधास आणि अलका याज्ञिक | नदीम-श्रवण | समीर |
| १९९३ | आदमी खिलौना है (पुरुष) | पंकज उधास | |||
| १९९३ | तुझको सांसों में | कसम तेरी कसम | पंकज उधास आणि अनुराधा पौडवाल | नरेश शर्मा | कतील शिफाई |
| १९९३ | तेरी आँखें मेरी मंझिल | फैझ अन्वर | |||
| १९९३ | खुदा करे मोहब्बत में | सनम (१९९७ मध्ये प्रदर्शित चित्रपट) | पंकज उधास | आनंद-मिलिंद | समीर |
| १९९३ | आंख मेरे यार की दुखे (सोलो) | एक ही रास्ता | पंकज उधास | महेश किशोर | नक्श लायलपुरी |
| १९९३ | आंख मेरे यार की दुखे (द्वंद्वगीत) | पंकज उधास आणि कविता कृष्णमूर्ती | |||
| १९९३ | छुपना भी नहीं आता | बाजीगर | पंकज उधास | अनु मलिक | रानी मलिक |
| १९९३ | मोहब्बतों का सफर है (द्वंद्वगीत) | मोहब्बतों का सफर | पंकज उधास आणि कविता कृष्णमूर्ती | खय्याम | सलाहुद्दीन परवेझ |
| १९९३ | मोहब्बतों का सफर है (सोलो) | पंकज उधास | |||
| १९९३ | अभी अभी ये समझा है | दिल अपना और प्रीत पराई | पंकज उधास | उषा खन्ना | योगेश |
| १९९४ | दिल जब से टूट गया (द्वंद्वगीत) | सलामी | पंकज उधास आणि अलका याज्ञिक | नदीम-श्रवण | समीर |
| १९९४ | दिल जब से टूट गया (सोलो) | पंकज उधास | |||
| १९९४ | आंखों के काजल से | मैं तेरा आशिक (अप्रकाशित चित्रपट) | पंकज उधास आणि अनुराधा पौडवाल | नरेश शर्मा | दीपक स्नेह |
| १९९४ | मैं दीवाना हूं जिससे | ये दिल्लगी | पंकज उधास आणि सैफ अली खान | दिलीप सेन-समीर सेन | समीर |
| १९९४ | ना कजरे की धार[२३] | मोहरा | पंकज उधास | विजू शाह | इंदीवर |
| १९९४ | होठों पे तेरा नाम[२४] | मैं खिलाडी तू अनाडी | पंकज उधास | अनु मलिक | हसरत जयपुरी |
| १९९४ | मैं तुमसे प्यार करता | घर की इज्जत | पंकज उधास आणि जयश्री शिवराम | अमर-उत्पल | अनजान |
| १९९४ | रिश्ता तेरा मेरा (पुरुष आवृत्ती)[२५] | जय क्रांती | पंकज उधास | आनंद-मिलिंद | समीर |
| १९९५ | आंसू जुदाई के | मिलन | पंकज उधास | आनंद-मिलिंद | समीर |
| १९९६ | हमने खामोशी से तुम्हें दिल में बसाया है | मझधार | पंकज उधास | नदीम-श्रवण | समीर |
| १९९७ | मीठी मीठी बातें | कालिया | पंकज उधास आणि जयश्री शिवराम | आनंद राज आनंद | आनंद राज आनंद |
| १९९७ | जिंदगी को गुजारने के लिए | जीवन युद्ध | पंकज उधास आणि अलका याज्ञिक | नदीम-श्रवण | समीर |
| १९९९ | "चंदकिंता चंदा"[२६] | स्पर्शा | पंकज उधास | हंसलेखा | इटगी वीरण्णा |
| १९९९ | "बरेयादा मौनदा कविते" | पंकज उधास, कविता कृष्णमूर्ती, अर्चना उडुपा | आर. एन. जयगोपाल | ||
| २००० | राम करे | जंग | पंकज उधास आणि करसन सगाठिया | अनू मलिक | समीर |
| २००० | तेरी आशिकी | घात | पंकज उधास आणि अलका याज्ञिक | अनू मलिक | समीर |
| २००२ | लंडन में इंडिया | ये है जलवा | पंकज उधास आणि सुखविंदर सिंग | आनंद राज आनंद | देव कोहली |
| २००४ | चांदी जैसा रंग (लाइव्ह)[२७] | गझल ए मोहब्बत भाग १ | पंकज उधास | पंकज उधास | मुम्ताझ रशीद |
| २००८ | एक तो शराब कम | मान गये मुघल-ए-आजम | पंकज उधास | अनू मलिक | समीर |
| २००९ | मैं दिल की दिल में | सनम तेरी कसम | पंकज उधास आणि कुमार सानू | नदीम-श्रवण | समीर |
| २०१० | साई बाबा गीत सुधा | मालिक एक | पंकज उधास | अनुप जलोटा | अनुप जलोटा |
| २०१० | मांगो राम ते जप मन मेरे सौ दिन सफल गणेया पुछो संत मेरो धन धन हमारे दास तेरे की बिनती तू सबनी ठाई तुझ बिन अवर |
शबद | पंकज उधास | वैभव सक्सेना आणि गुंजन झा | गुरू ग्रंथ साहिब[२८] |
| २०११ | पलछिन[२९] | माता की भेटें | पंकज उधास आणि संघमित्रा भराली | मोहन शर्मा | मोहन शर्मा |
| २०११ | मैय्या पुकारे रे (द्वंद्वगीत)[३०] | ||||
| २०११ | आरती[३१] | ||||
| २०१६ | रात भर तन्हा रहा | दिल तो दिवाना है | पंकज उधास | आनंद राज आनंद | इब्राहिम अश्क |
बाह्य दुवे
[संपादन]- अधिकृत संकेतस्थळ
- इंटरनेट मुव्ही डेटाबेस वरील पंकज उधास चे पान (इंग्लिश मजकूर)
- Pankaj Udhas at Bollywood Hungama
- यूट्यूब वरची Pankaj Udhas People & History - Biography
संदर्भ
[संपादन]- ↑ "Padma Shri Awardees" (इंग्रजी भाषेत). 19 December 2011 रोजी पाहिले.
- ↑ "Pankaj Udhas, Bollywood Singer and Maestro of the Ghazal, Dies at 72" [पंकज उधास, बॉलीवूड गायक आणि गझलसम्राट, वयाच्या ७२ व्या वर्षी निधन]. The New York Times - Asia Pacific (इंग्रजी भाषेत). 27 February 2024. 27 February 2024 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 27 February 2024 रोजी पाहिले.
- ↑ Gautham, Savitha (18 October 2001). "Intoxicated with poetry" [काव्याने मंत्रमुग्ध]. द हिंदू (इंग्रजी भाषेत). 10 October 2008 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. 20 July 2021 रोजी पाहिले.
- ↑ Singh, Swati (12 May 2018). "Pankaj Udhas: True to tradition" [पंकज उधास: परंपरेशी प्रामाणिक]. The Sunday Guardian Live (इंग्रजी भाषेत). 20 July 2021 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 20 July 2021 रोजी पाहिले.
- ↑ "Pankaj Udhas, popular ghazal and playback singer, dies at 72" [पंकज उधास, लोकप्रिय गझल आणि पार्श्वगायक, यांचे वयाच्या ७२ व्या वर्षी निधन]. The Business Standard (इंग्रजी भाषेत). 26 February 2024. 26 February 2024 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 26 February 2024 रोजी पाहिले.
- ↑ Tribute. "His ghazals spoke directly to the soul: PM Modi condoles Pankaj Udhas' death" [त्यांच्या गझल थेट आत्म्याशी संवाद साधत असत: पंतप्रधान मोदींकडून पंकज उधास यांच्या निधनाबद्दल शोक व्यक्त]. tribuneindia (इंग्रजी भाषेत). 26 February 2024 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 26 February 2024 रोजी पाहिले.
- ↑ "Pankaj Udhas Death News Live Updates: Music maestro Pankaj Udhas passes away at 73: Prime Minister Narendra Modi pays a heartfelt tribute to the celebrated musician" [पंकज उधास निधन बातमी थेट अपडेट्स]. द टाइम्स ऑफ इंडिया (इंग्रजी भाषेत). 26 February 2024. 26 February 2024 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 26 February 2024 रोजी पाहिले.
- ↑ "Pankaj Udhas, famous ghazal and playback singer, dies due to prolonged illness at 72" [प्रसिद्ध गझल आणि पार्श्वगायक पंकज उधास यांचे प्रदीर्घ आजाराने वयाच्या ७२ व्या वर्षी निधन] (इंग्रजी भाषेत). 26 February 2024 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 26 February 2024 रोजी पाहिले.
- ↑ "Legendary Singer Pankaj Udhas Dies At 72 After Prolonged Illness: Family" [दिग्गज गायक पंकज उधास यांचे प्रदीर्घ आजाराने ७२ व्या वर्षी निधन: कुटुंबीय]. NDTV.com (इंग्रजी भाषेत). 26 February 2024 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 26 February 2024 रोजी पाहिले.
- ↑ "Pankaj Udhas death: Legendary ghazal and playback singer best known for 'Chitthi Aayi Hai' breathes his last at 72" [पंकज उधास यांचे निधन: 'चिठ्ठी आयी है' साठी ओळखल्या जाणाऱ्या दिग्गज गझल गायकाने घेतला शेवटचा श्वास]. Hindustan Times (इंग्रजी भाषेत). 26 February 2024. 26 February 2024 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 26 February 2024 रोजी पाहिले.
- ↑ "Ghazal singer Pankaj Udhas dies at 72" [गझल गायक पंकज उधास यांचे ७२ व्या वर्षी निधन]. India Today (इंग्रजी भाषेत). 26 February 2024 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 26 February 2024 रोजी पाहिले.
- ↑ "Pankaj Udhas passes away at 72 after prolonged illness, PM Modi says 'his ghazals spoke to our souls'" [प्रदीर्घ आजाराने पंकज उधास यांचे वयाच्या ७२ व्या वर्षी निधन]. द इंडियन एक्सप्रेस (इंग्रजी भाषेत). 26 February 2024. 26 February 2024 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 26 February 2024 रोजी पाहिले.
- ↑ "Pankaj Udhas, India's Ghazal Icon, Passes Away At 72 After Prolonged Illness" [भारताचे गझलसम्राट पंकज उधास यांचे प्रदीर्घ आजाराने वयाच्या ७२ व्या वर्षी निधन]. News18 (इंग्रजी भाषेत). 26 February 2024. 26 February 2024 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 26 February 2024 रोजी पाहिले.
- ↑ "Pankaj Udhas death: Ghazal singer was a proud Mumbaikar, loved to hang out at these spots" [पंकज उधास निधन: गझल गायकाला मुंबईकर असण्याचा अभिमान होता]. Mid-day (इंग्रजी भाषेत). 26 February 2024. 26 February 2024 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 26 February 2024 रोजी पाहिले.
- ↑ Bureau, ABP News (26 February 2024). "Pankaj Udhas Death News Live: PM Modi Mourns Loss Of Ghazal Legend; Calls Him 'Beacon Of Indian Music'" [पंकज उधास निधन बातमी थेट अपडेट्स]. news.abplive.com (इंग्रजी भाषेत). 26 February 2024 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 26 February 2024 रोजी पाहिले.
- ↑ "Pankaj Udhas, Legendary Ghazal Singer, Dies After Prolonged Illness At 72 In Mumbai's Breach Candy Hospital; Tributes Pour In" [दिग्गज गझल गायक पंकज उधास यांचे मुंबईच्या ब्रीच कँडी रुग्णालयात प्रदीर्घ आजाराने ७२ व्या वर्षी निधन]. Free Press Journal (इंग्रजी भाषेत). 26 February 2024 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 26 February 2024 रोजी पाहिले.
- ↑ "Pankaj Udhas Death: Ghazal Icon's Last Instagram Post Was Diwali Wish For Fans, See Here" [पंकज उधास निधन: गझलसम्राटाची शेवटची इंस्टाग्राम पोस्ट चाहत्यांसाठी दिवाळीच्या शुभेच्छांची होती]. News18 (इंग्रजी भाषेत). 26 February 2024. 26 February 2024 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 26 February 2024 रोजी पाहिले.
- ↑ "Pankaj Udhas Passed Away: नहीं रहे मशहूर गजल गायक पंकज उधास, 72 वर्ष की आयु में ली अंतिम सांस" [प्रसिद्ध गझल गायक पंकज उधास राहिले नाहीत, वयाच्या ७२ व्या वर्षी घेतला अंतिम श्वास]. Amar Ujala (हिंदी भाषेत). 26 February 2024 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 26 February 2024 रोजी पाहिले.
- ↑ "Pankaj Udhas Death: Netizens Mourn Demise Of The Legend" [पंकज उधास निधन: नेटकऱ्यांनी व्यक्त केला शोक]. TimesNow (इंग्रजी भाषेत). 26 February 2024. 26 February 2024 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 26 February 2024 रोजी पाहिले.
- ↑ "Padma Awards Directory (1954-2013)" (इंग्रजी भाषेत). Ministry of Home Affairs, Government of India. 1 August 2026 रोजी पाहिले.
- ↑ "पंकज उधास और आलोक श्रीवास्तव के 'ख़्वाबों की कहानी'" [पंकज उधास आणि आलोक श्रीवास्तव यांचा गझल अल्बम "ख्वाबों की कहानी"]. Aaj Tak (हिंदी भाषेत). 28 June 2015. 20 July 2021 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 20 July 2021 रोजी पाहिले.
- ↑ Tyagi, Avantika. "blending music to create a heady re-(mix)" [मादक री-मिक्स तयार करण्यासाठी संगीताचे मिश्रण]. द टाइम्स ऑफ इंडिया (इंग्रजी भाषेत). Noida. 31 January 2015 रोजी पाहिले.
- ↑ "Mohra (Original Motion Picture Soundtrack) by Viju Shah on Apple Music" [मोहरा चित्रपट संगीत] (इंग्रजी भाषेत). Itunes.apple.com. 2 April 1994. 27 September 2016 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 1 December 2016 रोजी पाहिले.
- ↑ "Main Khiladi Tu Anari (Original Motion Picture Soundtrack) by Anu Malik on Apple Music" [मैं अनाडी तू खिलाडी चित्रपट संगीत] (इंग्रजी भाषेत). Itunes.apple.com. 5 June 1994. 27 September 2016 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 1 December 2016 रोजी पाहिले.
- ↑ "Jai Vikraanta (Original Motion Picture Soundtrack) by Anand–Milind on Apple Music" [जय क्रांती चित्रपट संगीत] (इंग्रजी भाषेत). Itunes.apple.com. 3 August 1994. 27 September 2016 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 1 December 2016 रोजी पाहिले.
- ↑ "Sparsha (Original Motion Picture Soundtrack)" [स्पर्शा चित्रपट संगीत] (इंग्रजी भाषेत). iTunes. 16 February 2017 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 27 June 2021 रोजी पाहिले.
- ↑ "Ghazal E Mohabbat, Vol. 1 by Various Artists on Apple Music" [गझल-ए-मोहब्बत भाग १] (इंग्रजी भाषेत). Itunes.apple.com. 15 April 2015. 27 September 2016 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 1 December 2016 रोजी पाहिले.
- ↑ "shabad by pankaj udhas" [पंकज उधास यांचे शबद] (इंग्रजी भाषेत). 20 September 2020 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 27 April 2020 रोजी पाहिले.
- ↑ "Mata Ki Bhetein by Pankaj Udhas & Sanghamitra Bharali on Apple Music" [माता की भेटें] (इंग्रजी भाषेत). Itunes.apple.com. 15 July 2011. 27 September 2016 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 1 December 2016 रोजी पाहिले.
- ↑ "Mata Ki Bhetein by Pankaj Udhas & Sanghamitra Bharali on Apple Music" [माता की भेटें] (इंग्रजी भाषेत). Itunes.apple.com. 15 July 2011. 27 September 2016 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 1 December 2016 रोजी पाहिले.
- ↑ "Aarti Song By Pankaj Udhas and Sanghamitra Bharali From Mata Ki Bhetein, Download MP3 or Play Online Now" [माता की भेटें मधील आरती] (इंग्रजी भाषेत). Saavn.com. 17 September 2009. 24 September 2016 रोजी मूळ पानापासून संग्रहित. 1 December 2016 रोजी पाहिले.