आग्रा
| आग्रा | |
| उत्तर प्रदेशमधील शहर | |
 |
|
  आग्रा |
|
 आग्रा |
|
| देश |  भारत |
| राज्य | उत्तर प्रदेश |
| जिल्हा | आग्रा जिल्हा |
| स्थापना वर्ष | १५०४ (सिकंदर लोधीद्वारे) |
| क्षेत्रफळ | १,९३३ चौ. किमी (७४६ चौ. मैल) |
| समुद्रसपाटीपासुन उंची | ७०२ फूट (२१४ मी) |
| लोकसंख्या (२०११) | |
| - शहर | १७,४६,४६७ |
| - घनता | ८,९५४ /चौ. किमी (२३,१९० /चौ. मैल) |
| प्रमाणवेळ | भारतीय प्रमाणवेळ |
आग्रा हे भारताच्या उत्तर प्रदेश राज्यामधील एक प्रमुख व ऐतिहासिक शहर आहे.[१] आग्रा शहर उत्तर प्रदेशच्या पश्चिम भागात यमुना नदीच्या काठावर लखनौपासून ३७८ किमी पश्चिमेस व नवी दिल्लीपासून २०६ किमी दक्षिणेस वसले आहे.[२] उत्तर प्रदेशमधील सर्वात मोठ्या शहरांपैकी एक असलेल्या आग्राची लोकसंख्या २०११ च्या जनगणनेनुसार सुमारे १७ लाख होती.[३]
ताजमहाल, आग्रा किल्ला व फत्तेपूर सिक्री ह्या तीन ऐतिहासिक व युनेस्कोची जागतिक वारसा स्थाने असलेले आग्रा हे भारतातील सर्वात लोकप्रिय पर्यटनस्थळांपैकी एक आहे.[२]
इतिहास
[संपादन]आग्राचा प्राचीन उल्लेख महाभारतात 'अग्रवण' या नावाने आढळतो.[१] इ.स. १५०४ मध्ये लोधी सुलतान सिकंदर लोधीने आग्र्याची नवी स्थापना करून आपली राजधानी दिल्लीहून आग्र्याला हलवली.[१] सिकंदर लोधीचा मुलगा इब्राहिम लोधी १५२६ मध्ये पानिपतच्या पहिल्या लढाईत ठार झाला व मुघल सम्राट बाबरची आग्र्यावर सत्ता प्रस्थापित झाली.[१] मुघल साम्राज्यकाळ आग्र्यासाठी सुवर्णकाळ ठरला व येथे अनेक वैभवशाली इमारती व वास्तू उभारल्या गेल्या.[२] बाबरनंतर हुमायूँ, अकबर, जहांगीर आणि शहाजहान या मुघल सम्राटांच्या कारकिर्दीत आग्रा हेच साम्राज्याची मुख्य राजधानी राहिली.[१]
अकबराने आग्र्यामध्ये लाल किल्ला व आग्र्याबाहेर फत्तेपूर सिक्री या वास्तू बांधल्या.[१] शहाजहानने आपली पत्नी मुमताज महल हिच्या स्मरणार्थ यमुनेच्या काठावर १६५३ मध्ये भव्य ताजमहाल बांधून पूर्ण केला.[१] १६३८ मध्ये शहाजहानने आपली राजधानी शाहजहानाबाद (जुनी दिल्ली) येथे हलवण्याचा निर्णय घेतला.[२]
शहाजहानचा मुलगा औरंगजेब याने वडिलांना कैदेत टाकून सत्ता हस्तगत केली व मुघल साम्राज्याची सूत्रे सांभाळली.[१] १६६६ मध्ये औरंगजेबाने छत्रपती शिवाजी महाराजांना भेटीसाठी आग्र्याला बोलावले.[४] १२ मे १६६६ रोजी औरंगजेबाच्या दरबारात अपमानास्पद वागणूक दिल्यामुळे महाराजांनी रोष व्यक्त केला.[४] औरंगजेबाने त्यांना नजरकैदेत टाकले. सुमारे तीन महिने कैदेत राहिल्यानंतर शिवाजी महाराज पुत्र संभाजीराजांसह १७ ऑगस्ट १६६६ रोजी अत्यंत युक्तीने निसटले.[४] आग्र्याहून सुटका हा मराठ्यांच्या इतिहासातील एक ऐतिहासिक पराक्रम मानला जातो.[४]
मुघल साम्राज्याचा अस्त झाल्यानंतर १७८५ ते १८०३ दरम्यान आग्र्यावर मराठ्यांचे वर्चस्व राहिले.[४] १८०३ मध्ये ब्रिटिशांनी आग्र्यावर ताबा मिळवला आणि १८३५ मध्ये 'आग्रा प्रांताची' निर्मिती केली.[२] १९४७ मधील भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर आग्रा हे उत्तर प्रदेशातील महत्त्वाचे पर्यटन व औद्योगिक केंद्र म्हणून विकसित झाले.[२]
पर्यटनस्थळे
[संपादन]ताजमहाल
[संपादन]ताजमहाल हे आग्र्यामधील सर्वात प्रमुख पर्यटनस्थळ असून आग्र्याला 'ताजचे शहर' म्हणून ओळखले जाते.[१] मुघल सम्राट शहाजहान याने आपली पत्नी मुमताज महल हिच्या स्मृत्यर्थ १६५३ मध्ये पांढऱ्या संगमरवरात ताजमहाल उभारला.[१] ताजमहाल हे जगातील सात आश्चर्यांपैकी एक तसेच युनेस्कोचे जागतिक वारसा स्थान आहे.[२]
आग्ऱ्याचा किल्ला
[संपादन]आग्ऱ्याचा किल्ला किंवा लाल किल्ला १५६५ मध्ये अकबराने बांधायला सुरुवात केली.[२] संपूर्ण तांबड्या वालुकाश्मात (लाल दगड) बांधलेला हा किल्ला शहाजहानच्या काळात राजवाड्यात रूपांतरित झाला.[२] मोती मशीद, दिवाण-ए-आम व दिवाण-ए-खास या प्रसिद्ध वास्तू या किल्ल्याच्या आवारातच आहेत.[२]
फत्तेपूर सिक्री
[संपादन]
फत्तेपूर सिक्री हे ऐतिहासिक शहर अकबराने १५६९ मध्ये आग्र्यापासून ३५ किमी अंतरावर वसवले व तेथे आपली राजधानी हलवली होती.[१] परंतु पाण्याच्या टंचाईमुळे ही राजधानी पुन्हा आग्र्याला आणावी लागली.[१] या किल्ल्याचे मुख्य प्रवेशद्वार असलेला बुलंद दरवाजा हा जगातील सर्वात मोठ्या प्रवेशद्वारांपैकी एक मानला जातो.[२]
इत्माद-उद-दौला
[संपादन]इत्माद-उद-दौला हे यमुनेच्या काठावरील एक मुघल थडगे असून जहांगीरची पत्नी नूर जहान हिने आपल्या पित्याच्या (मिर्झा गियास बेग) स्मरणार्थ बांधले.[२] याची वास्तूरचना संगमरवरी कोरीव कामासाठी प्रसिद्ध असून ताजमहालाची पूर्वपीठिका मानली जाते.[२]
अकबराचे थडगे
[संपादन]सम्राट अकबराचे थडगे दिल्ली-आग्रा महामार्गावर आग्र्यापासून १३ किमी अंतरावर सिकंद्रा येथे स्थित आहे.[१] हे स्मारक जहांगीरने १६१३ मध्ये पूर्ण केले.[१]
वाहतूक
[संपादन]आग्रा हे शहर महामार्ग व रेल्वेमार्गांद्वारे देशातील इतर प्रमुख शहरांशी जोडलेले आहे.[२] यमुना एक्सप्रेसवे हा द्रुतगती मार्ग आग्र्याला ग्रेटर नोएडा आणि दिल्लीशी जोडतो.[५] याशिवाय राष्ट्रीय महामार्ग ४४ (जुना एनएच २) आणि इतर प्रमुख महामार्ग आग्र्यातून जातात.[२] आग्रा विमानतळ हे येथील स्थानिक विमानतळ आहे.[२]
आग्रा छावणी रेल्वे स्थानक (आग्रा कॅन्ट) हे दिल्ली-चेन्नई मुख्य रेल्वे मार्गावरील एक महत्त्वाचे स्थानक आहे.[२] गतिमान एक्सप्रेस आणि शताब्दी एक्सप्रेस यांसारख्या अतिजलद गाड्या दिल्ली आणि आग्र्यादरम्यान धावतात.[२]
संदर्भ आणि नोंदी
[संपादन]- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 जोशी, महादेवशास्त्री (१९६२). भारतीय संस्कृतीकोश (खंड १). भारतीय संस्कृतीकोश मंडळ.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 "Agra India". इन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका. १६ ऑगस्ट २०२६ रोजी पाहिले.
- ↑ "Agra City Population Census 2011". भारत जनगणना आयोग. १६ ऑगस्ट २०२६ रोजी पाहिले.
- 1 2 3 4 5 सरदेसाई, गो. स. (१९८८). मराठी रियासत. पॉप्युलर प्रकाशन.
- ↑ "Yamuna Expressway Details". द टाइम्स ऑफ इंडिया. १६ ऑगस्ट २०२६ रोजी पाहिले.
बाह्य दुवे
[संपादन]
विकिव्हॉयेज वरील आग्रा पर्यटन गाईड (इंग्रजी)
