होमिओपॅथी

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून

होमिओपॅथी ही एक औषधोपचाराची पद्धत आहे. तिचा शोध १७९० साली डॉ. सामुएल हानेमान ह्या जर्मन शास्त्रज्ञाने लावला. होमियोपॅथी समानाला समान बरे करते (लॅटिन: Similia Similibus Curenture ) ह्या तत्त्वावर आधारलेली आहे. म्हणजे लोखंडाने लोखंड कापावे, काट्याने काटा काढावा किंवा विषाने विष उतरवावे हे ते तत्त्व. म्हणूय या चिकित्सा पद्धतीला समचिकित्सा असेही म्हंटले जाते. या नियमानुसार, ज्या गोष्टीच्या सेवनाचा परिणाम म्हणून निरोगी माणसांमध्ये जशी लक्षणे उद्भवतात तशीच लक्षणे असलेल्या रोगात तीच गोष्ट औषध म्हणून देणे. होमिओपॅथीमध्ये अत्यंत सरळधोपटपणे लावले जाणारे हे तत्व आधुनिक विज्ञानाच्या कोणत्याही कसोटीवर उतरू शकलेले नाही आणि आधुनिक भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र आणि जीवशास्त्राच्या स्विकारल्या गेलेल्या तत्त्वांशी हे तत्त्व सुसंगत नाही. यासारख्या तत्त्वावर ऍलोपॅथीमधेही काही रोगप्रतिबंधक लसी तयार केल्या जातात परंतु अत्यंत विशिष्ट परिस्थितितच हे लागु पडते (उदा. एड्सचे विषाणू वापरून एड्सची रोगप्रतिबंधक लस तयार करता येत नाही.) आणि आधुनिक विज्ञानाच्या तत्त्वांशी हे सुसंगत असते. त्यामुळे होमिओपॅथी हे मिथ्या-विज्ञान (खरे नसणारे विज्ञान) मानले जाते आणि होमिओपॅथीचे सर्व दिसणारे परिणाम हे मानसिक किंवा शरिराने स्वत:च केलेली रोगमुक्तता असल्याचे दिसून आले आहे [१][२][३]

औषध

होमिओपॅथीचा शोध लावण्यापूर्वी सामुएल हानेमान याने केलेल्या प्रयोगांत त्याला बार्क ऑफ चायना म्हणजे सिंकोना नावाच्या वनस्पतीचा रस प्यायल्यावर स्वतःमध्येमलेरियाची लक्षणे दिसून आली होती. परंतु सिंकोना हे औषध मलेरिया रोग बरा करण्यासाठी वापरत असत. रसामध्ये घातलेले पाणी औषधाचे गुणधर्म स्मरणात ठेवून त्याप्रमाणे रुग्णास गुण देत असले पाहिजे असा हानेमानाने तर्क केला. होमिओपॅथीमध्ये मूळ औषध जसेच्या तसे न देता ते सौम्य करण्यासाठी पाण्यात किंवा अल्कोहोलमध्ये त्याचे वारंवार विरलन करून दिले जाते. जितके जास्त विरल तेवढे औषध जास्त प्रभावी (पोटन्ट) अशी होमिओपॅथीमध्ये समजूत आहे. हे विरलन जवळपास नेहमीच इतके प्रचंड असते की मूळच्या औषधाचा एक रेणूदेखील शेवटी तयार झालेल्या औषधात शिल्लक नसतो. त्यामुळे होमिओपॅथीची ही समजूतदेखिल अवैज्ञानिक म्हणून गणली जाते. [४]

सामुएल हानेमानाने त्यानंतर, समानाला समान बरे करते या तत्त्वावर आधारित औषधोपचाराची नवीन पद्धती होमिओपॅथी या नावाने अस्तित्वात आणली. होमिओपॅथी हा शब्द एका ग्रीक शब्दावरुन निर्माण झाला आहे. या शब्दाची फोड पुढील प्रमाणे होते. होमिओस म्हणजे सारखे आणि पॅथॉस म्हणजे रोग अथवा रोगलक्षणे. जे रोग अन्य औषधपद्धतीला दाद देत नाहीत ते रोग बरे करण्याचा दावा होमिओपॅथी करते.. उदा० संधिवात, सांधेदुखी, मधुमेह वगैरे.

डॉ. सामुएल ख्रिस्तिआन हानेमान

स्वरूप[संपादन]

होमिओपॅथी ही उपचार पद्धती मनोरचनेवर काम करते अशी समजूत आहे. त्यामुळे होमिओपॅथीचे औषध देताना रोग्याचे व्यक्तिमत्त्व, आवडीनिवडी, सवयी आणि एकूण आरोग्य विचारात घेऊन उपचार केले जातात. प्रत्येक औषधाला स्वतंत्र अस्तित्व, रूपरंग व स्वभाव आहे आणि ते आपल्याशी सहरूप असलेल्या व्यक्तीला बरे करू शकते हे होमिओपॅथीचे मूळ सूत्र आहे. अर्थात, एकाच आजारासाठी दोन व्यक्तींना दोन तऱ्हेची वेगळी औषधे दिली जाऊ शकतात. म्हणजेच शारीरिक आजार बरा करण्यासाठी होमिओपॅथी मानसिक आरोग्य दुरुस्त करून मग शरीरावर काम करते असे मानले जाते. फार लहान मात्रेत असलेल्या होमिओपॅथीच्या औषधांत रोगनिवारणाची सुप्त शक्ती असते असे समजले जाते. एका रोग्यासाठी निवडावयाचे औषध रोगाच्या नावावर अवलंबून नसते तर ते रोग्याच्या संपूर्ण शरीरात होणाऱ्या बदलांवर अवलंबून असते; यासच सारखेपणाचा कायदा असे म्हणतात.

नियम[संपादन]

  • सारखेपणाचा कायदा
  • एका वेळी एकच औषध, मिश्रण नाही, हा कायदा
  • जितका रोग जुना आणि गंभीर जितकी औषधाची मात्रा कमी, हा कायदा.
  • औषधे सिद्ध करण्याची खास रीत
  • रोगांचे चिरकालीन सिद्धान्त
  • आंतरिक शक्तीचा सिद्धान्त
  • औषधांच्या गतिशीलतेचा कायदा

तत्त्वे[संपादन]

  • काट्याने काटा काढणे या तत्त्वाप्रमाणे रुग्णाला ज्या प्रकारचा त्रास होतो आहे त्याच आजारांचे अंश थोड्या प्रमाणात रोग्याच्या शरीरात सोडून त्याची प्रतिकारशक्ती वाढवता येते आणि यामुळे रोगाशी प्रतिकार करण्याची क्षमता येते.
  • सूक्ष्म औषध देऊन जास्त परिणाम साधला जातो.
  • प्रत्येक व्यक्ती वेगळी असते व त्यामुळे प्रत्येकाला वेगळ्या उपचाराची गरज असते अशा तत्त्वावर उपचार केला जातो.
होमियोपॅथी औषधाच्या गोळ्या

संशोधन[संपादन]

मटेरिया मेडिका[संपादन]

बाराक्षार पद्धती[संपादन]

आक्षेप[संपादन]

होमिओपॅथीच्या ३०सी, २००सी यासारख्या औषधांपुढील क्षमतेच्या औषधात मूळ घटक सापडत नाही. त्यामुळे कुठल्याही वैज्ञानिक कसोटीत ही औषधपद्धती कधीही सप्रमाण सिद्ध होऊ शकत नाही. होमिओपॅथी ही आपल्या औषधांमध्ये कुठल्याही मूलभूत औषधी घटकांच्या अस्तित्वाचा कणमात्रही अंश असल्याचे सिद्ध करू शकत नाही यामुळे ‘प्लॅसिबो इफेक्ट’ म्हणून यावर आक्षेप घेतला जातो.


शिक्षण[संपादन]

  • बॅचलर ऑफ होमिओपॅथी मेडिसिन ऍण्ड सर्जरी
केन्ट या लेखकाची होमियोपॅथी रेपर्टरी

संस्था[संपादन]

  • होमिओपॅथी परिषद
  • असोसिएशन फॉर रिसर्च इन होमिओपॅथी
  • होमिओपॅथीक एज्युकेशन अँड रिसर्च असोसिएशन (Homeopathic Education & Research Association) - मेलबर्न, ऑस्ट्रेलिया

इस्पितळे[संपादन]

  • रॉयल लंडन होमिओपॅथीक हॉस्पिटल

प्रशिक्षण[संपादन]

होमिओपॅथीचे शिक्षण देणार्‍या महाराष्ट्रातील संस्था[संपादन]

  • श्रीमती चंदाबेन एम. पटेल होमिओपॅथी कॉलेज, विलेपार्ले
  • येरला मेडिकल ट्रस्ट होमिओपॅथी कॉलेज, करी रोड मुंबई
  • विरार होमिओपॅथिक मेडिकल कॉलेजीस, वीर सावरकर मार्ग, विरार, मुंबई
  • अहमदनगर होमिओपॅथिक मेडिकल कॉलेज, अहमदनगर
  • अण्णासाहेब कानसे होमिओपॅथिक मेडिकल कॉलेज, पुणे
  • अंतरा भारती होमिओपॅथिक मे. कॉलेज, नागपूर
  • दापोली होमिओपॅथिक मेडिकल कॉलेज, दापोली, रत्नागिरी
  • धोंडू मामा साठे होमिओपॅथिक मेडिकल कॉलेज, पुणे
  • दिशा शिक्षण विकास केंद्र इ. बी. गडकरी होमिओपॅथिक मेडिकल कॉलेज, कोल्हापूर
  • पं. जवाहरलाल नेहरू इन्स्टिट्यूट ऑफ होमिओपॅथिक मेडिकल सायन्स, अमरावती
  • पी.एस.पी.एम. महिला होमिओपॅथिक मेडिकल कॉलेज, सोलापूर

हेही पाहा[संपादन]

अधिक माहिती[संपादन]

या उपचार पद्धतीवर मराठी भाषेत प्रतिसाद नावाचा चित्रपटही मराठी भाषेत निर्माण करण्यात आला आहे.

संदर्भ[संपादन]

  1. (2002) "A systematic review of systematic reviews of homeopathy". British Journal of Clinical Pharmacology 54 (6): 577–82. दुवा:10.1046/j.1365-2125.2002.01699.x. PMID 12492603. 
  2. Shang, Aijing; Huwiler-Müntener, Karin; Nartey, Linda; Jüni, Peter; Dörig, Stephan; Sterne, Jonathan AC; Pewsner, Daniel & Egger, Matthias (2005), "Are the clinical effects of homoeopathy placebo effects? Comparative study of placebo-controlled trials of homoeopathy and allopathy", The Lancet 366 (9487): 726–732, PMID 16125589, DOI 10.1016/S0140-6736(05)67177-2 
  3. Evidence Check 2: Homeopathy - Science and Technology Committee, British House of Commons Science and Technology Committee, 22 February 2010, <http://www.publications.parliament.uk/pa/cm200910/cmselect/cmsctech/45/4504.htm>. Retrieved on 
  4. Dynamization and Dilution, Creighton University Department of Pharmacology, <https://web.archive.org/web/20020826082134/http://altmed.creighton.edu/Homeopathy/philosophy/dilution.htm>. Retrieved on 

बाह्य दुवे[संपादन]