पृथ्वी

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून


Wikitext.svg
विकिपीडियाचा दर्जा राखण्यासाठी या लेखास किंवा विभागास विकिकरणाची गरज आहे.
उपयुक्त विकिदुवे देऊन या लेखाचे विकिकरण करण्यास कृपया मदत करा.
पृथ्वी  Earth symbol.svg
The Earth seen from Apollo 17.jpg
अपोलो १७ यानातून घेतलेले पृथ्वीचे छायाचित्र
कक्षीय गुणधर्म
इपॉक J2000
अपसूर्य बिंदू १५,२०,९७,७०१ कि.मी.
१.०१६७१०३३३५ खगोलीय एकक
उपसूर्य बिंदू: १४,७०,९८,०७४ कि.मी.
०.९८३२८९८८१२ खगोलीय एकक
अर्धदीर्घ अक्ष: १४,९५,९७,८८७.५ कि.मी.
१.००००००११२४ खगोलीय एकक
वक्रता निर्देशांक: ०.०१६७१०२१९
परिभ्रमण काळ: ३६५.२५६ दिवस
१.००००१७५ वर्ष
सरासरी कक्षीय वेग: २९.७८३ कि.मी./से.
१०७,२१८ कि.मी./तास
कक्षेचा कल: संदर्भ (०)
७.२५° सूर्याच्या विषुववृत्ताशी
असेंडिंग नोडचे रेखावृत्त: ३४८.७३९३६°
उपसूर्य बिंदूचे अर्ग्युमेंट: ११४.२०७८३°
कोणाचा उपग्रह: सूर्य
उपग्रह: १ (चंद्र)
भौतिक गुणधर्म
सरासरी त्रिज्या: ६,३७१.० कि.मी.
विषुववृत्तीय त्रिज्या: ६,३७८.१ कि.मी.
धृवीय त्रिज्या: ६,३५६.८ कि.मी.
फ्लॅटनिंग: ०.००३३५२८
परीघ: ४०,०७५.०२ कि.मी. (विषुववृत्तीय)
४०,००७.८६ कि.मी. (रेखावृत्तीय)
४०,०४१.४७ कि.मी. (सरासरी)
पृष्ठभागाचे क्षेत्रफळ: ५१,००,७२,००० कि.मी.² [१]
१४,८९,४०,००० कि.मी.² जमीन (२९.२ %)
३६,११,३२,००० कि.मी.² पाणी (७०.८ %)
घनफळ: १.०८३२०७३ × १०१२ कि.मी.³
वस्तुमान: ५.९७३६ × १०२४ किलोग्रॅम
सरासरी घनता: ५.५१५३ ग्रॅ./सें.मी.³
पृष्ठभागावरील गुरुत्वाकर्षण (विषुववृत्ताजवळ): ९.७८०३२७ मी./से.²
०.९९७३२ g
मुक्तिवेग: ११.१८६ कि.मी./से.
४०,२७० कि.मी./तास
सिडेरियल दिनमान: ०.९९७२५८ दिवस
२३ तास ५६ मि.०४.०९०५४ से.
विषुववृत्तावरील परिवलनवेग: ४६५.११ मी./से.
आसाचा कल: २३.४३९२८१°
उत्तर धृवाचे अक्षवृत्त: ९०
परावर्तनीयता: ०.३६७
पृष्ठभागाचे तापमान:
   सेल्सियस
   केल्व्हिन
किमान सरासरी कमाल
-८९° १४° ५७.७°
१८४ २८७ ३३१
विशेषणे: पार्थिव
वातावरण
पृष्ठभागावरील दाब: १०१.३ कि.पा. (समुद्रसपाटीवर)
संरचना: ७८.०८% नायट्रोजन (N2)
२०.९५% ऑक्सिजन (O2)
०.९३% आरगॉन
०.०३८% कार्बन डायॉक्साइड
बाष्प (हवामानानुसार बदलते)


पृथ्वी हा सूर्यमालेतील सूर्यापासूनच्या अंतरानुक्रमे तिसरा तर आकारानुक्रमे पाचवा ग्रह आहे. सूर्यमालेतील खडकाळ ग्रहांमध्ये हा सर्वांत मोठा आहे. पृथ्वीला 'निळा ग्रह' असेही म्हणतात. जिथे जीवन आहे, अशी पूर्ण विश्वात ही एकमेव ज्ञात जागा आहे . पृथ्वीची निर्मिती साधारणपणे ४५७ कोटी वर्षांपूर्वी झाली आणि तिचा उपग्रह चंद्र साधारणपणे ४५३ कोटी वर्षांपूर्वी तिला प्रदक्षिणा घालू लागला. हिचा व्यास १२,७५६ कि.मी. एवढा आहे. सूर्यापासून पॄथ्वीचे अंतर साधारणपणे १४९,५९७,८९० कि.मी. एवढे आहे.

पृथ्वीला स्वतःभोवती एक प्रदक्षिणा पूर्ण करण्यास २४ तास लागतात. तसेच सूर्याभोवती प्रदक्षिणा पूर्ण करण्यास ३६५ दिवस लागतात. या ३६५ दिवसांच्या कालावधीला आपण एक वर्ष म्हणतो. पृथ्वी तिच्या स्वतःभोवती फिरण्याच्या आसापासून २३.५ अंशांनी कललेली आहे आणि याच स्थितीत ती स्वतःभोवती व सूर्याभोवती प्रदक्षिणा पूर्ण करते म्हणूनच पृथ्वीवर उन्हाळा, पावसाळा आणि हिवाळा असे ऋतुचक्र सुरू असते.

पृथ्वीवर सूर्याचा प्रकाश पोहचण्यासाठी साधारणत: ८ मिनिटे लागतात. पृथ्वी सूर्याभोवती लंबवर्तुळाकार मार्गाने प्रदक्षिणा पूर्ण करते. या प्रदक्षिणेमध्ये थोडाजरी फरक पडला असता तर पृथ्वीवर कदाचित जीवसृष्टी निर्माण झाली नसती; पृथ्वीची रचना, गुरुत्वाकर्षण, सूर्यापासूनचे ठरावीक अंतर आणि पृथ्वीवर असलेले वातावरण यामुळेच तिच्यावर जीवसृष्टी निर्माण झाली असावी.

पृथ्वीचा इतिहास[संपादन]

पृथ्वीची संरचना[संपादन]

आंतररचना[संपादन]

पृथ्वीच्या सर्वांत वरचे आवरण म्हणजे भूकवच होय. त्याखाली प्रावरण असते. प्रावरणाखाली ब्रह्यगाभा व त्याखाली अंतर्गाभा असतो[२].

बाह्यरचना[संपादन]

कक्षा आणि परिभ्रमण[संपादन]

जीवसृष्टी[संपादन]

चंद्र[संपादन]

पृथ्वीचा उपग्रह साधारणपणे ४५३ कोटी वर्षांपूर्वी तिच्या प्रदक्षिणा घालू लागला. त्यालाच आपण चंद्र म्हणतो.

सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक माहिती[संपादन]

महाभारतातील पृथ्वीचे वर्णन[संपादन]

महाभारतामध्ये भारताच्या वर्णनाप्रमाणेच जगातील अन्य भौगोलिक स्थळांचे वर्णन आढळते. उदा. चीनचे गोबी वाळवंट, इजिप्तची नाईल नदी, लाल समुद्र, इ.

तसेच महाभारतातल्या भीष्म पर्वातील जम्बुखंड- विनिर्माण पर्वात संपूर्ण पृथ्वीचे मानचित्र सांगितले आहे. ते खालीलप्रमाणे-

सुदर्शनं प्रवक्ष्यामि द्वीपं तु कुरुनन्दन | परिमण्डलो महाराज द्वीपोसौ चक्रसंस्थितः ||
यथाहि पुरुषः पश्येदादर्शे मुखमात्मनः | एवं सुदर्शनद्वीपो दृश्यते चन्द्रमण्डले ||
द्विरंशे पिप्पलस्तत्र द्विरंशे च शशो महान्

याचा अर्थ- 'हे कुरुनन्दन ! सुदर्शन नावाचे हे द्वीप चक्राप्रमाणे गोलाकार स्थित आहे. ज्याप्रमाणे पुरुष आरशात आपला चेहरा बघतो, त्याचप्रमाणे हे द्वीप चंद्रावरती दिसते. याच्यातील दोन अंशांमध्ये पिंपळाची पाने आणि दोन अंशांमध्ये मोठा ससा दिसतो.'

आता याप्रमाणे कागदावर रेखाटन केल्यास आपल्या पृथ्वीचे जे मानचित्र बनते, ते आपल्या पृथ्वीच्या वास्तव चित्राशी तंतोतंत जुळते.

अतिरिक्त माहिती[संपादन]

ही माहिती मराठी विश्वकोशातून जशी च्या तशी उचलण्यात आलेली आहे. या माहितीचे नीट वर्गीकरण करण्याची गरज आहे.

पृथ्वीच्या उत्पत्ती नंतर भौगोलिक आणि जैविक प्रक्रियांनी तिच्यात खूप परिवर्तन झाले आहे.

पृथ्वी आपल्या अक्षाभोवती पश्चिमेकडून पूर्वेकडे फिरते.

संदर्भ[संपादन]

  1. Pidwirny, Michael (February 2, 2006). "Surface area of our planet covered by oceans and continents.(Table 8o-1)". University of British Columbia, Okanagan. Retrieved on 2007-11-26. 
  2. मराठी विश्वकोश, लेख: पृथ्वी.

साचा:खगोलशास्त्रावरील अपूर्ण लेख

पहा: चांदण्यांची नावे