हैदराबाद संस्थान

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Disambig-dark.svg


हैदराबाद राज्य[संपादन]

मुख्यत्वे गोदावरी नदीच्या खोऱ्यात पसरलेले हैदराबाद राज्य प्रशासकीय दृष्ट्या ४ विभाग आणि १६ जिल्हयांमध्ये विभागले होते.औरंगाबाद मराठवाडा विभागात औरंगाबाद बीड नांदेड आणि परभणी हे जिल्हे होते.गुलबर्गा विभागात बिदर,गुलबर्गा,उस्मानाबाद,रायचूर जिल्हे गुलशानाबाद किंवा मेदक विभागात अत्राफ इ बलदाह,महेबुबनगर,मेदक,नालगोंडा,निझामाबाद जिल्हा; तर वरंगल विभागात आदिलाबाद जिल्हा,करिमनगर,आणि वरंगल जिल्हा होता .

निजामाने इतर बराचसा भाग ब्रिटीशांना विवीध वेळी विवीध कराराअंतर्गत संपूर्ण किंवा भाडेपट्ट्यावर बहाल केला. प्रशासकीय व्यवस्था मुख्यत्वे सरंजामशाही स्वरुपाची होती.शेतसारा वसुली करिता जहागिरी बहाल केल्या असत.जहागिरदार मुख्यत्वे मुस्लिम व काही प्रमाणात हिंदू असत, किल्लेदार मात्र प्रामुख्याने मुस्लिम असत. करांचा काही भाग वेगवेगळ्या वेळी मोगल,मराठे,इंग्रज इत्यादिंना तत्कालिन करारांनुसार चौथाइ स्वरुपात निजाम देत असे.प्राप्तिकर नसे.

सुरवातीस फार्सि नंतर उर्दु भाषा प्रशासकीय व शैक्षणिक व्यवहाराच्या भाषा होत्या तर जनता प्रामुख्याने तेलुगू,कन्नड व मराठी भाषिक होती.इस १९३० मध्ये निजामाकडे ११,००० कर्मचारी होते.ते मुख्यत्वे मुस्लिम समाजातुन होते.स्थानिक मुस्लिम कर्मचाऱ्यांना मुल्कि व इतर राज्यातुन आलेल्या कर्मचार्यांना गैरमुल्कि म्हणत. स्वतंत्र पोस्ट, चलन,पोलिस,व रेल्वे यंत्रणा होती. लोकसंख्या १,८०,००,००० होती ती मुख्यत्वे हिंदु होती.

हैदराबाद राज्य निजामपुर्व इतिहास[संपादन]

हैदराबाद जवळील गोवळकॊंडा किल्ला

प्राग ऐतिहासिक[संपादन]

गोदावरी खोऱ्यातील प्राग ऐतिहासिक काळा बद्दल विश्वासार्ह ऐतिहासिक पुराव्यांची उपलब्धता नाही.काही आर्य-द्रविड संघर्ष ग्राह्य धरणारे इतिहासकार गोदावरी खोऱ्यात प्राग ऐतिहासिक काळात द्रविड असावेत असे समजतात त्य सम्रर्थनार्थ अगस्त्य मुनिंच्या विंद्य डोंगरास दिलेल्या भेटीचा पौराणिक दाखला देतात.गौतम, व वसिष्ठ मुनींचा ही या भागात संचार झाला असावा.[१] रसभदेव, अगस्ति,लोपामुद्रा, दंडकारण्यातील दंड,भार्गव, पैठण हे प्रतिष्टाण कुंटाला या नावाने अमरावती कुंडीनापुर नावाने-मोगल काळात अमरावती बेरार नावाने- उल्लेख येतो,नांदेड=नंदिकटा,बीड अहमद्नगर=अस्मका

ऐतिहासिक[संपादन]

बदामिचे चालुक्य,कल्याणिचे चालुक्य,मौर्य,सुंगा,सातवाहन,हल(हाला),शक क्षत्रप,सतकर्णी,वाकाटक,नल,विंध्यसेना,प्रवरसेना,राष्ट्रकुट,देवगिरीचे यादव,

मध्ययुगीन[संपादन]

दिल्लीचे अल्लुद्दीन खिलजी,मुहम्मद तुघलक,गुलबर्गाआणि बिदर चे बहामनी, इ.स. १४५५ जलालखान(तेलंगाणा),मुहम्मद खिलजी,गोळ्कोंड्याचा इब्राहिम कुतुबशाह. इ.स. १६०० मध्ये अकबराच्या काळात अहमदनगर मोगलांनी घेतले.जहांगिर व तदनंतर शहाजहानच्या जातीने युद्धात उतरल्या नंतर इ.स. १६३२ पर्यंत तेलंगाणा पर्यंत मोगलांनी वर्चस्व निर्माण केले. विजापुरच्या आदिलशहाने शहाजहानशी तडजोड करून अहमदनगर राज्याचा काही भाग स्वतःकडे मिळवला. याच काळात शहाजीराजे भोसले प्रथम अहमदनगर आणि नंतर विजापुरच्या दरबारी सरदार होते.

इ.स. १६५३ मध्ये औरंगजेब दक्षिणेचा सुभेदार झाला. औरंगजेबाने सुरवातीचा काळ करप्रणालीचा अमल घडवण्यात घातला. इ.स. १६५८ मध्ये औरंगजेबाने आग्र्यास जाउन बादशाही मिळवली. औरंगजेबाने वैयक्तिकरित्या प्रयत्न करून इ.स. १६८६ मध्ये बिजापुर, इ.स. १६८७ मध्ये गोळकोंडा मोगलांना मिळवले मराठवाडा आणि बेरार अमरावती तील मराठ्यांची पाठशिवणी तात्पुरती थांबली. इ.स. १६२० नंतर छत्रपती शिवाजी महराजांनी मराठी राज्याची प्रस्थापना केली.परंतु मराठ्यांचे राज्य औरंगजेबास मिळु शकले नाही. दुष्काळांचे उल्लेख विवीध काळात दिसतात, त्यात्या वेळ्च्या राज्यकर्त्यां करता तो काळ सर्वसाधारणता राजअकिय दृष्ट्या कठिण गेल्याचे दिसुन येते. इ.स. १३९६ ते इ.स. १४०७;इ.स. १४२१ ते इ.स. १४२२; इ.स. १४७३ ते इ.स. १४७४; इ.स. १६२९इ.स. १६३० .मध्ययुगीन इतिहासाचे दुसरे वैशिष्ट्य दिल्लीच्या काही बादशहाना दक्षिणेस खासकरुन औरंगाबाद, अहमदनगर भागात जातीने यावे लागले.परिणामी औरंगाबाद हे हैदराबाद राज्याचा मध्ययुगिन काळातील राजकिय हालचालींचे प्रमुख केंद्र राहिले.

हैदराबाद चे निजाम[संपादन]

हैदराबाद आणि बेरार अमरावती, १९०३

निजामशाही ची स्थापना[संपादन]

इ.स. १६८७ च्या दख्खन स्वारीत बादशहा औरंगजेबाच्या सैन्यात चिनखालीच खान नावाचा सरदार गोवळकोंडा किल्ल्यास घातलेल्या वेढ्यात जखमी होउन मेला चिन खालीच खान चा मुलगा नवाब गाझिउद्दीनखान हा औरंगजेबाचा पंतप्रधान सादुल्लाखानचा जावई होता. औरंगजेबाने नवाब गाझिउद्दीनखान चा मुलगा मीर ओमारुद्दीन यास औरंगजेबाने बालपणीच मनसब दिले, तरुणपणी चिन फ़तेखान असे नामाभिदान केले. वयाच्या २६व्या वर्षी त्याला बिजापुर आणि मावळ चा निझाम बनवले नंतर संपूर्ण द्ख्खन ची जबाबदारी त्यास दिली. औरंगजेबानंतर झालेल्या बाद्शहा फारुखसियर ने त्यास निजाम उल मुल्क तर त्यानंतरच्या बाद्शहाने त्यास असिफ्जाह असे नाव दिले.

पण दिल्लीच्या बादशहानेच त्याला शह देण्या करिता इ.स. १७२४ मध्ये एक लढाई घडवुन आणली ज्यात मीर ओमारुद्दीन चा विजय झाला आधिच कमकुवत झालेली दिल्लीची बादशाही मीर ओमारुद्दीन ची प्रगती थांबवू शकली नाही.

मीर ओमारुद्दीन / निजाम उल मुल्क/असिफ्जाह ने आधी आपली राजधानी औरंगाबाद येथे ठेवली व लवकरच हैदराबाद येथे हलवली.हे राज्य सात त्याच्या सात पिढ्यांनी इ.स. १७२४ ते इ.स. १९४८ या काळात उपभोगले. असिफ्जाह ने इंग्रज आणि फ्रेंच दोंघांशी चांगले संबंध ठेवले व मराठ्यांशी युद्धे करून स्वतःची गादी मजबुत केली. २१ मे १७४८ मधील त्याच्या निधनानंतर सत्तेच्या साठमारीत फ्रेंच व ब्रिटीशांनी वेगवेगळ्या वंशजाना पुढे करून परिस्थिती काही काळ अस्थिर ठेवली.नसिरजंग,मुज्जफरजंग,सालाबाथजंग आणि निझाम अली यांनी १३ वर्षे जम आजमवण्याचा प्रयत्न केला त्यात निझाम अली १७६३ मध्ये निझाम झाला व नंतरची ४० वर्षे राज्य केले.

हैदराबाद संस्थानात २२४ वर्षे राज्य करणारे घराणे समरकंद मध्या आशिया तून आलेले मुळात बगदादचे होते.[२]

निजाम उल मुल्क[संपादन]

  1. ओमरुद्दीन चिक खिलजी खान असिफजाह १ इ.स. १७२४ - इ.स. १७४८
  2. नसिरजंग मीर अहमद इ.स. १७४८-इ.स. १७५०
  3. मुहिउद्दीन मुज्जफरजंग हिदायत इ.स. १७५०-इ.स. १७५१
  4. असिफ़ दौला मीर अली सालाबात इ.स. १७५१-इ.स. १७६२
  5. अलीखान असिफझाह २ इ.स. १७६२-इ.स. १८०२
  6. मीर अकबरअलीखान असिफजाह३ इ.स. १८०२-इ.स. १८२९
  7. नसिरुद्दौला फर्खुंदाह अली असिफजाह४ इ.स. १८२९-इ.स. १८५७
  8. अफजलौद्दौला महबुब अली खान असिफजाह५ इ.स. १८५७-इ.स. १८६९
  9. फताह्जंग महबुब अली खान असिफ जाह ६ इ.स. १८६९-इ.स. १९११
  10. फतजंग नवाब मीर ऊस्मान अली खान असिफजाह७ इ.स. १९११-इ.स. १९४८

पहील्या निजामानंतर झालेल्या सत्ता साठमारीत इंग्रज उजवे ठरले.विवीध करारा अंतर्गत निजाम ब्रिटीश सत्तेचे पाइक ठरले.निजामास उपलब्ध केलेल्या तथाकथीत संरक्षण व सैन्याच्या अर्थीक मोबदला म्हणुन निजामा कडील काही प्रांत खास करून बेरार म्हणजे आताचे अमरावती प्रांत इंग्रजानी मिळवले. निजामशाहीत निजामांच्या आशिर्वादाने हिऱ्या मोत्यांचा व्यापार बहरास आला.निजाम २० शतकाच्या पुर्वार्धात जगातील सर्वांत मोठे धनिक ठरले.फार्सि व उर्दु भाषेस राजाश्रय मिळाला. सर्वसामान्य जनतेस मात्र ब्रिटीशांखालील जनतेस होते तेवढे पण अधिकार नव्हते.ब्रिटीशांनी केलेले सर्व काळे कायदे मात्र राबवले जात.

हैदराबाद, मोगल, मराठे,टिपु,ब्रिटीश आणि निजाम[संपादन]

आसीफ जाहच्या आधीच्या मोगल मराठा संघर्ष काळात छत्रपती शिवाजी महारजांच्या कारकिर्दीत मराठी फौजांनी , काही स्वाऱ्या गोदावरी खोऱ्यात केल्याचे मोगल अधिपत्या खालील प्रदेशात लुटी केल्याचे उल्लेख आढळतात.नेताजी पालकर-इ.स. १६६२,प्रतापराव-इ.स. १६७० बेरार, ऑक्टोबर इ.स. १६७२ रामगीर जिल्हा करीम नगर,ऑक्टोबर इ.स. १६७४ शिवाजी महाराज- बेरार.स्वतः छत्रपती शिवाजी महारजांनी इ.स. १६७७ गोळ्कोंडा भेट करून कुतुबशहाशी करार केले.

साताऱ्याचे छत्रपती शाहूंचे कार्किर्दीत दिल्ली दरबारी होत असलेल्या गादीच्या संघर्षात यशस्वी बाजु घेतल्याने काही काळ मराठ्वाडा चा काही भागाचे चौथ (शेतसऱ्याचा चौथा हिस्सा) घेण्याचे अधिकार मिळाले पण भावी निजाम असिफ्जहाने कोल्हापुर आणि सातारा संघर्षाचा फाय्दा घेउन काही मराठा सरदार स्वतःकडे वळवले व चौथ देणे बंद केले. तसेच दिल्ली दरबारातील संघर्ष आणि स्वतःचे सैनिकी यश च्‍या बळावर इ.स. १७२४ पर्य़ंत स्वतःला स्वतंत्र पणे निझाम या नात्याने प्रस्थापित केले.

छत्रपती शाहूंनी रघुजी भोसलेंना फुटीर मराठा सरदारांच्या मागावर पाठवले.मराठा-निजाम संघर्षात निजामास पालखेडच्या लढाईत इ.स. १७२८ मानहानी सहन करावी लागली.तर इ.स. १७३३ मध्ये भास्कर व रघुजी भोसलेंच्या ३०,००० मराठा फौजेस नांदेड निझामाबद चे आक्रमण सोडुन माघार घ्यावी लागली. इ.स. १७३७ मध्ये बाजीरावाने भोपाळ येथे निजामाचा पराभव केला.पण निजामाने दक्षीणेत आपले नियंत्रण व्यवस्थीत प्रस्थापित केले.

असिफ्जहाच्या मृत्यु नंतर निजामाच्या वंशजाम्ध्ये झालेल्या संघर्षात सलाबातजंगची बाजुघेउन मराठ्यांनी पुन्हा चौथाईचे अधिकार मिळवले.पण सलाबातजंग गादीवर टिकु शक्ला नाही.नंतर आलेल्या निझाम अली या निजामास १७६३च्या राक्षस्भुवन्च्या लढाईत मराठ्यांनी पुन्हा नमवले.परंतु इ.स. १७६६ आणिइ.स. १७६८ साली ब्रिटीशांशी करार करून संरक्षणाच्या बदल्यात ब्रिटीशांची मांडिलकी करणे निझाम अली ने पसंद केले. इ.स. १७९० च्या टिपुसुल्तान विरुद्ध्च्या लढाईत ब्रिटीश,निजाम व मराठे एक झाले पण लौकरच मराठे या करारातुन बाहेर पदले. यात निजामला टिपुचा मोठा area मिळाला पण तो त्याला ब्रिटीश फौजांचा खर्च म्हणुन ब्रिटीशांना द्यावा लागला. इ.स. १८०३ मध्ये शिंदे,होळकर,भोसले या त्रयीने पुन्हा एकदा निजामास आव्हान दिले पण अडगावच्या लढाईत मराठ्‍यांना पराभव झेलावा लागला.इ.स. १७९९ मध्ये टिपुचे राज्य संपले. इ.स. १८१८ मध्ये पेशवाई संपली.पेशवाईच्या अस्ता नंतर निजामशाही पुढे १३० वर्षे टिकली पण ब्रिटीश म्हणतील ती पुर्व दिशा म्हणत.

अंतर्गत द्वंद्व[संपादन]

निजामांच्या स्वतः च्या स्थानिक सरदार व जहागिरदारांनी पण बरिच आव्हाने वेळोवेळी निजामा समोर उभी केली पण निजामाचां प्रवास त्यातुनही सुखरुप निभावला.हि आव्हाने सर्वसाधारणता वैयक्तिक आकांक्षेमधुन उभी केली गेली त्यामुळे टिकाव धरुशकली नाहित.यात १८१९ हाटकर उठाव तसेच , निजाम आणि ब्रिटीशांना जी आव्हाने देण्यात आली त्यात १८२९ मध्ये निजामाच्या भावाने केलेल्या कटाचा उल्लेख येतो.१८४७ हे वर्ष हैदेराबाद राज्यात मोठ्या प्रमाणात शिया सुन्नी दंगली नंतर निजामास त्याचे मंत्री बद्लावे लागले .

बेरार[संपादन]

इ.स. १८५१ मध्ये निजामास सैन्यास पैसा देणे जमेना तेव्हा बेरार अम्रावती प्रांत इंग्रजांनी तोडुन घेतला व निजामाचा स्वतःचे सैन्य बाळगण्याचा अधिकार कायमचा संपला. इ.स. १८५७ मध्ये निजामाने ब्रिटीशांशी संपूर्ण मैत्री ठेवली.रोहिल्यांनी आणि काही जहागिरदारांनी अयशस्वी बंड तत्कालीन क्रांती कारकांच्या च्या नेतृत्वा केले. निजामाच्या विश्वासाची भरपाई ब्रिटिशांनी ५१ लाखाचे निजामाचे कर्ज माफ करून केली.

निजाम कालीन शासन व्यवस्था[संपादन]

सरंजाम[संपादन]

सरदार आणि घराणी मुळ मोगल पद्धतीनुसार होती.हे लोक पुर्वी राजाने परवानगी दिली तेवढी फौज बाळगत राजाच्या आज्ञे वरुन त्यांना युद्धास जावे लागे.सैन्य व युद्धाचे खर्च निघावेत म्हणुन त्यांना वतने (मनसब)/जहागिर बांधुन दिली जात असे.त्या वतनातील शेतसारा गोळा केला जात व ठरवलेलाला भाग राजाला दिला जात असे.त्यांच्या वतनांवर त्यांचा दर्जा अवलबुन असे.दर्जा नुसार चढत्या श्रेणीने खान,खान बहादुर,नवाब,जंग,दौला,मुल्क,उमरा,जाह अशी पदवी त्यंना पदवी मिळे. तर विभागांची जबाददारी मोगल बाद्शहा , वजीर,सुभेदार,निजाम इत्यादींकडे देत.हिंदु सरदारांना राय,राजा,राजा बहादुर,राजा राय इ रायन बहादुर,वंत,महाराजा,महाराजा बहादुर अशा असत. पण ब्रिटीशोत्तर काळात सैन्य बाळ्गण्याचा अधिकार संपल्या नंतर त्यांना फक्त महसुल गोळा करण्याचे अधिकार किंवा तनख्वा ठरवुन देण्यात आल्या.काही निजामपुर्व स्थानिक राजांनी पण आपली संस्थाने निजामास शरण जाउन टिकवुन ठेवली यात गडवाल, वानापुर्ति, जतप्रोले, अमरचंटा, गुरुगुंटा, गोपालपेट, जवालगिरी, सोलापुर इत्यादींचा समावेश होता.

सालारजंग च्या सुधारणा १८५३-१८८३[संपादन]

निजामाच्या तत्कालीन प्रधान मंत्री सालारजंगने ब्रिटीशांचे पाहून इ.स. १८५८ पासून प्रशासनात बदल सुधारणा करणे सुरू केले.इ.स. १८६७ मध्ये विभाग,जिल्हे आणि तालुका पातळीची चालुकरून पगारी नौकरदारांची भरती सुरू केली.पोलीस,न्याय,शिक्षण,पालिका,सार्वजनिक बांधकाम विभागांची घडी घातली.भारतभरातुन तत्कालीन सुशिक्षीत मुस्लिम समाजास प्रशासनात सामावून घेण्याचा प्रयत्न केला.अलिगढच्या सर सय्यद अहमद ना आर्थिक पाठबळ पुरवले. इ.स. १८७५ मध्ये जमीन महसुल गोळा करण्याची मुंबई विभागा प्रमाणे ब्रिटिश पद्धत सुरू केली.इ.स. १८६० हैदराबाद सोलापुर रस्ता व इ.स. १८६८-इ.स. १८७८ या काळात ब्रिटीश सहकाऱ्याने रेल्वे हैदराबाद राज्यात सुरू झाली.उर्दु आणि इंग्रजी जर्नल्स ची सुरुवात झाली.

निजामाची सहिष्णुता [३][संपादन]

इ.स. १८९८ मध्ये राजकीय सुधारंणांचे गाजर निजामाने दाखवले.cabinet व lagislative council ची स्थापना केली यात मर्यादित संख्येत निजामाचे शासकीय कर्मचारीच होते.सर्वाधिकार निजामा कडेच होते त्यामुळे ह्या सुधारणा सुशिक्षीतांचे समाधान करु शकल्या नाहीत.

निजाम कालीन समाज,अर्थकारण[संपादन]