लोहमार्ग

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search

लोहमार्ग हा एक प्रकारचा वाहतुकीचा मार्ग असून त्यावर आगगाडीद्वारे वाहतूक केली जाते. आगगाडी ज्या लोखंडी पट्ट्यांवरून धावते त्यांना रूळ असे म्हणतात. हा मार्ग लोहाचा म्हणजेच लोखंडाचा असून त्यात २ रूळ असतात.

लोहमार्ग वाहतूक[संपादन]

रेल्वे वाहतूक हे प्रवासी व माल वाहतूकीचे एक माध्यम आहे. ही वाहतूक रेल्वे ह्या वाहनाद्वारे विशेषतः तयार केलेल्या रूळांवरून केली जाते. रेल्वेचे दोन भाग आहेतः सामान अथवा प्रवाशांसाठी वाघिणी अथवा डबे व हे वाहून नेण्यासाठी इंजिन. इंजिन कोळसा, डिझेल इत्यादी इंधने वापरून चालवले जाते तसेच विद्युतशक्तीचा देखील ह्यासाठी वापर केला जातो. गुळगुळीत रूळ वापरल्यामुळे रस्ता वाहतूकीपेक्षा रेल्वे वाहतूकीमध्ये कमी घर्षण विरोध आढळतो.

इतिहास[संपादन]

जगातील सर्वात पहिल्या रेल्वे वाहतूकीचे पुरावे इ.स. पूर्व सहाव्या शतकात ग्रीसमध्ये सापडतात. तेव्हा वाहनासाठी इंजिनाऐवजी माणसांचा वापर केला जात असे. सोळाव्या शतकामध्ये युरोपातील अनेक कोळसा खाणींमध्ये नॅरो गेज रेल्वे वापरात होत्या ज्यांना वाहून नेण्यासाठी मनुष्य किंवा जनावरांचा उपयोग केला जायचा. ह्या रेल्वेमार्गांसाठी लाकडी रूळ वापरले जायचे. अठराव्या शतकात युनायटेड किंग्डममध्ये वाफेच्या इंजिनाचा शोध लावला गेला व त्यानंतरच्या काळात मोठी रेल्वे क्रांती घडून आली ज्याचे औद्योगिक क्रांतीमध्ये महत्त्वपूर्ण योगदान होते. रेल्वे वाहतूकीमुळे सामानाचे दळणवळण स्वस्त, जलदगतीने व सुलभ करणे शक्य झाले. १८३० साली जगातील सर्वात पहिली आंतरशहरी रेल्वे मँचेस्टरलिव्हरपूल ह्या शहरांदरम्यान धावली. ह्यासाठी वापरला गेलेला रूळांचा गेज (दोन रूळांमधील अंतर) नंतर जगभर मापदंड म्हणून (स्टँडर्ड गेज: १,४३५ मीमी) वापरला जावू लागला.

तैवानमधील द्रुतगती प्रवासी रेल्वे

रेल्वे वाहतूकीसाठी प्रत्येक देशामध्ये रेल्वे कंपनी जबाबदार असते. काही देशांमध्ये ह्या कंपन्या सरकारी तर इतर ठिकाणी खाजगी आहेत. अनेक देशांमध्ये (उदा. जपान) एकापेक्षा अधिक रेल्वेकंपन्या कार्यरत आहेत. भारतात रेल्वेवाहतूकीची संपूर्ण मक्तेदारी भारतीय रेल्वे ह्या सरकारी कंपनीकडे आहे.

नवनवीन तंत्रज्ञान व संशोधनामुळे सध्या जगात अवजड व अक्षम वाफेच्या इंजिनांचा वापर जवळजवळ पूर्णपणे संपुष्टात आला आहे. आजची रेल्वे इंजिने मुख्यतः डिझेल अथवा विद्युतौर्जेवर चालतात. २००६ साली जगातील २५ टक्के रेल्वे मार्गांचे विद्युतीकरण पूर्ण झाले आहे. काळानुसार रेल्वेंचा वेग वाढत गेला आहे. सध्या अनेक देशांमध्ये दृतगतीने जाणाऱ्या रेल्वे आहेत (उदा. जपानमधील शिंकान्सेनजर्मनीमधील इंटरसिटी एक्सप्रेस). ह्या दृतगती रेल्वेंसाठी वेगळे लोहमार्ग राखून ठेवलेले असतात.

रुळ

लोहमार्गाचे प्रकार[संपादन]

विद्युतिकृत लोहमार्ग / अविद्युतिकृत लोहमार्ग.

एकेरी लोहमार्ग, दुहेरी लोहमार्ग, तिहेरी लोहमार्ग इत्यादी.

लोहमार्ग मापी[संपादन]

रेल्वे गेज
आकारानुसार
Graphic list of track gauges

किमान
  १५ इंच 381 मिमी (15 इंच)

नॅरो गेज रेल्वे
  600 मिमी,
२ फूट
597 मिमी
600 मिमी
603 मिमी
610 मिमी
(1 फूट 11+12 इंच)
(1 फूट 11+58 इंच)
(1 फूट 11+34 इंच)
(2 फूट)
  750 मिमी,
बॉस्नियन गेज,
२ फूट ६ इंच,
800 मिमी
750 मिमी
760 मिमी
762 मिमी
800 मिमी
(2 फूट 5+12 इंच)
(2 फूट 5+1516 इंच)
(2 फूट 6 इंच)
(2 फूट 7+12 इंच)
  स्वीडिश ३ फुटी,
900 मिमी,
3 फूट
891 मिमी
900 मिमी
914 मिमी
(2 ft11+332 इंच)
(2 फूट 11+716)
(3 फूट)
  मीटर गेज 1,000 मिमी (3 फूट 3+38 इंच)
  ३ फूट ६ इंच 1,067 मिमी (3 फूट 6 इंच)
  ४ फूट ६ इंच 1,372 मिमी (4 फूट 6 इंच)

  प्रमाण गेज 1,435 मिमी (4 फूट 8+12 इंच)

ब्रॉड गेज
  रशियन गेज 1,520 मिमी
1,524 मिमी
(4 फूट 11+2732 इंच)
(5 फूट)
  आयरिश गेज 1,600 मिमी (5 फूट 3 इंच)
  आयबेरियन गेज 1,668 मिमी (5 फूट 5+2132 इंच)
  भारतीय ब्रॉड गेज 1,676 मिमी (5 फूट 6 इंच)
  अमेरिकन ६ फूट गेज 1,829 मिमी (6 फूट)
  ब्रुनेल गेज 2,140 मिमी (7 फूट 14 इंच)
डावीकडे भारतीय नॅरो गेज व उजवीकडे भारतीय ब्रॉड गेज मार्ग

लोह्मार्ग मापी (रेल्वे गेज) म्हणजे हे लोहमार्गाच्या दोन रुळांमधील अंतर होय. रेल्वेची इंजिने व डबे केवळ त्यांच्या चाकांमधील अंतरानुसार ठराविक गेजच्या मार्गावरूनच धावू शकतात.

भारतामधील लोहमार्ग मापी[संपादन]

भारतामध्ये नॅरो गेज, मीटर गेज व ब्रॉड गेज हे तिन्ही रेल्वेगेज अस्तित्वात आहेत. भारतीय रेल्वेने हाती घेतलेल्या गेज समानीकरण प्रकल्पाअंतर्गत देशामधील काही ऐतिहासिक गाड्या वगळता इतर सर्व गेजांचे रूपांतर ब्रॉड गेजमध्ये करण्यात येत आहे. आज २०१६ साली देशातील ९१% गाड्या ब्रॉडगेज मार्गांवरून धावतात.

गेज नाव मार्च २०१५
रूळ लांबी (किमी)
प्रमाण मार्च २०१५
मार्ग लांबी
प्रमाण १९५१ 
मार्ग लांबी
km
१९५१ 
प्रमाण
1676 मिमी ब्रॉड गेज 108500 94% 60430 91% 25258 47.0%
1000 मिमी मीटर गेज 5000 4% 4100 7% 24185 45.0%
762 and 610 मिमी नॅरो गेज 1500 2% 1500 2% 4300 8.0%
एकूण: 115000 66030[१] 53743

संदर्भ आणि नोंदी[संपादन]



हेही पहा[संपादन]

Commons-logo.svg
विकिमीडिया कॉमन्सवर खालील विषयाशी संबंधित संचिका आहेत:

चित्रदालन[संपादन]

कोळशाच्या इंजिनावर चालणारी इंग्लंडमधील एक जुनी रेल्वे
रेल्वे वाहतूक