रविदास

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search
संत रविदास
कार्यक्षेत्र कशी वाराणसी
संत रविदास

संत रविदास यांचा जन्म सुमारे इ.स. १४५० मध्ये झाला असावा असे म्हणतात. भारतभर फिरून त्यांनी महान कार्य केल्यामुळे ते जाणले जातात ते सुधारक संतांमध्ये अग्रणी होते. त्यांनी कुलभूषण कवी होते तसेच तत्कालीन प्रचलित सामाजिक विद्वान होते. त्यांनी लक्षणीय योगदान केले. त्यांच्या गुरुग्रंथ साहिबमध्ये असलेल्या रचना आजही लोकप्रिय आहेत.

रविदास इ.स. १५ ते १६ व्या शतका दरम्यान भक्ती चळवळीचे भारतीय रहस्यंवादी कवी होते.[१][२] रविदासांच्या भक्तिगीतांचा भक्ति चळवळीवर पंजाब, उत्तर प्रदेश, राजस्थान, महाराष्ट्र आणि मध्य प्रदेश या प्रदेशात गुरू (शिक्षक) म्हणून कायमचा प्रभाव पडला आहे. ते कवी-संत, समाजसुधारक आणि आध्यात्मिक व्यक्तिमत्त्व होते.[३][४]

गुरु ग्रंथ साहिब या शीख धर्मग्रंथांमध्ये रविदासांच्या भक्तिगीतांचा समावेश होता.[५] हिंदू धर्मातील दादूपंथी परंपरेच्या पंच वाणी मजकुरामध्ये रविदासांच्या असंख्य कवितांचा समावेश आहे. रविदास यांनी जाती आणि लिंग यांच्यामधील सामाजिक भेदभाव हटविण्यास आणि वैयक्तिक आध्यात्मिक स्वातंत्र्य मिळवण्याच्या प्रयत्नात एकतेला प्रोत्साहन दिले.[६]

जीवन[संपादन]

रविदास यांचा जन्म वाराणसीजवळील सीर गोवरधनपूर गावात झाला आहे. त्यांचे जन्मस्थान श्री गुरु रविदास जन्मस्थान म्हणून ओळखले जाते. त्यांची आई घुरबिनिया आणि त्यांचे वडील रघुराम.[७] त्यांचे पालक चामड्याचे काम करीत. त्यांनी त्यांचे बहुतांश आयुष्य गंगा नदीच्या काठावर आध्यात्मिक अनुयायांमध्ये आणि सूफी संत, साधू व तपस्वी यांच्या सहवासात घालवले.

विविध भक्ती चळवळीतील कवयित्रींच्या प्राचीन जीवनांपैकी एक असलेला अनंतदास परचाईचा हा मजकूर रविदासच्या जन्माची ओळख करून देतो.

बनारस शहरामध्ये, कोणत्याही वाईट गोष्टी कधीही पुरुषांना भेट देत नाहीत.
जो कोणी मरण पावला तो नरकात जात नाही, स्वतः शंकर राम या नावाने येतो.
जेथे श्रुती आणि स्मृती यांचा अधिकार आहे, तिथे रविदासांचाचा पुनर्जन्म झाला,

आंध्र प्रदेश, महाराष्ट्र, गुजरात, राजस्थान आणि हिमालयातील हिंदू तीर्थक्षेत्रांना त्यांनी भेट दिली. त्याने परमात्म्याचे सगुण (गुणधर्म, प्रतिमेसह) सोडून दिले आणि निर्गुण (गुणधर्मांशिवाय, अमूर्त) परमात्म्यांच्या स्वरुपावर लक्ष केंद्रित केले.

बहुतेक विद्वानांचा असा विश्वास आहे की रविदास शीख धर्माचे संस्थापक गुरु नानक देव जी यांना भेटले. त्यांचा शीख धर्मग्रंथात आदर आहे आणि रविदासांच्या ४१ कवितांचा आदि ग्रंथात समावेश आहे. या कविता त्यांच्या कल्पना आणि साहित्यिक कामांचे सर्वात जुने प्रमाणित स्त्रोत आहेत. रविदासांच्या जीवनाबद्दल आख्यायिका आणि कथांचा आणखी एक महत्त्वाचा स्त्रोत म्हणजे शीख परंपरेतील प्रेमलेखन म्हणजे प्रेमबोध.[८] १६९३ मध्ये रविदास यांच्या मृत्यूनंतर १५० वर्षांहून अधिक काळ रचलेल्या या मजकूरामध्ये भारतीय धार्मिक परंपरेतील सतरा संतांपैकी एक म्हणून त्यांचा समावेश आहे. रवीदासांच्या जीवनाविषयी इतर बहुतेक लेखी स्त्रोत, शीख परंपरा आणि हिंदू दाद्रपंथी परंपरेचे ग्रंथ, २० व्या शतकाच्या सुरूवातीस किंवा सुमारे ४०० वर्षांनंतर तयार केले गेले होते.

[९]विन्नंद कॉलवेर्टने नमूद केले आहे की रविदासांवर अनंतदास यांच्या संतचरित्राच्या 30 हस्तलिखिते भारताच्या विविध भागात सापडली आहेत.[१०]

साहित्यिक कामे[संपादन]

शिखांचा आदि ग्रंथ आणि हिंदू योद्धा-तपस्वी गटाचे पंचवानी दादूपंथी हे रविदासांच्या साहित्यकृतींचे दोन प्राचीन साक्षात स्त्रोत आहेत. आदि ग्रंथात, रविदासांच्या चाळीस कवितांचा समावेश आहे.[११][१२] रविदासांच्या कवितेत द्वितीय किंवा तृतीय श्रेणी असमान नागरिक, वैराग्याची आवश्यकता आणि खरा योगी अशा विषयांचा समावेश आहे.

पीटर फ्राईडलॅंडर असे म्हणतात की रविदासांच्या मृत्यू नंतरही त्यांचे लिखाण भारतीय समाजात संघर्षाचे आहे, रविदासांचे जीवन विविध प्रकारच्या सामाजिक आणि आध्यात्मिक विषयांना अभिव्यक्त करण्याचे साधन देते.

संदर्भ[संपादन]

  1. ^ Lochtefeld, James G., 1957- (2002). The illustrated encyclopedia of Hinduism (1st ed ed.). New York: Rosen. ISBN 0823922871. OCLC 41612317.CS1 maint: multiple names: authors list (link) CS1 maint: extra text (link)
  2. ^ "Encyclopedia". JAMA. 279 (17): 1409. 1998-05-06. doi:10.1001/jama.279.17.1409-jbk0506-6-1. ISSN 0098-7484.
  3. ^ Pande, Rekha. (2010). Divine Sounds from the Heart-Singing Unfettered in their Own Voices : the Bhakti Movement and its Women Saints (12th to 17th Century). Newcastle upon Tyne: Cambridge Scholars Pub. ISBN 9781443825252. OCLC 827209160.
  4. ^ Lorenzen, David N. (1996). Praises to a formless god : Nirguṇī texts from North India. Albany: State University of New York Press. ISBN 0585043205. OCLC 42854771.
  5. ^ Flood, Gavin. The Cambridge Companion to Miracles. Cambridge: Cambridge University Press. pp. 184–198. ISBN 9780511976391.
  6. ^ Holy people of the world : a cross-cultural encyclopedia. Jestice, Phyllis G. Santa Barbara, Calif.: ABC-CLIO. 2004. ISBN 1851096493. OCLC 57407318.CS1 maint: others (link)
  7. ^ Dhillon, Harjot; Khullar, Shallu; Kaur, Gurpreet; Sharma, Ritu; Mehta, Kanchan; Singh, Monica; Singh, Puneetpal; Walia, JPS (2016-07-31). "SNP-SNP interactions within catechol-O-methyltransferase (COMT) gene influence sleep quality in subjects having chronic musculoskeletal pain-A Genetic Exploration ofMusculoskeletal Pain Study (GEMPS)". International Journal of Advanced Research. 4 (7): 2270–2274. doi:10.21474/ijar01/1121. ISSN 2320-5407.
  8. ^ Myth and mythmaking. Leslie, Julia. Richmond, Surrey: Curzon. 1996. ISBN 0700703039. OCLC 35208554.CS1 maint: others (link)
  9. ^ Pilgrims, patrons, and place : localizing sanctity in Asian religions. Granoff, P. E. (Phyllis Emily), 1947-, Shinohara, Koichi, 1941-, 篠原, 孝市. Vancouver: UBC Press. 2003. ISBN 0774810386. OCLC 51582338.CS1 maint: others (link)
  10. ^ Anantadās, active 1588. (2000). The hagiographies of Anantadās : the bhakti poets of north India. Callewaert, Winand M., Sharma, Swapna. Richmond, Surrey: Curzon. ISBN 070071331X. OCLC 45322962.
  11. ^ Fighting words : religion, violence, and the interpretation of sacred texts. Renard, John, 1944-. Berkeley, Calif.: University of California Press. 2012. ISBN 9780520954083. OCLC 819635618.CS1 maint: others (link)
  12. ^ Chauhan, G. S. (Gurmeet Singh), 1933- (2006). Bani of Bhagats : lives and selected works of saints included in Sri Guru Granth Sahib. New Delhi: Hemkunt Publishers. ISBN 8170103568. OCLC 296283573.CS1 maint: multiple names: authors list (link)