प्रत्यंगिरा

प्रत्यंगिरा
संस्कृत	प्रत्यङ्गिरा
वाहन	घुबड किंवा सिंह
शस्त्र	त्रिशूळ, डमरू, कपाल, पाश
पती	नृसिंह(विष्णू)
अन्य नावे/ नामांतरे	नरसिंही, अथर्वण भद्रकाली, प्रत्यंगिरा, सिंहमुखी
या देवतेचे अवतार	महादेवी, महालक्ष्मी, चंडी, दुर्गा, कौशिकी, ललिता
या अवताराची मुख्य देवता	लक्ष्मी
नामोल्लेख	देवी भागवत, कालिका पुराण, अथर्ववेद

प्रत्यांगिरा ( Sanskrit: प्रत्यङ्गिरा , IAST: Pratyaṅgirā ), ज्याला अथर्वण भद्रकाली, नरसिंही आणि निकुंबला देखील म्हणतात, ही एक हिंदू देवी आहे जी शाक्त पंथाशी संबंधित आहे. तिचे वर्णन स्त्री ऊर्जा आणि नरसिंहाची पत्नी असे केले जाते. त्रिपुर रहस्यानुसार ती त्रिपुरासुंदरीच्या क्रोधाचे शुद्ध प्रकटीकरण आहे. वेदांमध्ये, प्रत्यांगिराचे सर्वप्रथम वर्णन अथर्ववेदाची आणि जादूटोण्याची देवी 'अथर्वणा भद्रकाली'च्या रूपात केले आहे. नरसिंही ही सप्तमातृका मातृदेवतांचा भाग आहे.

वर्णन

देवी प्रत्यांगिरा ही दैवी मातेची एक शक्तिशाली प्रकटीकरण आहे जी तिच्या भक्तांवर नेहमीच कृपा करण्यास तयार असते. तिला नर सिंहाचे डोके आणि स्त्रीचे शरीर असलेली देवी म्हणून वर्णन केले आहे. हे अद्वितीय संयोजन शिव आणि शक्तीच्या मिलनाचे प्रतिनिधित्व करते. वैष्णव धर्मात तिला नरसिंहाची शक्ती, नरसिंह असे संबोधले जाते. शैव धर्मात प्रत्यांगिरा ही सिद्धिलक्ष्मी आहे, जी गुह्य कालीचे एक रूप आहे. दुर्गा परंपरेत, प्रत्यांगिरा पूर्णा चंडी म्हणून ओळखली जाते, ती शरभाशी संबंधित आहे.

वेदांमध्ये, प्रत्यांगिराचे नाव अथर्ववेदाची अधिपती देवी अथर्वणा भद्रकाली असे आहे. तिला जादूटोण्यामुळे निर्माण होणाऱ्या प्रभावांना प्रतिकार करणारी एक शक्तिशाली औषध मानली जाते आणि अधर्म करणाऱ्या कोणालाही शिक्षा करण्याची शक्ती तिच्यात असल्याचे म्हटले जाते.

अनेक चित्रांमध्ये तिचे वर्णन गडद रंगाची, सिंहाचा चेहरा, लाल डोळे, विस्कटलेले केस आणि बाहेर पडणारी जीभ असलेली देवी असे केले आहे. ती मानवी कवटीचा हार घालून सिंहावर स्वार होते. तिच्या हातात त्रिशूळ , फासाच्या स्वरूपात सर्प, हाताचा ढोल आणि चारही हातात कवटी असते.

तिचे वर्णन प्रामुख्याने दोन रूपांमध्ये केले आहे. एक, सिंहावर बसलेल्या चार हात असलेल्या देवीचे सामान्यतः पाहिले जाणारे रूप. दुसरे म्हणजे महाप्रत्यंगिरा देवी नावाचे एक मोठे रूप ज्याचे अनेक चेहरे सिंहाचे आणि असंख्य हात आहेत. तिच्या भयानक रूपामागे एक अद्भुत आई आहे जी कोमल मनाची आहे आणि तिच्या मुलांना मदत करण्यास नेहमीच तयार आहे. तिला मनापासून प्रार्थना केल्याने तुम्हाला कोणत्याही प्रकारच्या समस्येवर मात करण्यास नक्कीच मदत होईल.

आख्यायिका

नरसिंहीच्या विविध आख्यायिका सांगणारे अनेक हिंदू ग्रंथ आहेत.

देवी महात्म्यममधील एका कथेत नरसिंही ही सप्तमातृकांपैकी एक होती, किंवा सात मातृदेवतांपैकी एक होती जी देवी महादेवीची रूपे होती. ते असुर शुंभ आणि निशुंभ यांचा पराभव करण्यासाठी एकत्र आले होते, ज्यांनी स्वर्ग जिंकला होता.

अनेक पुराणानुसार, कृतयुगाच्या शेवटी, ब्रह्मांडातून एक तेजस्वी ठिणगी प्रकट झाली आणि त्याचे रूपांतर विपुलासुर नावाच्या दुष्ट राक्षसात झाले. विपुलासुराने अष्टलक्ष्मीचे अनुष्ठान करणाऱ्या आठ ऋषींच्या समूहाला त्रास दिला. यामुळे देवी लक्ष्मी क्रोधित झाली जिने पवित्र कमळाच्या फुलाचे कवच किंवा मजबूत ढालीत रूपांतर केले. ज्या कमळाचे रूपांतर झाले त्यात ५६२ पाकळ्या होत्या असाही उल्लेख आहे. ढाल आठ ऋषींना एक उत्तम संरक्षण प्रदान करते, ज्यामुळे त्यांना कोणताही त्रास न होता पवित्र विधी करता आला. यानंतर महादेवीने नरसिंहीचे रूप धारण केले आणि विपुलासुर राक्षसाचा पराभव करून त्याचा वध केला.

'प्रति' या शब्दाचा अर्थ उलटा आणि 'अंगिरस' म्हणजे हल्ला करणे. अशा प्रकारे, देवी प्रत्यांगिरा ही अशी आहे जी कोणत्याही काळ्या जादूच्या हल्ल्यांना उलट करते. दक्षिण भारतातील मंदिरांमध्ये, तिला अथर्वण भद्रकाली म्हणून देखील गौरवले जाते कारण तिला अथर्ववेदाचे मूर्त स्वरूप मानले जाते.

हिंदू महाकाव्य रामायणातही प्रथंगिराचा उल्लेख आहे. राम आणि वानर सेना लंकेत युद्ध करत असताना इंद्रजिताने निकुंबला यज्ञ करण्यास सुरुवात केल्याचे वर्णन आहे. निकुंबला देवी हे प्रत्यंगिराचे दुसरे नाव आहे. हनुमान त्या ठिकाणी पोहोचले आणि त्यांनी या विधीत विघ्न निर्माण केले. जर हा विधी पूर्ण झाला असता तर इंद्रजित अजेय ठरला असता. परिणामी, लक्ष्मण लंकेच्या युद्धात इंद्रजिताला पराभूत करून मारण्यात यशस्वी झाला.

तांत्रिक कृत्य

प्रत्यंगिरा देवीचे यंत्र

सर्व तांत्रिक देवतांप्रमाणे, आठ प्रकारच्या सामान्य कृतींसाठी तिला आवाहन केले जाऊ शकते. ज्यात आकर्षक, वाढ, वाढवणे, आकर्षित करणे, वश करणे, मतभेद करणे, निरसन करणे आणि मारणे आहेत. संबंधित उद्देशासाठी कोणत्या प्रकारचे साहित्य वापरायचे आणि किती पठण करायचे याबद्दल तपशीलवार माहिती मिळते. पुढे असे म्हटले जाते की या देवतेचे आवाहन करणारे कोणतेही कृत्य, विशेषतः मारणे आणि वश करणे यासारख्या वाईट कृती, कर्ता इच्छा असतानाही ते मागे घेणे अशक्य आहे.