मुंबई विद्यापीठ

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
मुंबई विद्यापीठ
University of Mumbai logo
ब्रीदवाक्य शीलवृतफला विद्या
ब्रीदवाक्याचा अर्थ विद्येचे फळ म्हणजे चांगले शील होय.
स्थापना जुलै १८, इ.स. १८५७
प्रकार सार्वजनिक
कुलपती महाराष्ट्राचे राज्यपाल कतीकल शंकरनारायणन (साल २०११ पासून)
कुलगुरू राजन वेलूकर (साल २०१० पासून)
ठिकाण मुंबई, महाराष्ट्र, भारत
परिसर सांताक्रूझ
जुने नाव बॉम्बे विद्यापीठ
नियंत्रक नॅक, यु.जी.सी.
संकेतस्थळ mu.ac.in

मुंबई विद्यापीठ हे भारतातील सर्वात जुन्या तीन विद्यापीठातील एक आहे. मद्रास, कलकत्ता आणि मुंबई येथील विद्यापीठाची स्थापना इ.स. १८५७ मध्ये झाली होती.[१].

मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न असलेली अनेक महाविद्यालये मुंबई शहर, मुंबई उपनगर, ठाणे, रत्नागिरी, रायगड, कोकण, आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात आहेत. या जिल्ह्यातील बहुतेक सार्वजनिक महाविद्यालये मुंबई विद्यापीठाच्या अधिपत्याखाली येतात. मुंबई विद्यापीठातून विविध ज्ञानशाखांचे पद्विका, पद्विधर, निम्पद्विधर, आणि उच्च पद्विधर शिक्षण दिले जाते. या जिल्ह्यातील अभियांत्रिकी आणि इतर व्यवसायिक शिक्षण देणारी बहुतेक खासगी महाविद्यालयेसुद्धा मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न आहेत. मुंबई विद्यापीठातील बहुतांश अभ्यासक्रम इंग्रजीतून शिकविले जातात.

इतिहास[संपादन]

सन १९९६ पर्यंत हे विद्यापीठ "बाँम्बे विद्यापीठ" (युनिव्हर्सिटी ऑफ बाँम्बे) म्हणून ओळखले जात होते. १९९६ साली बाँम्बे शहराचे नाव बदलून मुंबई करण्यात आले. ४ सप्टेंबर १९९६ रोजी महाराष्ट्र शासनाने प्रकशित केलेल्या राजपत्रानुसार बाँम्बे विद्यापीठाचे नामकरण मुंबई विद्यापीठ करण्यात आले.

सर चार्ल्स वुडच्या इ.स. १८५४ च्या शिक्षणविषयक खलित्यानुसार डॉ. जॉन विल्सन यांनी १८५७ साली मुंबई विद्यापीठाची स्थापना केली. मद्रास व कलकत्ता विद्यापीठांबरोबर मुंबई विद्यापीठाची स्थापना झाली होती. डॉ. विल्सनची पत्नी मार्गरेट बन विल्सन हिने मुंबईत सोळा शाळा व महाविद्यालये संस्थापित केलीत, जसे विल्सन महाविद्यालय आणि सेंट कोलंबाज हाय स्कूल.

मुंबईमधील सेंट झेव्हियर्स महाविद्यालय इ.स. १८६८ साली मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न झाले. २००९ मध्ये सेंट झेव्हियर्स महाविद्यालयाला स्वायत्तता मिळाली.

पुढे मुंबई विद्यापीठ कायदा (द बाँम्बे युनिवर्सिटी अक्ट) सन १९५३ नुसार विद्यापीठाचे अधिकार आणि कार्ये ठरविण्यात आली. सुरुवातीला एलफिन्स्टन महाविद्यालयाची इमारत मुंबई विद्यापीठासाठी वापरण्यात आली होती.

संकुलं[संपादन]

मुंबईत विद्यापीठाची दोन संकुलं आहेत. मुंबईच्या सांताक्रूझ विभागात २३० एकर परिसरात विद्यापीठाचे शैक्षणिक व प्रशासकीय संकुल आहे. मुंबईच्याच फोर्ट भागात विद्यापीठाचे जे संकुल आहे तेथून फक्त प्रशासकीय कारभार पाहिला जातो.

ग्रंथालय[संपादन]

मुंबई विद्यापीठाचे ग्रंथालय

विद्यापीठाचे स्वतंत्र ग्रंथालय असून त्याला जवाहरलाल नेहरू ग्रंथालय असे नाव आहे. या ग्रंथालयात ८,५०,००० च्यावर पुस्तके आहेत. ग्रंथालयाची पुस्तकसूची संगणकीकृत केलेली आहे.

मुख्य इमारत[संपादन]

विद्यापीठाची मुंबई फोर्टमधील मुख्य इमारत गॉथिक शैलीत बांधलेली आहे. या इमारतीच्या बाजूलाच २३० फूट उंचीचा प्रसिद्ध असा राजाबाई टॉवर आहे. लंडनमधील बिग बेन टॉवरला नजरेसमोर ठेवून ब्रिटिश अभियंता जॉर्ज गिल्बर्ट स्कॉट याच्या देखरेखीखाली याचे काम इ.स. १८७० साली पूर्ण झाले. उद्योगपती प्रेमचंद रायचंद यांनीही या कामी आर्थिक मदत केली होती. त्यामुळेच त्यांच्या आईच्या राजाबाई या नावावरून टॉवरलाही राजाबाई टॉवर असे नाव दिले गेले.

इतर संस्था[संपादन]

अनेक नामांकित महाविद्यालये जसे वीरमाता जिजाबाई अभियांत्रिकी संस्था (जुने नाव व्हिक्टोरिया ज्युबिली टेक्निकल इन्स्टिट्यूट-VJTI) आणि टाटा इन्स्टिट्यूट ऑफ फंडामेंटल रिसर्च (TIFR) या विद्यापीठाच्या अधिपत्याखाली होती. आता या संस्थांना स्वायत्तता मिळाली आहे.

क्रमवारी आणि श्रेणीकरण[संपादन]

इ.स. २०१० साली राष्ट्रीय मूल्यांकन व अधिस्वीकृती परिषद (नॅक) कडून या विद्यापीठाला पंचतारांकित दर्जा देण्यात आला. इ.स. २०१२ सालच्या जगातील सर्वोत्तम ५०० विद्यापीठांमध्ये मुंबई विद्यापीठाचा क्रमांक लागत नाही. इ.स. २०१२ साली या विद्यापीठाचा जागतीक क्रमवारीत ५५१ वा क्रमांक होता.[२][३]

विद्यापीठाचे काही माजी कुलगुरू[संपादन]

  • जॉन विल्सन.
  • सर रेमंड वेस्ट.
  • सर अलेक्झांडर ग्रांट.

संदर्भ आणि नोंदी[संपादन]

  1. विद्यापीठाचा इतिहास (इंग्लिश मजकूर)
  2. टॉप युनिव्हर्सिटी रँकिंग्स (इंग्लिश मजकूर)]
  3. टॉप युनिव्हर्सिटी रँकिंग्स (इंग्लिश मजकूर)

हेही पहा[संपादन]