माळवा

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search

माळवा हा पश्चिम-मध्य भारतातला ज्वालामुखीच्या उद्रेकातून बनलेल्या पठाराला व्यापलेला एक ऐतिहासिक प्रदेश आहे. भौगोलिकदृष्ट्या, माळवा पठार सामान्यत: विंध्य पर्वतरांगाच्या उत्तरेकडील ज्वालामुखीच्या उंच भागाला दर्शवतो. राजकीय आणि प्रशासकीयदृष्ट्या, हे पूर्वीच्या मध्य भारत राज्याचे स्थान आहे जे नंतर मध्य प्रदेशात विलीन झाले. सध्या ऐतिहासिक माळवा प्रदेशात पश्चिम मध्य प्रदेशातील काही जिल्हे आणि दक्षिण-पूर्व राजस्थानचा काही भाग समाविष्ट आहे . कधीकधी माळव्याचा व्याप अजून बृहत् दर्शविण्यासाठी त्यात निमाड मधील काही प्रदेशालाही सामाविष्ट केले जाते, जो विंध्य पर्वताच्या दक्षिणेकडे आहे.

माळवा प्रदेश हा प्राचीन माळवा राज्याच्या काळापासूनच एक वेगळा राजकीय प्रदेश होता. अवंती राज्य, मौर्य, माळव, गुप्त, परमार, दिल्ली सल्तनत, माळवा सुलतान, मुघल आणि मराठ्यांसह अनेक राज्ये आणि राजवंशांनी येथे राज्य केले आहे. ब्रिटिश भारतातील माळवा एजन्सी स्वतंत्र भारताच्या मध्य भारत (ज्याला माळवा संघ म्हणूनही ओळखले जाते) राज्यात विलीन करण्यात आली, 1947 पर्यंत माळवा एक प्रशासकीय विभाग होता.

संपूर्ण इतिहासात त्याच्या राजकीय सीमांमध्ये वेळोवेळी बदल होत असले तरी, राजस्थानी, मराठी आणि गुजराती संस्कृतींच्या प्रभावाखाली या प्रदेशाने स्वतःची एक वेगळी संस्कृती विकसित केली आहे. कवी आणि नाटककार कालिदास, लेखक भर्त्रीहरी, गणितज्ञ आणि खगोलशास्त्रज्ञ वराहमिहिर आणि ब्रह्मगुप्त, आणि बहुपयोगी राजा भोज यांच्यासह भारताच्या इतिहासातील अनेक प्रमुख लोक माळव्यात राहिले आहेत. प्राचीन काळात उज्जैन ही या प्रदेशाची राजकीय, आर्थिक आणि सांस्कृतिक राजधानी होती आणि इंदूर हे आता सर्वात मोठे शहर आणि व्यावसायिक केंद्र आहे.

सामान्यतः माळव्यातील लोकांचा शेती हा मुख्य व्यवसाय आहे. हा प्रदेश जगातील एक महत्त्वाचा अफू उत्पादक प्रदेश आहे. गहू आणि सोयाबीन ही येथील इतर महत्त्वाची नगदी पिके आहेत आणि कापड हा प्रमुख उद्योग आहे.