संस्कृती

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून


Wiki letter w.svg
कृपया स्वत:च्या शब्दात परिच्छेद लेखन करून या लेखाचा / विभागाचा विस्तार करण्यास मदत करा.
अधिक माहितीसाठी या लेखाचे चर्चा पान, विस्तार कसा करावा? किंवा इतर विस्तार विनंत्या पाहा.


प्रस्तावना[संपादन]

संस्कृती या शब्दामध्ये सम् + कृ असे दोन संस्कृत धातू आहेत.याचा अर्थ 'चांगले करणे' असा होतो.धर्मासह समग्र अंतर्बाह्य जीवनाच्या उन्नत अवस्थेसाठी संस्कृती हा शब्द वापरला जातो.प्रकृती म्हणजे निसर्ग,विकृती म्हणजे निसर्गात होणारा विकार आणि संस्कृती म्हणजे प्रकृतीत विकार होऊ नये म्हणून त्यावर करायचा संस्कार.[१]

गोबुस्तान, अझरबैजान येथील इ.स.पू. १०,००० सनाच्या काळातील, तत्कालीन संस्कृतीच्या खुणा सांगणारी पाषाणांवरील चित्रे

संस्कृती ही विविध अर्थच्छटा असणारी संकल्पना आहे. "संस्कृती" हा शब्द सहसा खालीलपैकी एखादा अर्थ ध्वनित करण्यासाठी योजला जातो :

  • कलाशास्त्रे यांतील उच्च अभिरुची - अर्थात 'अभिजात संस्कृती'
  • एखाद्या संस्थेच्या / संघटनेच्या किंवा एखाद्या समूहाच्या प्रवृत्ती, मूल्ये, ध्येये, प्रथा-प्रघात इत्यादी सामायिक बाबी
  • मानवी ज्ञान, समजुती, वर्तणुकी इत्यादींचा एकत्रित परिपाक

आशय[संपादन]

मनुष्य व त्याच्या भोवतीचे विश्व मिळून निसर्ग बनतो. या निसर्गामध्ये जीवनाच्या उत्कर्षाला अनुकूल असे बदल करून म्हणजेच निसर्गावर काही संस्कार करून मनुष्य आपली जीवनयात्रा चालवितो. तो केवळ बाह्य विश्वातील पदार्थांवर संस्कार करतो असे नव्हे तर स्वत:चा देह आणि मन बुद्धी यांच्यावरही संस्कार करून स्वत:त बदल घडवून आणतो.संस्कृती या शब्दात हे दोन्ही प्रकारचे बदल अभिप्रेत आहेत.[२]

संस्कृतीची रूपे[संपादन]

संस्कृतीची दोन रूपे असतात, एक डोळ्याला जाणवणारे व दुसरे ज्ञानेंद्रियांद्वारे जाणवणारे.याविषयी इरावती कर्वे यांनी नोंदविले आहे-"व्यक्ती या घरे,कपडे इ.स्थूल वस्तूंचा उपभोग घेत असतात. हे संस्कृतीचे बाह्य रूप.संस्कृतीचे दुसरे रूप म्हणजे माणसाने सामाजिक जीवन जगण्यासाठी ठरवून घेतलेली रीत होय.योग्य-अयोग्य,पाप-पुण्य,इ.संकल्पना तसेच कौटुंबिक नाती,वागणूक इ.गोष्टी या परंपरागत असतात.यास गोष्टी माणूस एकटा निर्माण करीत नाही,तो समूहाने त्या करत असतो.[३]

संस्कृतीचे अन्य विषय[संपादन]

संस्कृतीच्या संदर्भात विविध संकल्पना मानल्या आहेत.- १.ऋणकल्पना- ही भारतीय समाजशास्त्रीय महत्वाचे संकल्पना असून आश्रम व्यवस्थेशी या संकल्पनेची सांगड घातलेली दिसून येते.
२.आश्रम-मानवी आयुष्याचे चार भाग कल्पून त्या प्रत्येक भागाला आश्रम असे नाव दिले आहे.ब्रह्मचर्य,गृहस्थ,वानप्रस्थ आणि संन्यास असे हे चार आश्रम आहेत.
३.पुरुषार्थ- धर्म,अर्थ,काम, मोक्ष हे चार पुरुषार्थ मानले असून नीतीशास्त्राच्या दृष्टीने याला विशेष महत्व आहे.
४.चातुर्वर्ण्य-ब्राह्मण,क्षत्रिय,वैश्य आणि शूद्र असे चार वर्ण मानले गेले आहेत .

संस्कृतीची अंगे[संपादन]

१.भूमी
२.भारतीय जन
३.भाषा व साहित्य

ही भारतीय संस्कृतीची तीन प्रमुख अंगे आहेत.

  1. भारतीय संस्कृती कोश खंड नववा
  2. भारतीय संस्कृती कोश खंड नववा
  3. भारतीय संस्कृती कोश खंड नववा