व्यवस्थापन

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search
मॅनेजमेंट 
administration of an organization, including activities to set the strategy of an organization and coordinate employees to accomplish its objectives
माध्यमे अपभारण करा
Wikipedia-logo-v2.svg  विकिपीडिया
प्रकारactivity,
Wikimedia duplicated page (management science),
शैक्षणिक ज्ञानशाखा
उपवर्गcontrol (society),
control (मानव, employee, व्यापार),
coordination
ह्याचा भागbusiness administration
चा आयामसंस्था
पासून वेगळे आहे
  • control
असे म्हणतात कि यासारखेच आहेadministration
अधिकार नियंत्रण
no fallback page found for autotranslate (base=Translations:Template:Wikidata Infobox/i18n/msg-editlink-alttext, lang=mr)
gestión (es); pengurusan (ms); manajement (pih); سمبالښت (ps); мениджмънт (bg); gestiune (ro); 管理學 (zh-hk); Plánovanie (sk); менеджмент (uk); 管理學 (zh-hant); ການຈັດການ (lo); 경영 (ko); ব্যৱস্থাপনা (as); administrado (eo); раководење (mk); Menadžment (bs); ব্যবস্থাপনা (bn); gestion (fr); Menadžment (hr); Manajman (gcr); פירערשאפט (yi); मॅनेजमेंट (mr); quản lý (vi); مەنەدجمەنت (kk-arab); Menedjment (kk-latn); Vadība (sgs); руковођење (sr); Humaneja (sn); management (sco); менеджмент (kk-cyrl); Koán-lí-ha̍k (nan); ledelse (nb); Menecment (az); ವ್ಯವಹಾರ ನಿವ೯ಹಣೆ (kn); بەڕێوەبەری (ckb); management (en); إدارة (ar); Management (br); စီမံခန့်ခွဲခြင်း (my); 管理學 (yue); vezetéstudomány (hu); 管理学 (zh-hans); kudeaketa (eu); მენეჯმენტი (ka); Alministración (ast); менеджмент (ru); менеджмент (ba); Management (de); ניהול (he); bainistíocht (ga); Կառավարում (hy); 管理学 (zh); Bestjoer (fy); व्यवस्थापन (ne); 経営管理論 (ja); magament (tr); мэнэджмэнт (be-tarask); Menadžment (sh); Usimamizi (sw); කළමනාකරණය (si); миниҗминт (tt); management (sv); प्रबन्धन (hi); 管理学 (wuu); Admenistraçon (mwl); Menejment (uz); Bedriefsveuring (li); administração (pt-br); மேலாண்மை (ta); management (it); менеджмент (kk); Manajemen (id); мудирият (tg); Juhtimine (et); Ledelse (da); менеджмент (ky); менежмент (mn); مدیریت (fa); management (cs); Amministraturi (scn); rukovođenje (sr-el); vadībzinība (lv); gestió (ca); gestão (pt); Vadyba (lt); Menedžment (sl); Pamamahala (tl); نظامت (ur); руковођење (sr-ec); การจัดการ (th); zarządzanie (pl); മാനേജ്മെന്റ് (ml); management (nl); Rheolaeth (cy); Yritysjohtaminen (fi); Management (bar); менеджмент (be); Administración de empresas (gl); gestion (oc); Διαχείριση (el); Menaxhimi (sq) azioni da porre in essere affinché un'organizzazione possa perseguire obiettivi nella pianificazione aziendale e compiere scelte riguardanti le relazioni tra i suoi elementi costitutivi (persone e tecnologie) (it); মানুষের প্রচেষ্টার সমন্বয় সাধন (bn); mások tevékenységének koordinálása (hu); согласование устремлений людей (ru); administration of an organization, including activities to set the strategy of an organization and coordinate employees to accomplish its objectives (en); Aktivität, um das Handeln von Menschen zu koordinieren (de); atividade de administrar, organizar e coordenar o trabalho das pessoas (pt); مدیریت کسب وکار دکتری (fa); 学科 (zh); शिदान्त (ne); proses organisasi (id); activitats per coordinar els esforços de persones (ca); процес планування, організації, приведення в дію та контроль організації з метою досягнення координації людських і матеріальних ресурсів, необхідних для ефективного виконання завдань (uk); coördineren van de activiteiten van mensen (nl); စီမံခန့်ခွဲရေး (my); है (hi); conjunto de actividades de coordinación de los esfuerzos de las personas (es); l'activité pour coordonner des actions de personnes (fr); administration of an organization, including activities to set the strategy of an organization and coordinate employees to accomplish its objectives (en); kunordigado de homo agado (eo); προσπάθεια καλύτερης οργάνωσης των διαθέσιμων πόρων (el); administrarea unei organizații, incluzând activități pentru a stabili strategia acelei organizații și coordonarea angajaților pentru a-și atinge obiectivele (ro) administración, management (es); administrazio (eu); administració (ca); идаралыҡ (ba); Menaxhmenti, Proçesi i menaxhmentit (sq); اداره (ps); 管理学家, 經理, 管理學, 管理, 管理科学, 管理方法 (zh); Chef, Management (da); 経営管理, マネージメント, 運営管理, マネジメン, マネジメント (ja); מנהל, הנהלה (he); Management, Management Studies, মেনেজমেন্ত, Administer (as); Řízení (ekonomika) (cs); Management (bs); management, sciences de gestion, gérer, géré, gérée, la pratique du management, gestionnaires, gestionnaire (fr); Management (hr); முகாமைத்துவம் (ta); Mererezh, Merañ (br); פירער, אנפירן, מנהיג, אנפירען, הנהגה, אנפירער, פירן (yi); व्यवस्थापन (mr); управление, управление обществом, администрация (ru); administração (pt); Management (ur); Vadības teorija, Vadīšana, Vadība, Menedžments (lv); managen, beheer, beheerbaarheid (nl); Менаџмент, Управљање, Management (sr); Menedžer, Upravljanje, Management (sl); Mangasiwa, Namahala, Management, Administrate, Pinangasiwaan, Pampangangasiwa, Pangpangangasiwa, Pangangasiwa, Admin, Pinamahalaan, Tagapamahala, Tagapangasiwa, Manage, Manager, Administration, Manedyer (tl); administracao (pt-br); Management (sh); Pengelolaan, Ilmu manajemen (id); Մենեջմենթ (hy); leiing (nb); İdarəetmə (az); Стопанско управление, Бизнес администрация (bg); Management (ml); مدیر (fa); управління (uk); management science (en); إداره, الأداره, إدارية, علوم إدارة, الادارة و القيادة, الإدارة و القيادة, ادارة الأعمال, العلوم الإدارية, المستويات الإدارية, الاداره, الادارة, وظائف إدارية, ادارة الاعمال, مستويات إدارية, الإدارة (ar); Μάνατζμεντ (el); quản lí, khoa học quản lý, khoa học quản lí (vi)

व्यवस्थापन शास्त्राची सुरुवात अलीकडच्या काळात एक स्वतंत्र्य अभ्यास तरी अभ्यास विषय म्हणून उदयास आली आहे. दीर्घकाळ अर्थशास्त्राचा एक भाग म्हणून मानला जात असे. औद्योगिक क्रांतीनंतर नव्याने झपाट्याने उभे राहिलेले कारखाने वेगाने उपलब्ध झाली. बदलती आर्थिक परिस्थिती आणि सामाजिक परिस्थिती अशा अनेक कारणाने उपलब्ध असलेले व्यवस्थापन विषयाचे ज्ञान अपुरे आह,तोटक आहे,असे स्पष्ट जाणू लागले.अशा औद्योगिक वातावरणात व्यवस्थापनाची गरज भासू लागली. त्यातुन संकल्पना,तत्वे इतर ज्ञानशाखा यांच्या विचार प्रक्रियेतून व्यवस्थापनशास्त्र एक स्वतंत्र अभ्यास विषय म्हणून विकसित झाला.

व्यवस्थापनाची व्याख्या[संपादन]

 व्यवस्थापन हे संचालनात्मक कार्य असून त्याचा संदर्भ निर्धारित उद्देशांची पूर्तता करण्यासाठी असतो..
Broom icon.svg
या लेखातील मजकूर मराठी विकिपीडियाच्या विश्वकोशीय लेखनशैलीस अनुसरून नाही.
कृपया लेख तपासून पुनर्लेखन करावे. हा साचा अशुद्धलेखन, अविश्वकोशीय मजकूर अथवा मजकुरात अविश्वकोशीय लेखनशैली आढळल्यास वापरला जातो. कृपया या संबंधीची चर्चा चर्चापानावर पहावी.




Commons-emblem-notice.svg
हा लेख/हे पान अवर्गीकृत आहे.
कृपया या लेखाचे/पानाचे वर्गीकरण करण्यास मदत करा जेणेकरून हा लेख/हे पान संबंधित विषयाच्या सूचीमध्ये समाविष्ट होईल. वर्गीकरणानंतर हा संदेश काढून टाकावा अशी विनंती करण्यात येते.


व्यवस्थापन (किंवा व्यवस्थापकीय) हे एक व्यवसाय, नफा मिळवणारी संघटना, नफा न मिळवणारी संघटना किंवा सरकारी संघटना यांचे प्रशासकिय शास्त्र आहे. व्यवस्थापन संस्थेचे धोरण सेट आणि उपलब्ध संसाधने, अशा आर्थिक नैसर्गिक, तांत्रिक, आणि मानवी संसाधने म्हणून अर्ज माध्यमातून त्याच्या उद्दिष्टे साध्य करण्यासाठी त्याच्या कर्मचारी किंवा स्वयंसेवक प्रयत्नांमध्ये समन्वय साधत या कार्यक्रमांचा समावेश होतो. "व्यवस्थापन" हि संकल्पना एक लोक व्यवस्थापित संस्था संदर्भात असू शकते.

व्यवस्थापन एक शैक्षणिक शाखा देखिल आहे, ज्याचा उद्देश सामाजिक संस्था आणि संस्थात्मक नेतृत्वचा अभ्यास आहे हे एक सामाजिक विज्ञान आहे. व्यवस्थापन महाविद्यालये आणि विद्यापीठ अभ्यास आहे; व्यवस्थापन व्यवसाय प्रशासन (M.B.A.) हि एक पदव्युत्तर पदवी आहे.

व्यवस्थापन हा एक आधुनिक काळातील परवलीचा शब्द बनला आहे. प्रत्येक कृती ही व्यवस्थापना भोवती फिरत असते. इतरांना कडून काम करून घेण्याची कला म्हणजे व्यवस्थापन होय. व्यवस्थापन म्हणजे नियोजन करणे ,संघटन करणे ,समन्वय साधने ,प्रेरणा देणे व मार्गदर्शन करणे आणि नियंत्रण करणे होय. व्यवस्थापन ही एक सार्वत्रिक प्रकिया आहे.कोणतेही क्षेत्र असो सामाजिक ,राजकीय ,सांस्कृतिक व शेक्षणिक व इतर क्षेत्रांमध्ये व्यवस्थापनाला महत्व प्राप्त झाले आहे. प्रत्येक व्यक्तीला स्वतःच्या जीवनात व्यवस्थापन करावेच लागते. ती व्यक्ती अशिक्षित असो किवा सुशिक्षित असो व्यवस्थापन हे करावेच लागते. व्यवस्थापन ही सामुहिक कृती आहे.सातत्याने चालू राहते. व्यवस्थापन हे गतिमान व लवचिक असल्यामुळे एकाद्या वेळी केलेले व्यवस्थापन बदलू शकतो .

व्यवस्थापनाची उद्दिष्ट्ये[संपादन]

१) संस्थात्मक उद्दिष्ट्य - अ) फायदा मिळविणे. ब) सातत्य राखणे. क) वाढ व विकास करणे. ड) सदिच्छा व प्रतिष्ठा निर्माण करणे
२) वैयक्तिक उद्दिष्ट्य -  अ) कामाचे स्वरूप आणि वेतन निश्चित करणे. ब) विकासासाठी प्रशिक्षण देणे. क) व्यवस्थापनामध्ये सहभागी करून घेणे. ड) सुरक्षतेची हमी देणे.
३) सामाजिक उद्दिष्ट्य -  अ) गुणवत्ता पूर्व उत्पादनाची सेवा देणे. ब) शासन नियंत्रणाचे पालन करणे. क) सामाजिक जबाबदारी पुर्नवसन करणे. ड) सकारात्मक स्पर्धा, ई) नैतिक जबाबदारी

इतिहास[संपादन]

काही लोक व्यवस्थापन उशीरा-आधुनिक (उशीरा आधुनिकतेच्या अर्थाने) संकल्पना बनवतात. त्या अटींवर याचा पूर्व-आधुनिक इतिहास असू शकत नाही - केवळ हर्बिन्जर्स (जसे कारभारी). तथापि, इतर, प्राचीन सुमेरियन व्यापारी आणि प्राचीन इजिप्तच्या पिरॅमिड्स बिल्डरमध्ये व्यवस्थापनासारखे विचार ओळखतात. शतकानुशतके गुलाम-मालकांना एखाद्या निर्भर परंतु काहीवेळा असंवेदनशील किंवा पुनर्संचयित कामगारांचे शोषण / प्रेरणा देण्याच्या समस्येचा सामना करावा लागला परंतु बर्‍याच पूर्व-औद्योगिक उपक्रमांना त्यांचे लहान प्रमाण दिले गेले तरी त्यांनी व्यवस्थित व्यवस्थापनाच्या प्रश्नांचा सामना करण्यास भाग पाडले नाही. तथापि, हिंदू अंकांचा प्रसार आणि डबल-एन्ट्री बुक-कीपिंगचे संहिताकरण व्यवस्थापनाचे मूल्यांकन, नियोजन आणि नियंत्रण यासाठी साधने प्रदान करतात.

सदस्यांना त्यांचे मतभेद व्यक्त करण्याचा आणि त्यामधील मतभेद सोडविण्याचा अधिकार असल्यास संघटना अधिक स्थिर असते.

एखादी व्यक्ती एखादी संस्था सुरू करू शकते, "जेव्हा ती बर्‍याच लोकांच्या काळजीत राहिली असेल आणि ती टिकवून ठेवण्याची तीव्र इच्छा असेल तर ते टिकेल".

एक कमकुवत व्यवस्थापक एखाद्या भक्कम व्यक्तीचे अनुसरण करू शकतो, परंतु दुबळा नसतो आणि अधिकार टिकवून ठेवू शकतो.

प्रस्थापित संस्था बदलू इच्छित असलेल्या मॅनेजरने "पुरातन रीतिरिवाजांची किमान सावली तरी राखली पाहिजे".

व्यवस्थापनाचे फायदे[संपादन]

१). साधन सामग्रीचा योग्य वापर,
२). वस्तुनिष्ठ निर्णय प्रक्रिया,
३).साधन सामग्रीचे उत्पादित वस्तूमध्ये परिवर्तन,
४). विकास प्रक्रिया गतिमान करणे,
५). मंदीला तोंड देण्याची क्षमता,
६). साधन-सामग्रीचा दुरुपयोग टाळणे आणि जोखीम करणे,
७). आत्मविश्वास आणि नफ्यामध्ये वाढ,
८). मानवी संबंधामध्ये सुधारणा,
९). नव्या व्यवसायाची ओळख,
१०). शास्त्र-शुद्ध विश्लेषणाची सवय,
११). भविष्य कालीन धोक्याची पूर्वकल्पना.

व्यवस्थापनाची व्याप्ती[संपादन]

१). सामग्रीचे व्यवस्थापन

२). वित्त व्यवस्थापन

३) . मनुष्यबळाला व्यवस्थापन

४).उत्पादन व्यवस्थापन

५). औद्योगिक मानसशास्त्र

६). विक्री व्यवस्थापन

७). कार्यालयाचे व्यवस्थापन