बिहू

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search

आसाम या राज्याचा “बिहू” हा एक महत्वपूर्ण सण आहे. कृषीशी संबंधित कालगणना पाहता प्रत्येक बिहूचे त्या त्या टप्प्यावर विशेष महत्व दिसून येते. यामध्ये तीन प्रकारच्या वेगवेगळ्या सणांचा एकत्रितपणे समावेश होतो.[१]

बिहू उत्सवासाठी सजलेले युवक युवती

रोंगाली किंवा बोहाग बिहू[संपादन]

हा एप्रिल महिन्यात साजरा होतो. हा मुख्यत: पेरणीचा सण आहे.[२] “कोंगाली किंवा काटी बिहू” हा ऑक्टोबर महिन्यात संपन्न होतो आणि तो पिकांचे रक्षण तसेच झाडाझुडुपांचे संरक्षण तसेच विविध गोष्टीत अंतर्भूत असलेल्या आत्मतत्त्वाची पूजा याच्याशी जोडलेला आहे. “भोगाली किंवा माघ बिहू” हा जानेवारी महिन्यात साजरा केला जातो जो पिकांच्या कापणीच्या कामाशी जोडलेला आहे.रोंगाली बिहू हा आसामातील या तीन सणांपैकी महत्वाचा आहे जो आसामी नववर्षाशी तसेच वसंत उत्सवाशी संबंधित आहे. पक्वाने ,संगीत आणि नृत्य यांच्या आनंदात हा सन आसामी लोक साजरा करतात.तांबे,चांदी इ ची भांडी काही लोक आपल्या घरापुढे टांगतात.नवीन वर्षाच्या स्वागतासाठी शुभेच्छा देत लहान मुले फुलांच्या माळा घालून गावातील रस्त्यांवरून फिरतात. या बिहूचा सोहळा सात दिवस साजरा केला जातो. ज्याच्या सात दिवसांना अनुक्रमे छोट बिहू,गोरु बिहू,मनु बिहू,कुटुम बिहू, सेनेही बिहू , मेला बिहू आणि चेरा बिहू म्हंटले जाते. रोंगाली बिहू हा सर्जन शक्तीचा उत्सव मानला गेला आहे, त्यामुळे त्यादरम्यान केल्या जाणा-या नृत्यात ज्ञानेंद्रिये सुखावणा-या अशा काही हालचालींचा समावेश असतो.[३]

बिहू नृृत्य

कोंंगाली बिहू[संपादन]

याचे औचित्य निराळे आहे.त्याला काटी बिहू असेही म्हटले जाते आणि तो साधारण ऑक्टोबर महिन्याच्या मध्यात संपन्न होतो.याला काहीसे गांभीर्य आणि थोडी अस्वस्थता असते.शेतक-याची धान्याची कोठारे या दरम्यान रिकामी असतात आणि शेतात भाताचे पीक यायला सुरुवात व्हायची असते.या दिवशी पणत्या लावून त्या घरातील तुळशीपाशी,धान्याची कोठारात ,बागेत आणि भाताच्या शेतात लावल्या जातात.विकसित होणा-या भातशेतीचे रक्षण करण्यासाठी शेतकरी बांबू घेवून तो शेतात उभे राहून वर्तुळाकार जोरात फिरवितात आणि शेताची नासधूस करणारी प्राणी आणि दुरात्मे यांच्यापासून पिकाचे रक्षण होण्यासाठी प्रार्थना करतात.संध्याकाळी घरातील गाई-गुरांना तांदळाचा केलेला पीठा नावाचा विशेष पदार्थ केला जातो.बोडो जमातीचे लोक या दिवशी सिज्जू नावाच्या झाडापाशी तेलाचे दिवे लावतात. या बिहूच्या वेळेला विशेष करून ‘आकाशीगोंगा’ किंवा ‘आकाशबोन्ती’ म्हणजे आकाशदिवा लावला जातो. उंच बांबूच्या टोकाला दिवा लावतात आणि तो आपल्या दिवंगत पूर्वजांना स्वर्गाचा मार्ग दाखविण्यासाठी टांगतात. भारतामधील अनेक जमाती तसेच आशिया आणि युरोपातही ही पद्धत प्रचलित असल्याचे दिसते.[४]

माघ बिहू[संपादन]

हा अन्नधान्य इ.शी संबंधित आहे . कोंगाली बिहू हा काटकसर किंवा कमतरता दाखविणारा अशी संकल्पना आहे.थायलंड आणि आग्नेय आशियातील ‘पोईसांगकेन’ या उत्सवाशी रोंगाली बिहू या सणाचे तंतोतंत साधर्म्य आढळते. अन्य दोन बिहू उत्सव हा आसामातील लोकांसाठी प्रतिवर्षी विशेष औचित्यपूर्ण असतात. अन्य भारतीय उत्सवांप्रमाणेच बिहू हा कृषी संस्कृतीशी विशेषत: भात ( तांदूळ) या पिकाशी जोडलेला आहे.

बिहूकाळात लावलेला दिवा

रंगिल्या बिहू उत्सवाला रंगाचा उत्सव असेही म्हणता येईल. सात दिवसांचा हा बिहू उत्सव अनेक संंकल्पनांंनी युक्त असा असतो. शेतकर्‍यात एक म्हण आहे. 'जार नाई गोरु सि सबातोके खोरु' याचा अर्थ ज्याच्याजवळ गोधन नाही तो सगळ्यात दरिद्री अशी जनमानसात समजूत आहे. म्हणूनच बिहूचा संबंध 'गोरु बिहू' पासुन सुरु होतो. आसामी भाषेत गाय-बैलाला गोरु म्हटले जाते. चैत्र संक्रांतीच्या दिवशी गायीं-बैलांना जवळच्या तलावावर किंवा नदीवर नेऊन हळद, तेल, उडिदाचे पीठ लावून स्वच्छ आंघोळ घातली जाते. त्यानंतर त्या गाय-बैलांची पूजा केली जाते. केळीच्या पानावर निरनिराळी पक्वान्ने तयार करुन नैवेद्य दाखवून त्यांना खाऊ घातले जाते आणि त्यांच्या भल्यासाठी परमेश्वराची प्रार्थना केली जाते. त्यांच्या जुन्या दोर्‍या बदलुन नवीन दोर्‍या लावल्या जातात्. त्यांच्या गळ्यात कंठा घातला जातो. गोरु बिहू म्हणजे श्रीकृष्णाप्रीत्यर्थ आदर व्यक्त करण्यासाठी तसेच गोधनाचा उत्सव म्हणून हे तिन्ही बिहू उत्सव हिंदू लोक साजरे करतात रंगाली बिहुच्या दुसर्या दिवशी 'मानुह बिहू' अथवा 'चेनही बिहू' अर्थात मानव बिहु अथवा स्नेही बिहुचा उत्सव करतात. यासाठी स्त्रिया 'जोहा, बडेअ, मानिक मधुरी(सर्व असामी नावे) इत्यादी तांदळाचे पक्वान्न तयार करतात. हे पीठा (उंडे) तांदुळ कुटुन त्या पिठापासुन गोड व तिखट चवीचे केलेले असतात. या दिवशी वयस्कर लोकांचा आशीर्वाद घेतला जातो.नंतर बिहूचे वाण देण्याचा कार्यक्रम होतो. बिहू वाण हे केवळ वस्त्र नाही तर हे आसामी लोकांच्या सदभावनेचे द्योतक मानतात्. बिहु वाणाला सदभावनेचे कवच समजून वर्षभर सुरक्षित ठेवले जाते. मुली बिहूच्या निमित्तने आपल्या प्रियकराला भेट स्वरुपात बिहूवाण देतात.[५]

गोठ्यातील जनावरांंना अंंघोळ

बोहाग बिहू[संपादन]

शेतीचा हंगाम या दरम्यान सुरु होतो. सामान्यत: १४ किंवा १५ एप्रिल च्या आसपास हा सण साजरा होतो.हा दिवस बंगाल,मणिपूर,मिथिला,नेपाळ,ओरिसा,पंजाब,केरळ आणि तमिळनाडू या प्रांतात वेगवेगळ्या नावाने साजरा केला जातो.आनंद आणि उत्साह यांनी सात दिवस साजरे केले जातात.शेतकरी तांदुळाची लावणी करण्यासाठी या काळात शेताची मशागत करतात आणि सगळीकडे वातावरण आनंदाने भरलेले असते. स्त्रिया या दिवसात भात आणि नारळ घालून केलेले पारंपरिक पदार्थ तयार करतात ज्यामध्ये ऋतूच्या आगमनाची विशेष चाहूल असते. [६]

बिहू नृत्य[संपादन]

बिहु नृत्य करणारे युवक-युवती

बिहूच्या प्रत्येक उत्सवाच्या निमित्ताने होणारे बिहू नृत्य हे एक वैशिष्ट्यपूर्ण अंग मानले जाते. या नृत्यात प्रामुख्याने युवक आणि युवती सहभागी होतात. या नृत्याला बिहू लोकगीतांची जोड दिलेली असते आणि त्यातून प्रेमभावनेचा आशय व्यक्त केला जातो.दैनंदिन आयुष्य, नवीन वर्ष यांच्याशी समबंधीत गीतेही गायली जातात. रोंगाली बिहू हा सर्जन शक्तीचा उत्सव मानला गेला आहे, त्यामुळे त्यादरम्यान केल्या जाणा-या नृत्यात ज्ञानेंद्रिये सुखावणा-या अशा काही हालचालींचा समावेश असतो. आग्नेय आशिया आणि चीन मधील "ताई" नृत्यप्रकाराशी या नृत्याचे साधर्म्य असल्याचे काही अभ्यासक नोंदवतात.[३]

हे ही पहा[संपादन]

आसाम




संदर्भ आणि नोंदी[संपादन]

  1. Roshen Dalal (2010). Hinduism: An Alphabetical Guide. Penguin Books. p. 136.ISBN 978-0-14-341421-6. 3. Jump up^ Sunita Pant Bansal (2005). Encyclopaedia of India. Smriti Books. p. 67. ISBN 978-81-87967-71-2.
  2. Sharma, S. P.; Gupta, Seema (2006). Fairs and Festivals of India (en मजकूर). Pustak Mahal. आय.एस.बी.एन. 9788122309515. 
  3. ३.० ३.१ • Das, Debendra Prasad Rongali Bihu through the ages, The Assam Tribune, April 14, 2007. • Dowerah, Sawpon Rongali Bihu-the spring festival of Assam, The Assam Tribune, April 14, 2007.
  4. Sankalp India Foundation. "Bihu: A celebration of Assamese culture | Sankalp India Foundation". Sankalpindia.net. Retrieved 2012-12-19.
  5. Celebrating Nature's Bounty - Magh Bihu Archived 2012-01-17 at the Wayback Machine., Efi-news.com
  6. Praphulladatta Goswami (1966). The springtime bihu of Assam: a socio-cultural study. Gauhati. OCLC 474819.