Jump to content

स्पेस शटल कोलंबिया

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
स्पेस शटल कोलंबिया

स्पेस शटल कोलंबिया

प्रकार स्पेस शटल
उत्पादक देश अमेरिका
उत्पादक बोइंग
पहिले उड्डाण १२ एप्रिल १९८१ - १४ एप्रिल १९८१
समावेश २६ जुलै १९७३
निवृत्ती १ फेब्रुवारी २००३ ला उद्ध्वस्त
सद्यस्थिती १ फेब्रुवारी २००३ ला मोहिमेहुन परतताना उद्ध्वस्त
मुख्य उपभोक्ता नासा

स्पेस शटल कोलंबिया हे अमेरिकेचे अंतराळयान होते. हे यान पृथ्वीवर परत आणता येणारे होते. इ.स. २००३ मध्ये अंतराळातून परतताना स्पेस शटल कोलंबियाचा स्फोट झाला. यात भारतीय वंशाच्या कल्पना चावला सहीत सात अंतराळयात्री मृत्युमुखी पडले होते. या पूर्वी यानाने अट्ठावीस अंतराळ मोहिमा केल्या होत्या.

यानाचे पहिले उड्डाण एप्रिल १२ इ.स. १९८१ मध्ये झाले. हे निर्मनुष्य होते. पहिले अंतराळवीरांसहितचे उड्डाण नोव्हेंबर ११ इ.स. १९८२ रोजी झाले. या काळातच चॅलेंजर हे अंतराळयानही बांधणी होऊन पूर्ण झाले होते.

रचना

[संपादन]
कोलंबिया अंतराळयान

कोलंबिया या यानाची बांधणी इ.स. १९७५ मध्ये सुरू झाली. हे एकच असे यान होते की ज्या मध्ये कार्बन असलेल्या आवरणाचा उपयोग उष्णतेचे नियमन करण्यासाठी केला गेला होता. हे आवरण पंखांवर बसवले गेले होते. याला Space shuttle thermal protection system असे नाव दिले गेले होते. पुनर्बांधणीमध्ये या यानावर अजून तापमान प्रतिबंधक आवरणे लावण्यात आली. या यानाच्या मुळ आराखड्यानुसार डाव्या पंखावर अमेरिकेचा झेंडा रंगवलेला होता आणि यु एस अ अशी अक्षरे उजव्या पंखावर होती. नंतर ती बदलण्यात आली व सर्व यानांवर सारखीच करण्यात आली. या यानाच्या शेपटाचा आराखडाही नंतर बदलण्यात आला. त्यात वेग प्रतिबंधक छत्रीची (ड्रॅग शुट) यंत्रणा इ.स. १९९२ मध्ये बसवण्यात आली.

तांत्रिक माहिती

[संपादन]

आतल्या बाजूने या यानात वेळ पडल्यावर बाहेर पडू शकतील असे इजेक्शन सीट[मराठी शब्द सुचवा] - बैठका लावण्यात आल्या होत्या. या बैठका चाचणी उड्डाणात होत्या, परंतु नंतर त्या काढून टाकण्यात आल्या होत्या. कोलंबिया हे एकच यान होते ज्या मध्ये यानाच्या कप्तानासाठी डोक्यापेक्षावर असलेले 'डिस्प्ले'(heads-up display)[मराठी शब्द सुचवा] नव्हते. इतर यानांप्रमाणेच नंतरच्या काळात कोलंबियाची पुनर्बांधणी करण्यात आली होती. यात नवीन सहजतेने दिसणारे 'डिस्प्ले'[मराठी शब्द सुचवा] आणि हलक्या वजनाच्या बैठका अंतर्भूत करण्यात आल्या. याचे हवाबंद करता येणारे 'आतले दार'[मराठी शब्द सुचवा] मात्र तसेच ठेवण्यात आले होते. मात्र त्यात बाहेरून लावता येणारे हवाबंद दारही जोडता येईल अशी सुधारणा करण्यात आली होती. या सुधारणा व डॉकिंग अडॅप्टर (docking adapter) [मराठी शब्द सुचवा] आणि हवाबंद करता येणारे 'आतले दार' असल्यामुळे या यानचा हबल दुर्बिणिच्या दुरुस्ती मोहिमांमध्ये नासा खूप उपयोग झाला होता.

मोहिमा

[संपादन]

कोलंबियाने एकूण २८ मोहिमांमध्ये भाग घेतला. एसटीएस-१०७ मोहिमेपर्यंत या शटलने अंतराळात ३००.७४ दिवस व्यतीत केले, ४,८०८ वेळा पृथ्वीप्रदक्षिणा पूर्ण केली आणि एकूण १२,५२,०४,९११.५ किमी अंतर कापले.

शटल-मीर आणि आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानक (आयएसएस) कार्यक्रम सुरू असताना सेवेत असूनही कोलंबियाने कोणत्याही अंतराळ स्थानकाला भेट देणारी मोहीम पार पाडली नाही. त्या काळातील इतर तीन सक्रिय शटलनी मीर आणि आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकाला किमान एकदा तरी भेट दिली होती. कोलंबियाची रचना जुन्या आणि अवजड आराखड्यावर आधारित असल्यामुळे आयएसएस मोहिमांसाठी लागणारे वजन (पेलोड) वाहून नेण्याची त्याची क्षमता कमी होती. त्यामुळे त्यावर अंतराळ स्थानक डॉकिंग सिस्टीम न बसवण्याचा निर्णय घेण्यात आला. यामुळे स्पेसलॅब आणि स्पेसहाब रिसर्च डबल मॉड्युल सारख्या मोठ्या विज्ञान प्रयोगशाळांसाठी पुरेशी जागा उपलब्ध झाली. परिणामी कोलंबियाचा वापर मुख्यत्वे वैज्ञानिक मोहिमांसाठी आणि हबल अंतराळ दुर्बिणीच्या दुरुस्तीसाठी करण्यात आला.[१]

साचा:Sticky header

मोहिमांची बोधचिन्हे

[संपादन]
स्पेस शटल कोलंबियाच्या स्मृतीप्रीत्यर्थ नासाचे पोस्टर
कोलंबिया मोहिमांची बोधचिन्हे
एसटीएस-१ एसटीएस-२ एसटीएस-३ एसटीएस-४ एसटीएस-५ एसटीएस-९ एसटीएस-६१-सी एसटीएस-६१-ई*
एसटीएस-२८ एसटीएस-३२ एसटीएस-३५ एसटीएस-४० एसटीएस-५० एसटीएस-५२ एसटीएस-५५ एसटीएस-५८
एसटीएस-६२ एसटीएस-६५ एसटीएस-७३ एसटीएस-७५ एसटीएस-७८ एसटीएस-८० एसटीएस-८३ एसटीएस-९४
एसटीएस-८७ एसटीएस-९० एसटीएस-९३ एसटीएस-१०९ एसटीएस-१०७ एसटीएस-११८**

टीप:

  • चॅलेंजर दुर्घटनेनंतर मोहीम रद्द करण्यात आली.*
  • एसटीएस-१०७ मोहिमेत कोलंबिया नष्ट झाल्यामुळे ही मोहीम एंडेव्हर शटलद्वारे पार पाडण्यात आली.

शेवटचे उड्डाण व स्फोट

[संपादन]

सोळा दिवस चाललेल्या नासाच्या अंतराळ मोहिमे नंतर फेब्रुवारी १, इ.स. २००३ रोजी हे यान वातावरणात परतत होते. या उड्डाणात डाव्या पंखावरील तापमान प्रतिबंधक आवरणाला एक भोक पडले. यानाच्या घर्षणाने अतितप्त झालेली हवा यानाच्या पंखातले मुख्य आधार नष्ट करत गेली यामुळे यानाचा तोल ढळला. आत गेलेल्या तप्त हवेमुळे यानाचे तापमान प्रचंड वाढले आणि यानाचा स्फोट होवून सर्व अंतराळवीर मृत्यू पावले होते.

कोलंबिया अंतराळयान सकाळी - वेळ ८:५७ फेब्रुवारी १, इ.स. २००३ न्यु मेक्सिको या अमेरिकेतील राज्याच्या वर असतांनाचे चित्र. या चित्रात डाव्या पंखावरील आवरण सुटतांना दिसत आहे.

चौकशी मध्ये असे आढळले की उड्डाणाच्या (१६ दिवसांपूर्वी) वेळी लाँचपॅडच्या[मराठी शब्द सुचवा] आधाराचा एक तुकडा कोलंबियाच्या पंखावर पडला होता व त्याने पंखाला एक छिद्र पाडले होते.

अधिक माहिती

[संपादन]

या यानातील मृत्युमुखी पडलेल्या अंतराळवीरांची आठवण म्हणून कॉलोराडो येथील एका पर्वत शिखराचे नामकरण कोलंबिया पॉइंट असे करण्यात आले. तसेच मंगळावरील एका टेकडीचे नामकरण कोलंबिया टेकडी असे करण्यात आले आहे.

कोलंबिया अंतराळयान पहिल्या उड्डाणाच्या वेळी तयार

बाह्य दुवे

[संपादन]

  1. ↑ Columbia Accident Investigation Board Report Volume 1 (PDF) (Report) (इंग्रजी भाषेत). NASA. August 2003. p. 11. May 15, 2023 रोजी पाहिले.[permanent dead link]
"https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=स्पेस_शटल_कोलंबिया&oldid=2681973" पासून हुडकले