शिक्षक

शिक्षक, ज्यांना शाळेतील शिक्षक किंवा औपचारिकरित्या शिक्षणतज्ज्ञ असेही म्हणतात, हा असा व्यक्ती असतो जो अध्यापनाच्या प्रक्रियेद्वारे विद्यार्थ्यांना ज्ञान, कौशल्ये किंवा सद्गुण प्राप्त करण्यात मदत करतो.

अनौपचारिकपणे, शिक्षकाची भूमिका कोणतीही व्यक्ती निभावू शकते (उदा., एखाद्या सहकाऱ्याला विशिष्ट काम कसे करायचे हे दाखवताना). काही देशांमध्ये, शालेय वयाच्या मुलांना शिकवणे हे शाळा किंवा महाविद्यालयासारख्या औपचारिक संस्थांमध्ये न होता कुटुंबात (घरातून शिक्षण - होमस्कूलिंग) अनौपचारिक पद्धतीनेही केले जाऊ शकते. काही इतर व्यवसायांमध्येही मोठ्या प्रमाणावर अध्यापनाचा समावेश असू शकतो (उदा., युवक कार्यकर्ता, पाद्री).

बहुतेक देशांमध्ये विद्यार्थ्यांचे औपचारिक शिक्षण हे प्रामुख्याने पगारी व्यावसायिक शिक्षकांकडून दिले जाते. हा लेख त्या व्यक्तींवर लक्ष केंद्रित करतो ज्यांची मुख्य भूमिका औपचारिक शैक्षणिक संदर्भात - जसे की शाळा किंवा इतर प्रारंभिक औपचारिक शिक्षण किंवा प्रशिक्षण देणाऱ्या ठिकाणी - इतरांना शिकवणे हीच असते.

शिक्षकांची कार्य, कर्तव्ये आणि कौशल्ये

जागतिक पातळीवर ५ सप्टेंबर हा शिक्षक दिन म्हणून साजरा केला जातो.

शिक्षकांची कर्तव्ये

1. नियमित व वक्तशीरपणे शाळेत उपस्थित राहणे.
2. निर्धारित अभ्यासक्रम निर्धारित कालावधीत पूर्ण करून 'सातत्यपूर्ण सर्वंकष मूल्यमापन' (CCE) द्वारे बालकांची प्रगती सुनिश्चित करणे.
3. गरजेनुसार अतिरिक्त पूरक मार्गदर्शन करून वर्षाअखेर सर्व बालकांची प्रगती साध्य करणे.
4. व्यापक 'सातत्यपूर्ण सर्वंकष मूल्यमापन' करून मुलांचे प्रगतीपत्रक तयार करणे.
5. पालक सभा आयोजित करून त्यात बालकांची उपस्थिती, क्षमता व प्रगती यांवर चर्चा करणे.
6. विविध प्रशिक्षणांत सहभागी होणे.
7. परिसरातील शाळेत न येणाऱ्या मुलांचा शोध घेऊन त्यांना शाळेत दाखल करणे.
8. शाळा व्यवस्थापन समितीत शिक्षकांचा प्रतिनिधी म्हणून काम करणे.
9. शासनाने निर्धारित केलेली किमान अर्हता प्राप्त करणे.
10. सकाळ-दुपार विद्यार्थ्यांची हजेरी घेणे.
11. गैरहजर मुलांच्या पालकांच्या भेटी घेऊन चौकशी करणे.
12. शालेय दैनंदिन उपक्रम व सहशालेय उपक्रम यांत सक्रिय सहभाग नोंदवणे.
13. कृतीशील अध्ययन, ज्ञानरचनावाद, बालस्नेही, बालकेंद्रित वातावरण, स्वयं-अध्ययन इत्यादींद्वारे ज्ञानदानाचे कार्य करणे.
14. शाळा हा गावच्या विकासाचा घटक असल्याने साक्षर भारत, निर्मल ग्राम योजना, संपूर्ण स्वच्छता अभियान, राष्ट्रीय ग्रामीण आरोग्य अभियान इ. योजनांची माहिती ठेवून गरजेनुसार सक्रिय सहभाग नोंदविणे.
15. सर्व विद्यार्थ्यांना समान संधी व समान वागणूक देणे.
16. बालहक्कांच्या संरक्षणासाठी प्रयत्नशील राहणे.
17. शाळेतील उपलब्ध साधनसामुग्रीचा अध्ययन-अध्यापनात नियमित वापर करणे. उदा. संगणक, टी.व्ही., गणित पेटी, विज्ञान पेटी, नकाशे, स्वनिर्मित शैक्षणिक साहित्य, स्वयं-अध्ययन कार्ड, विविध चार्ट्स, मॉडेल्स इत्यादी.
18. वर्गाशी/शाळेशी निगडित सर्व अभिलेखे अद्ययावत ठेवणे.
19. मुख्याध्यापक/अधिकारी यांच्या लेखी/तोंडी सूचनांनुसार प्राथमिक शिक्षणासंबंधीची सर्व कामे पार पाडणे.
20. RTE Act 2009 व RTE Rules 2011 यांतील सर्व तरतुदींचे पालन करणे.

आदर्श शिक्षक

भारतातील बहुतेक शिक्षक हे आदर्श शिक्षक असतात. थोरामोठ्यांची चरित्रे वाचली की समजते की त्यांच्या आयुष्यात आणि चारित्र्य घडणीत शिक्षकांचा किती महत्त्वाचा हिस्सा होता. शिक्षकाला आपल्या आयुष्यातील सर्वात महत्त्वाचा गुरू मानल्या जाते.

मनोरंजन क्षेत्रातील शिक्षकांच्या भूमिका

सर्वच भाषेतील मनोरंजन क्षेत्रातील साहित्य, नाटक, दूरचित्रवाणी मालिका, चित्रपट इत्यादी माध्यमांतून विविध साहित्यिक, कलावंत आणि दिग्दर्शकांनी शिक्षकांच्या भूमिका वेळोवेळी साकारल्या आहेत. शिक्षकांच्या भूमिकांत प्राधान्याने तीन प्रकार दाखवले जातात एक 'गुरू' ही भूमिका यात मुख्यत्वे संगीत, क्रीडा इत्यादी प्रकार येत असावेत, दुसरे शिक्षकाच्या व्यक्तिगत जीवनाशी संबंधित भाग, तिसरे शाळा अथवा महाविद्यालयात प्रत्यक्ष शिकवतानाच्या भूमिका साकारलेल्या दिसतात.

१९४३ साली पु.ल. देशपांडे यांनी ’अभिरुची’च्या एका अंकात ‘अण्णा वडगावकर’ हे शिक्षकाचे व्यक्तिचित्र लिहिले. ते पुढे व्यक्ती आणि वल्ली या पुस्तकात समाविष्ट केले गेले. व्यक्ती आणि वल्ली याच पुस्तकात पु.ल. देशपांडे यांनी चितळे मास्तर ही भूमिकाही रेखाटली आहे. ‘बिगरी ते मेट्रिक’ या लेखात दामले मास्तर ही भूमिका रेखाटली आहे. मिलिंद बोकील यांनी त्यांच्या १९७५ मधील काळ लक्षात घेत पौगंडावस्थेतील मुलांबद्दल शालेय जीवनावर आधारित शाळा (कादंबरी) लिली. त्यात मांजरेकर सरांची भूमिका उभी केली आहे. याच शाळा (कादंबरी)वर आधारित शाळा या मराठी चित्रपटाची रचना निर्माते सुजय डहाके यांनी २०११ मध्ये केली.

जयवंत दळवी यांनी "सारे प्रवासी घडीचे" मधून पावटे मास्तरांची उग्र भूमिका साकारली आहे तर बाबुल- महानंदाचे लेखनही केले आहे. बालचित्रवाणीवर "संस्कार" नावाची मराठी मालिका येत असे त्यात मोहन जोशी यांनी आदर्श शिक्षक-मुख्याध्यापकाची भूमिका केली होती .

रमेश इंगळे उत्रादकर यांच्या कादंबरीवर आधारित निशाणी डावा अंगठा (इ.स. २००९) या पुरुषोत्तम बेर्डे यांनी दिग्दर्शीत केलेल्या चित्रपटात कलाकार अशोक सराफ, मकरंद अनासपुरे, निर्मिती सावंत, दिलीप प्रभावळकर, मोहन आगाशे, विनय आपटे, भारत गणेशपुरे, पौर्णिमा अहिरे, भरत जाधव, आदी कलाकारांनी शिक्षकांच्या भूमिका करत प्रौढ साक्षरता मोहिमेचा उडणारा बोजवारा विनोदी पद्धतीने अधोरेखित केला आहे.

मराठी चित्रपटात श्रीराम लागू यांनी पिंजरा आणि सामना या चित्रपटातून शिक्षकांची भूमिका साकारली आहे. पिंजरा चित्रपतात आदर्श आणि व्यक्तिगत जीवनाच्या उत्तरार्धात भरकटलेले, पण समाज मनात आदर्शाचे महत्त्व अधोरेखित करणारे शिक्षक अशी भूमिका श्रीराम लागू यांनी सादर केली आहे. सामना या चित्रपटात त्यांचा मास्तर असा उल्लेख होतो परंतु त्यांना शिकवताना दाखवलेले नाही. स्मिता पाटील यांनी उंबरठा चित्रपटातून वसतीगृहाच्या वॉर्डनची भूमिका साकारली आहे. दिलीप प्रभावळकर यांनी एक डाव भुताचा या चित्रपटात शिक्षकाची भूमिका साकारली आहे. अतुल कुलकर्णी यांनी दहावी फ या चित्रपटात अशीच एक भूमिका साकारली आहे. 'खो खो' या मराठी चित्रपटात भरत जाधव यांनी श्रीरंग देशमुख नावाच्या शिक्षकाची भूमिका उभी केली आहे.

राजा परांजपे, रंजना (सुशीला), चंद्रकांत कुलकर्णी (बनगरवाडी), प्रिया अरुण (शेम टू शेम), या मराठी चित्रपटातूनही शिक्षकांच्या भूमिका साकारल्या गेल्या आहेत.

हिंदी साहित्यात प्रेमचंद यांनी शिक्षकांचे चित्रण केले आहे. बुनियाद या हिंदी दूरदर्शन मालिकेतून अलोकनाथ यांनी मास्टर हवेलीराम या शिक्षकाची भूमिका केली आहे. पडोसन या हिंदी चित्रपटातून मेहमूद आणि किशोर कुमार यांनी संगीत शिक्षकांच्या भूमिका साकारल्या आहेत. सारांश या हिंदी चित्रपटातून कलाकार अनुपम खेर यांनी शिक्षकाची भूमिका केली होती. या चित्रपटात त्यांचा शिष्य मोठा होऊन राज्याचा मुख्यमंत्री झालेला असतो. तारे जमीन पर या चित्रपटातून अमीरखान यांनी आदर्श शिक्षकाची भूमिका साकारली आहे. अमीरखान यांनी थ्री इडियट या चित्रपटातूनही शिक्षकाची भूमिका रंगवली आहे. शाहीद कपूर (पाठशाला), शहारूख खान (चक दे), सुष्मिता सेन (मैं हूँ ना), चित्रांगदा सेन (देसी बॉईज), त्या शिवाय अभिनेत्री रेखा आणि अमिताभ बच्चन यांनी अनुक्रमे गुरू आणि शिक्षक अशा भूमिका हिंदी चित्रपटांतून साकारल्या आहेत.

जगभरातील अध्यापन

मुक्त गिनी-बिसाऊ मधील शिक्षक आणि विद्यार्थी, 1974

1960 च्या दशकात स्वीडन मधील कनिष्ठ महाविद्यालयातील गणित आणि भौतिकशास्त्र शिक्षक

जगभरातील शिक्षकांमध्ये अनेक साम्ये आणि फरक आढळतात. जवळजवळ सर्व देशांमध्ये शिक्षकांना विद्यापीठ किंवा महाविद्यालयात शिक्षण दिले जाते. शाळेत अध्यापन करण्यापूर्वी सरकारकडून मान्यताप्राप्त संस्थेकडून प्रमाणपत्र घेणे आवश्यक असू शकते. अनेक देशांमध्ये, प्राथमिक शाळेतील शिक्षणाचे प्रमाणपत्र उच्च माध्यमिक शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर मिळते. उच्च माध्यमिक विद्यार्थी शिक्षण विषयातील विशेष अभ्यासक्रम निवडतो, आवश्यक "प्रशिक्षणार्थी अध्यापन" कालावधी पूर्ण करतो आणि पदवी मिळाल्यानंतर अध्यापन सुरू करण्यासाठी विशेष डिप्लोमा प्राप्त करतो. प्रमाणपत्राव्यतिरिक्त, विशेषतः अमेरिकेतील अनेक शैक्षणिक संस्था, संभाव्य शिक्षकांना वर्गात अध्यापन करण्यासाठी पार्श्वभूमी तपासणी आणि मानसशास्त्रीय मूल्यमापन उत्तीर्ण होणे आवश्यक ठरवतात. प्रौढ शिक्षण संस्थांमध्ये हे नेहमीच लागू नसते, परंतु सुरक्षेच्या चिंतेमुळे अनेक देशांमध्ये हे जलदगतीने सामान्य होत आहे.

बहुतेक देशांमध्ये प्राथमिक शाळा आणि माध्यमिक शाळा मध्ये महिला शिक्षकांचे प्रमाण जास्त असते. आंतरराष्ट्रीय शाळा सामान्यतः इंग्रजी-भाषिक पाश्चात्य अभ्यासक्रमाचे पालन करतात आणि परदेशात राहणाऱ्या समुदायांसाठी असतात.

भारतातील शिक्षकांना करावी लागणारी अशैक्षणिक शालाबाह्य कामे

भारतातील आणि विशेषतः महाराष्ट्रातील शिक्षकांना शिकवण्याव्यतिरिक्त अनेक जास्तीची कामे करावी लागतात. त्यांपैकी काही कामे अशी:

• ऑनलाइन माहिती भरणे
• उपस्थिती भत्त्याचे काम
• १९ शिष्यवृत्ती योजनांचे तपशील लिहून काढणे
• गावातील संडास मोजणे
• गावात व गावाबाहेर फिरून किती लोक आणि कोणकोण उघड्यावर शौचास बसले आहेत याची नोंद करणे (बिहारमधील शिक्षकांसाठीचा फतवा)
• घरोघरी जाऊन किती लोकांकडे फ्रिज, टी.व्ही. आदी चैनीच्या वस्तू आहेत याची माहिती घेणे
• घरोघरी जाऊन निवडणुकांसाठी मतदारांची माहिती घेणे
• घरोघरी जाऊन लसीकरणाची मोहीम राबवणे
• चाळीसहून अधिक नोंदवह्या ठेवणे
• जंतनाशक गोळी देण्याचे अहवाल तयार करणे
• डिजिटल शाळेसंबंधी कामे
• दशवार्षिक खानेसुमारीचे काम करणे
• प्रभात फेऱ्या आयोजित करणे
• पुढाऱ्यांचे जन्मदिवस व मृत्युदिवस साजरे करणे
• बायोमेट्रिक हजेरीची नोंद ठेवणे
• माध्यान्ह भोजन शिजवणे
• माध्यान्ह भोजनासाठी किती तांदूळ, डाळ व सरपण शिल्लक आहे याची नोंद करणे; गरज पडल्यास स्वतःच्या पैशातून या वस्तू आणणे
• मीना राजू मंच चालवणे
• मुलांना आधारकार्डे मिळवून देणे
• याशिवाय नित्यनियमाने विचारले जाणारे नवनवे अहवाल सादर करणे (एकूण सुमारे २५)
• लोकसहभाग मिळवणे व त्याचा अहवाल तयार करणे
• लोहयुक्त गोळ्या देणे
• वर्गात किती विद्यार्थी हजर आहेत हे दाखवण्यासाठी त्यांच्यासह स्वतःचा रोज सेल्फी काढणे आणि तो व्हॉट्सॲपवरून शिक्षण खात्याकडे पाठवणे
• वर्गातील पायाभूत सुविधांच्या सद्यस्थितीचे अहवाल तयार करणे
• विद्यार्थ्यांच्या आरोग्य तपासणीचे अहवाल तयार करणे
• विमा योजनांसंबंधी कामे
• विविध अभियाने राबवणे
• विशेष दिवसांसाठी राबवायची अभियाने राबवणे
• वेगवेगळ्या परीक्षांसाठी विद्यार्थ्यांचे अर्ज भरून घेणे
• वेगवेगळ्या योजनांसाठी विद्यार्थ्यांचे अर्ज भरून घेणे
• गावात फिरून शालाबाह्य मुले शोधणे व त्यांच्या पालकांचे मोबाईल क्रमांक मिळवणे
• शिक्षण खात्याच्या सूचनेनुसार घेण्यात येणाऱ्या उपक्रमांचे व स्पर्धांचे अहवाल तयार करणे
• शैक्षणिक सहली आयोजित करणे
• मुलींना शैक्षणिक साहित्य मिळवून देण्यासाठी गावातील दानशूर व्यक्ती शोधणे
• सरल प्रणालीवर माहितीचे संकलन करणे
• सहशालेय उपक्रम व स्पर्धांचे अहवाल तयार करणे
• वगैरे, वगैरे

हे सुद्धा वाचा

• टीचर - मराठी कविता