कालिदास

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
(महाकवी कालिदास या पानावरून पुनर्निर्देशित)
Jump to navigation Jump to search
महाकवी कालिदासाची काल्पनिक मूर्ती

कालिदास हे एक संस्कृत नाटककार आणि कवी होते.[१] त्यांनी स्वत:बद्दल काहीही माहिती नोंदविलेली नसली आणि त्यांचे चरित्र उपलब्ध नसले, तरी ते आपल्या वैशिष्ट्यपूर्ण नाटकांमुळे आणि काव्यांमुळे सर्वपरिचित आहेत.[२]

कालिदासाची जन्मभूमी म्हणजे सध्याचे गढवाल असे प्रतिपादन करणारे 'कालिदास की जन्मभूमि : वर्तमान गढ़वाल' नावाचे पुस्तक डाॅ. शिवानंद नौटियाल यांनी लिहिले आहे. असे पुस्तक लिहावे ही कल्पना लेखकास उत्तर प्रदेशातील प्रयाग येथे १९७९ साली भरलेल्या दहा दिवसांव्या कालिदास समारोहातील विद्वानांची भाषणे ऐकून झाली..

गौरव[संपादन]

पुरा कवीनां गणनाप्रसंगे, कनिष्ठिकाधिष्ठित कालिदासः | अद्यापि तत्तुल्यकवे: अभावात्, अनामिका सार्थवती बभूव || या शब्दात महाकवी कालिदासाचा गौरव संस्कृत साहित्यक्षेत्रात केला जातो.[३]

साहित्यिक म्हणून वैशिष्ट्ये[संपादन]

रामटेक येथील कालिदास स्मारक

संस्कृत भाषेतील अन्य रचनाकार आणि कालिदास यांच्यामध्ये काही मूलभूत फरक आहेत. कालिदासाच्या काव्याचे वैशिष्ट्य म्हणजे निसर्ग आणि मानव यांच्या परस्पर संबंधांवर केलेले भाष्य. निसर्ग, पशू आणि पक्षी यांच्यावर मानवी भाव-भावनांचा केलेला वापर ही कालिदासाची खासियत आहे. संस्कृत भाषेतील विविध अलंकार आणि त्यांचा वापर हे त्याच्या काव्यांत पुरेपूर येतात. त्याच्या नाट्यकृतींवरून संस्कृत भाषेवरील त्याचे किती प्रभुत्व होते हे कळून येते. सहज, सोपी भाषा हे कालिदासाच्या नाटकांचे आणखी एक वैशिष्ट्य अहे.[४] [५]

काल[संपादन]

कालिदासाच्या कालाविषयी निश्चिती करताना अभ्यासक विविध मते नोंदवताना दिसतात.

  • प्राचीन आणि मध्ययुगीन ग्रंथ सांगतात की कालिदास हा राजा विक्रमादित्य यांच्या दरबारी राजकवी होता. हा काळ इसवी सन पूर्व पहिले शतक असा मानला जातो.[६]
  • याविषयी प्रसिद्ध मत असे आहे की कालिदास हा चंद्रगुप्त दुसरा या राजाच्या काळात होऊन गेला.[७]
  • मंदसोर येथे मिळालेल्या संस्कृत शिलालेखाच्या आधारे मेघदूताच्या पूर्वमेघातील निवडक भाग आणि ऋतूसंहार मधील निवडक भाग या लेखात दिसतो. कर्नाटकातील ऐहोळे येथील लेखात भारवी यांच्यासह कालिदासाचे नावही नोंदविलेले दिसते. हा काळ इ.स. सहावे शतक असा मानला जातो.[८]

जीवन[संपादन]

आख्यायिका:- कालिदास हा बालपणी न शिकलेला व कमी बुद्धी असलेला होता. त्याची पत्‍नी ही प्रकांड पंडिता व विदुषी होती. लग्न झाल्यावर त्यास त्याच्या पत्‍नीने विचारले :अस्ति कश्चित‌ वाग्विशेषः? (वाङ्‌मयाबद्दल काही विशेष ज्ञान आहे काय?). कालिदास या बाबतीत अगदीच अनभिज्ञ होता. पत्‍नीचे बोलणे अपमानास्पद वाटून त्याने जंगलाची वाट धरली आणि तेथे काली देवीची प्रार्थना व तपस्या करून वरदान मिळविले. परत आल्यावर त्याने पत्‍नीच्या प्रश्नाला उत्तर म्हणून ’अस्ति’, कश्चित‌’ आणि ’वाग्’ या आरंभीच्या तीन शब्दांनी सुरू होणारे साहित्य रचले.[९]

’अस्ति’पासून - अस्ति उत्तरस्यां दिशि देवतात्मा हिमालयो नाम नगाधिराजः । पूर्वापरौ तोयनिधी विगाह्य स्थितः पृथिव्या इव मानदण्डः॥ ...कुमारसंभव
’कश्चित्‌’पासून - कश्चित्कांता विरहगुरुणां स्वाधिकारात्प्रमत्तः.। शापेनास्तङ्गमितमहिमा वर्षभोग्येण भर्तुः ॥...मेघदूत
’वाग्‌’पासून - वागर्थाविव संपृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये। जगत: पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ ॥ ...रघुवंश

उपमा कालिदासस्य[संपादन]

कालिदासाच्या साहित्य रचनेत "उपमा" अलंकाराचे प्राबल्य आहे. त्याच्या या भाषाशैलीमुळे आणि त्यावरील प्रभुत्वामुळे कालिदासागद्दल 'उपमा कालिदासस्य' (उपमा द्यावी तर कालिदासानेच) या शब्दांत गौरविले जाते. त्याची काही उदाहरणे-

  • विदर्भ देशाची राजकन्या इंदुमती हिचे स्वयंवर मांडले आहे. देशोदेशीचे राजेमहाराजे या स्वयंवरात भाग घेण्यासाठी आपापल्या लवाजम्यासह दाखल झाले आहेत. प्रत्यक्ष स्वयंवराला प्रारंभ झाल्यावर तो विस्तीर्ण राजप्रासाद देशोदेशींच्या राजेरजवाडय़ांनी आपापली आसने भूषविल्यानंतर अधिकच शोभायमान झाला आहे. पृथ्वीवरचे सगळे ऐश्वर्य, शौर्य, सौंदर्य जणू काही अतिविशाल स्वयंवर मंडपात एकवटले आहे. स्वरूपसुंदर इंदुमती कोणाला माळ घालील याची उत्सुकता सर्वांच्या चेहर्‍यावर दाटून राहिली आहे. इंदुमती आपली प्रिय सखी सुनंदा हिच्यासोबत त्या मंडपात दाखल झाली. हातात वरमाला घेतलेली इंदुमती एकेका राजाचे सूक्ष्म निरीक्षण करीत सावकाश एकेक पाऊल टाकत पुढे पुढे जाऊ लागली. चतुर सुनंदा मोठ्या मार्मिक शब्दांत एकेका राजाचे वर्णन करू लागली. हा प्रसंग रंगवून सांगतांना महाकवी कालिदासाने एक अतिरम्य अशी उपमा वापरली आहे. उपमा कालिदासस्य असे म्हणणे[१०]. सार्थ आणि समर्पक वाटावे, अशी ती उपमा आहे. मूळ श्लोक असा आहे -
संचारिणी दीपशिखेव रात्रौ यं यं व्यतीयाय पतिंवरा सा ।

नरेंद्रमार्गाट्ट इव प्रपेदे विवर्णभावं स स भूमिपाल: ।।

रघुवंश ६.६७


”रात्रीच्या वेळी राजमार्गावरून एखादी दिव्याची ज्योत कोणीतरी पुढे पुढे नेत असावे, आणि त्या ज्योतीचा प्रकाश राजमार्गावर असलेल्या इमारतींच्या दर्शनी भागावर पडत राहावा; ज्योत पुढे गेली की मागच्या इमारतींचा दर्शनी भाग अंधारात अदृश्य व्हावा आणि ज्योत ज्या महालासमोरून चालली असेल तेवढाच महाल प्रकाशमान व्हावा, त्याचप्रमाणे इंदुमती ज्या ज्या राजाच्या पुढून जाई त्यावेळी, इंदुमती तिच्या हातातील वरमाला आपल्या गळ्यात घालील, अशा आशेने त्या त्या राजाचा चेहरा त्या वेळेपुरता उजळून निघे, आणि इंदुमती पुढे गेल्यावर तो निराशेने काळाठिक्कर पडे.”

कालिदासाचे साहित्य[संपादन]

राजा रविवर्मा यांनी काढलेले शकुंतलेचे चित्र
  • अभिज्ञानशाकुंतलम्‌ (नाटक)-हस्तिनापूरचा राजा दुष्यंत आणि कणव मुनींची मानसकन्या यांचे प्रेम,गांधर्वविवाह, दुर्वास ऋषीच्या शापामुळे त्या विवाहाचा राजाला पडलेला विसर आणि शकुंतलेची राजाला ओळख पटवून देण्यासाठी राजाने तिला दिलेल्या "अंगठीची" खूण असा एकूण कथाभाग या नाटकात आलेला आहे.[११]
  • ऋतुसंहार (काव्य)- यात कालिदासाने सहा ऋतूतील निसर्गाचे वर्णन, झाडे, वेली व पशू-पक्षी यांवर होणारा परिणाम, निसर्गाचे रूप यांचे सहा सर्गांत वर्णन केले आहे.[१२]
  • कुमारसंभव (महाकाव्य)- शिव आणि पार्वती यांचा शृंगार आणि कुमार कार्तिकेयाच्या जन्माचे वर्णन या महाकाव्यात केलेले आहे.[१३]
  • गंगाष्टक (काव्य)-गंगा नदीचे श्लोकबद्ध वर्णन यात केलेले आहे.
  • मालविकाग्निमित्रम् (नाटक)-नृत्यांगना मालविका आणि राजा अग्निमित्र यांच्या प्रेमाची कथा या नाटकात आलेली आहे.[१४]
  • मेघदूत (खंडकाव्य)-वियोगामुळे व्याकुळ झालेल्या यक्षाने आपल्या प्रिय पत्नीला मेघाबरोबर पाठविलेला संदेश म्हणजे कालिदासाच्या प्रतिभेचा विलासच होय.

कुबेराच्या सेवेत कसूर झाल्यामुळे कुबेराची यक्षाला एक वर्ष अलका नगरीतून हद्दपार होण्याचा आदेश दिला. पत्नीच्या प्रेमात असलेल्या यक्षाला हा विरह सहन करणे कठीण होते. अलका नगरीतून रामगिरी पर्वतावर आलेल्या यक्षाने आषाढ महिन्याच्या पहिल्या दिवशी दिसलेल्या मेघाला आपला दूत बनविले आणि अलका नगरीत असलेल्या आपल्या प्रिय पत्नीला त्याने संदेश पाठविला हसी या काव्याची कथा आहे. पूर्वमेघ आणि उत्तरमेघ अशा दोन भागात या काव्याची रचना आढळते.[१५]

  • रघुवंश (महाकाव्य)- यामध्ये इक्ष्वाकु वंशातील दिलीप ते अग्निवर्ण अशा राजांचे चरित्र आले आहे. रघु या प्रजाहितदक्ष राजाचे विशेष वर्णन यामध्ये आहे.[१६]
  • विक्रमोर्वशीयम् (नाटक)-अप्सरा उर्वशी आणि राजा पुरूरवा यांच्या प्रणयाची कथा या नाटकाचा विषय आहे. [१७]
  • शृंगारतिलक (काव्य)[१८]- यामध्ये स्त्रीच्या सौंदर्याचे वर्णन आणि पुरुषाला तिच्या सौंदर्याचे आकर्षण आणि शृंगार असे वर्णन या [१९]काव्यात आले आहे.

कालिदासाच्या कलाकृती या भावी पिढ्यात चित्रकार,शिल्पकार यांना विषयवस्तू उपलब्ध करून देण्यासाठी प्रोत्साहनपर ठरल्या आहेत.चित्रकला,शिल्पकला, नाट्य यामध्ये कालिदासाच्या साहित्याची अभिव्यक्ती आधुनिक काळातही दिसून येते.

कालिदासाच्या साहित्याची मराठी रूपांतरे[संपादन]

  • ऋतुसंहार (अमोल श्री. पाटसकर)
  • ऋतुसंहार (ज्ञानेश्वर कुलकर्णी)
  • मेघदूत (मराठी काव्यमय रूपांतरे, कवी - ग.वि. कात्रे, कुसुमाग्रज, द.वें. केतकर, ना.ग. गोरे, कृष्णशास्त्री चिपळूणकर, चिंतामणराव देशमुख (दोन अनुवाद), वसंतराव पटवर्धन, बा.भ. बोरकर, अ.ज. विद्वांस, शांता शेळके,
  • सुश्लोकमेघ (डाॅ. रा.चि.श्रीखंडे), रा. प. सबनीस, वगैरे.)
  • मेघदूत (गद्य रूपांतर : मला भावलेले मेघदूत - धनश्री लेले)
  • मेघदूत- भावानुवाद- मीरा वैद्य, पद्मा कुलकर्णी, अनुपमा कुलकर्णी, मृदुला गडनीसस
  • मेघदूतम- काव्यानुभाव (कुसुमाग्रज)
  • मेघदूतम (द.वि.पंडित)
  • संगीत शाकुंतल (मराठी नाटक, लेखक - अण्णासाहेब किर्लोस्कर)
  • शृंगारतिलकादर्श (मराठी काव्य, कवी कृष्णाजी नारायण आठल्ये)

कालिदासाची मराठी चरित्रे व कालिदासासंबंधी अन्य पुस्तके[संपादन]

  • कालिदास (लेखक : वा.वि. मिराशी)
  • कालिदास आणि शाकुंतल: एक अर्घ्यदान (लेखक - त्र्यं.वि. सरदेशमुख; संपादन कवी नीतीन वैद्य)
  • कालिदासाची नाटके (रमाकांत पंढरीनाथ कंगले) : कालिदासांच्या तिन्ही नाटकांसंबंधी परिपूर्ण माहिती देणारे पुस्तक)
  • काव्यशास्त्राचा मापदंड - महाकवी कालिदास (लेखिका - सौ. पुष्पा गोटखिंडीकर)
  • महाकवी कालिदास (लेखक - कुंदन तांबे)
  • महाकवी (कालिदासाच्या जीवनावरील मराठी कादंबरी; मूळ लेखिका - डॉ. जयश्री गोसावी महंत, अनुवाद : नीलिमा पटवर्धन)
  • विश्ववंद्य महाकवी कालिदास (ना.द. जोशी)

कालिदासाच्या नावाच्या संस्था[संपादन]

  • कालिदास अकादमी, उज्जैन (स्थापना - १९७९). ही संस्था दरवर्षी कालिदास समारोह आयोजित करते.
  • महाकवी कालिदास कलामंदिर, नाशिक
  • महाकवी कालिदास : काव्यरंग प्रतिभा विलास (नृत्य, चित्रप्रदर्शन आणि व्याख्यानांचा कार्यक्रम)
  • महाकवी कालिदास नाट्यमंदिर, मुलुंड (मुंबई)
  • कविकुलगुरु कालिदास संस्कृत विद्यापीठ, रामटेक
  • कालिदास रंगालय, पाटणा
  • महाकवी कालिदास साहित्य कला संस्कृती मंच, वडगाव धायरी, पुणे. या संस्थेने १४ जुलै २०१३ रोजी ’कालिदास साहित्य संमेलन’ भरवले होते.

सन्मान[संपादन]

कालिदास सन्मान पुरस्कार

महाकवी कालिदास यांच्या नावाने साहित्य आणि कलाक्षेत्रातील भरीव कामगिरीसाठी भारतातील मध्य प्रदेश राज्य शासनातर्फे इ.स. १९८० सालापासून कालिदास सन्मान पुरस्कार देण्यात येतो. या सन्मानाला विशेष महत्त्व आहे.[२०]

कालिदास पुरस्कार

कोकण मराठी परिषदेचा ‘कालिदास पुरस्कार’ : हा गोमंतकीय साहित्यिक, समीक्षक पु. शि. नार्वेकर यांना २०१२ साली देण्यात आला.

महाकवी कालिदास संस्कृत साधना पुरस्कार (२००८ सालापासून दरवर्षी ८ किंवा ९ पुरस्कार)

महाराष्ट्र शासनाच्या उच्च व तंत्रशिक्षण विभागाचा महाकवी कालिदास संस्कृत साधना पुरस्कार : हरिभाऊ मुरकुटे (२०११); हरेकृष्ण शतपथी (२०१३)+अनेक

कालिदास दिन[संपादन]

कालिदासांनी लिहिलेल्या 'मेघदूत' या काव्याच्या दुसऱ्या श्लोकातील शेवटच्या दोन ओळी -
आषाढस्य प्रथमदिवसे मेघमाश्लिष्टसानुं
वप्रक्रीडापरिणतगजप्रेक्षणीयं ददर्श ।। अशा आहेत. त्यामुळे आषाढ महिन्याचा पहिला दिवस म्हणजे म्हणजेच आषाढ शुद्ध प्रतिपदा ही तिथी 'कालिदास दिन' म्हणून साजरी केली जाते.

कार्तिक शुक्ल एकादशीला किंवा द्वादशीला कालिदास जयंती असते असे मानण्यात येते.

कालिदास समारोह[संपादन]

इसवी सनाच्या एकोणीसशे तिसाव्या शतकापासून कै. पंडित सूर्यनारायण व्यास हे भारतातील मध्य प्रदेश राज्याच्या उज्जैन शहरात कालिदास जयंती साजरी करत असत. तिचेच रूपांतर पुढे कार्तिक शुक्ल एकादशीला (देवप्रबोधिनी एकादशीच्या दिवशी) भरणाऱ्या 'कालिदास समारोह' नावाच्या सांस्कृतिक-साहित्य संमेलनात झाले. मध्य प्रदेश सरकार दरवर्षी हा'कालिदास समारोह' भरवते. संमेलनाची सुरवात सन १९५८पासून झाली. हे संमेलन सात दिवस चालते. त्याचे मुख्य आकर्षण कालिदाससची नाटके आणी त्यावर आधारित नृत्ये. देशभरांतील विद्वान या संमेलनात संस्कृत साहित्यावरचे व कालिदासासंबंधीचे आपआपले शोधनिबंध वाचतात. महाविद्यालयीन स्तरावरच्या संस्कृत वाद-विवाद स्पर्धा होतात. त्यांत भाग घेण्यासाठी देशभरांतून विद्यार्थी येतात. या स्पर्धात भाग घेतलेले अनेक विद्यार्थी पुढे विद्यापीठांतील संस्कृतचे नामवंत प्राध्यापक होऊन या स्पर्धांचे परीक्षक म्हणून आलेले दिसतात.

चित्रपट[संपादन]

  • कालिदास
  • महाकवी कालिदास
  • महाकवी कालिदास (१९६६)
  • महाकवी कालिदास
  • महाकवी कालिदासू

याखेरीज कालिदासाच्या साहित्यावर आधारित शकुंतला, मालविका अग्निमित्र, कुमारसंभव असे चित्रपट दाक्षिणात्य भाषांमध्ये प्रदर्शित झाले आहेत.

काव्ये[संपादन]

  • भारत एक खोज,

दिग्दर्शक ~ शाम बेनेगल (हिंदी अनुवाद)

बिंदु भी जब पास आते, विपुल हो जाते;

पेड जो अलगे हुए है, सहज जुड जाते;

दूर की राहें अचानक सरल हो जाती;

वक्र जो अबतक रहीं,

इस प्रबल रथ वेग से,

लगता~~~

दूर है कुछ भी नहीं

पास भी कुछ है नहीं....

बिंदु भी जब पास आते, विपुल हो जाते...

असाच काहीसा महाकवी कालिदासाचा वेग होता......

  • ऋतूसंहार काव्यातील निवडक भाग-मराठी अनुवाद~ अमोल श्री. पाटसकर

आला पावस राजा प्रियतम, पावस राजा आला आपल्या दलबलसह पहा हा कितीक साज सजविला,

मदमस्त मेघ हत्तींनी गीत गर्जुन गुजविला शुभ्र पताका थरकून लख्ख थेंब मोती बरसला,

ऊन्मत् प्रेमी जनांच्या मनावर मन्मत् रंग गहिवरला स्वागत पावस राजा स्वागत ~ जनजन गायला

आला पावस राजा प्रियतम पावस राजा आला...

हे ही पहा[संपादन]

संस्कृत भाषा

संदर्भ[संपादन]

  1. ^ Keith, Arthur Berriedale (1993). A History of Sanskrit Literature (en मजकूर). Motilal Banarsidass Publishe. आय.एस.बी.एन. 9788120811003. 
  2. ^ जोशी, महादेवशास्त्री (२००९). भारतीय संस्कृती कोश खंड दुसरा. पुणे: भारतीय संस्कृती कोश मंडळ प्रकाशन. pp. २९७. 
  3. ^ Kalidasa (2005-09-15). The Loom Of Time (en मजकूर). Penguin UK. आय.एस.बी.एन. 9789351180104. 
  4. ^ Gopal, Ram (1984). Kalidasa: His Art and Culture (en मजकूर). Concept Publishing Company. 
  5. ^ Macdonell, Arthur Anthony (1900). A History of Sanskrit Literature (en मजकूर). Motilal Banarsidass Publishe. आय.एस.बी.एन. 9788120800953. 
  6. ^ Chandra Rajan (2005). The Loom Of Time. Penguin UK. pp. 268–274.
  7. ^ Vasudev Vishnu Mirashi and Narayan Raghunath Navlekar (1969). Kālidāsa; Date, Life, and Works. Popular Prakashan. pp. 1–35. Ram Gopal. p.14
  8. ^ Gaurīnātha Śā ihihhistrī 1987, p. 80
  9. ^ Shailesh, H. D. Bhatt (2003-08-14). The Story of Kalidas (en मजकूर). Publications Division Ministry of Information and Broadcasting Government of India. आय.एस.बी.एन. 9788123021935. 
  10. ^ "कालिदास की अलंकार-योजना - भारतकोश, ज्ञान का हिन्दी महासागर". bharatdiscovery.org (hi मजकूर). 2018-04-26 रोजी पाहिले. 
  11. ^ Sinha, Ashok; Sinha, Ashok K. (2011-07-01). Shakuntala: English Translation of the Great Sanskrit Poet Mahakavi Kalidas's 'Abhijnan Shakuntalam (en मजकूर). Xlibris Corporation. आय.एस.बी.एन. 9781462879342. 
  12. ^ Kālidāsa (1986). The Rtusamhara of Kalidasa (hi मजकूर). Motilal Banarsidass Publishe. आय.एस.बी.एन. 9788120800311. 
  13. ^ Kālidāsa (1981). Kumārasambhava (hi मजकूर). Motilal Banarsidass Publ. आय.एस.बी.एन. 9788120801615. 
  14. ^ Kalidasa (2015-06-01). Malavikagnimitram: The Dancer and the King (en मजकूर). Penguin UK. आय.एस.बी.एन. 9789351187219. 
  15. ^ Kalidas (2017-05-11). Meghdoot (en मजकूर). Sai ePublications. आय.एस.बी.एन. 9781365632235. 
  16. ^ Pandit, Shankar Pandurang (1869). The Raghuvaṃśa of Kālidāsa: with the commentary of Mallinātha (en मजकूर). Indu-Prakash Press. 
  17. ^ Kalidas (2017-05-11). Vikramorvasiyam (en मजकूर). Sai ePublications. आय.एस.बी.एन. 9781329909304. 
  18. ^ Kālidāsa; Devadhar, Chintaman Ramchandra (1981). Works of Kālidāsa: Abhijñāna Śākuntalam. Vikramorvaśiyam. Mālavikāgnimitram (en मजकूर). Motilal Banarsidass Publ. आय.एस.बी.एन. 9788120800236. 
  19. ^ Singh, Dr Ram. Braj Ke Lokgeeton Ka Yaun Manovishleshan (hi मजकूर). Prabhat Prakashan. आय.एस.बी.एन. 9789383111473. 
  20. ^ "Awards - Govt. of MP India". www.mp.gov.in (hi-IN मजकूर). 2018-04-26 रोजी पाहिले. 


बाह्य दुवे[संपादन]

[१]