ओवी

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून

ओवी हा मराठी काव्यामधील एक छंद आहे. ओवीचे साधारणपणे दोन प्रकार आहेत. ग्रंथांमधील ओवी व लोकगीतातील ओवी. 'जसे सुचेल तसे रचले' असे वाटणार्‍या ओवीचा उगम वैदिक छंदात आणि अनुष्टुभ छंदात आढळतो.

मराठी ओवीचा इतिहास[संपादन]

मराठी ओवीचा उगम इसवी सन ११२९पर्यंत मागे नेता येतो. त्या काळातल्या सोमेश्वरकृत अभिलषितार्थचिंतामणी नामक ग्रंथात ओवीचा पुढीलप्रमाणे उल्लेख आला आहे – महाराष्ट्रेषु योविद्भिरोवी गेया तु कण्डने।

महाराष्ट्रातल्या स्त्रिया कांडण व दळण करताना ओवी गातात, असा त्याचा अर्थ आहे. वरील अवतरणात ओवी ही संज्ञा छंद या अर्थी योजिली आहे. महानुभाव पंथात इसवी सनच्या १६व्या शतकाच्या अखेरीस भीष्माचार्य नामक एक ग्रंथकार झाला. त्याने मार्गप्रभाकर या आपल्या ग्रंथात दिलेले ओवीचे लक्षण असे – गायत्रीछंदापासौनी धृतिपर्यंत। ग्रंथ वोवीयांचे तीन चरण जाणावे मिश्रित। प्रतिष्ठे पासौनि जगतीपर्यंत। चौथा चरण॥

ग्रंथांमधील ओवी[संपादन]

या प्रकारच्या ओवीत साधारणपणे चार चरण (ओळी) असतात. पहिल्या तीन चरणांत यमक जुळविलेले असते. शेवटच्या चरणातील शेवटचे अक्षर भिन्न असते.

ज्ञानेश्वरी, दासबोध, एकनाथी भागवत असे अनेक मराठी ग्रंथ ओवीबद्ध आहेत.

उदा १. ज्ञानेश्वरीमधील ओव्या[संपादन]

उपजे तें नाशे । नाशलें पुनरपि दिसे । हें घटिकायंत्र तैसें । परिभ्रमे गा ॥ २-१५९ ॥
ना तरी उदो अस्तु आपैसे । अखंडित होत जात जैसें । हें जन्ममरण तैसें । अनिवार जगीं ॥ २-१६० ॥
महाप्रळय अवसरे । हें त्रैलोक्यही संहरे । म्हणोनि हा न परिहरे । आदि अंतु ॥ २-१६१ ॥
सुवर्णाचे मणी केले । ते सोनियाचे सुतीं वोविले । तैसें म्यां जग धरिलें । सबाह्याभ्यंतरीं ॥ ७-३२ ॥



उदा २. दासबोधामधील ओव्या[संपादन]

नासे अज्ञान दुःख भ्रांती । शीघ्रचि येथें ज्ञानप्राप्ती । ऐसी आहे फळश्रुती । ईये ग्रंथीं ॥ ३०॥
योगियांचे परम भाग्य । आंगीं बाणे तें वैराग्य । चातुर्य कळे यथायोग्य । विवेकेंसहित ॥ ३१॥
भ्रांत अवगुणी अवलक्षण । तेंचि होती सुलक्षण । धूर्त तार्किक विचक्षण । समयो जाणती ॥ ३२॥
आळसी तेचि साक्षपी होती । पापी तेचि प्रस्तावती । निंदक तेचि वंदूं लागती । भक्तिमार्गासी ॥ ३३॥
नाना दोष ते नासती । पतित तेचि पावन होती । प्राणी पावे उत्तम गती । श्रवणमात्रें ॥ ३५॥
ऐसी याची फळश्रुती । श्रवणें चुके अधोगती । मनास होय विश्रांती । समाधान ॥ ३७॥

लोकगीतांतील ओवी[संपादन]

या ओवीतील चरणांची व चरणातील शब्दांची संख्या किती असावी याचे बंधन नसते. सामान्यपणे दोन, तीन, साडेतीन व चार चरणही लोकगीतांतील ओवीत आढळतात. काही वेळा सर्व चरणात तर कधी काही चरणातच यमक आढळते.

लोकगीत/लोकसाहित्य ह्या प्रकारात मोडणार्‍या ओव्या म्हणजे जात्यावरच्या ओव्या आणि स्त्रिया मुला-नातवंडांसाठी म्हणत असत त्या ओव्या. जाते आणि ओव्या यांचे एवढे नाते आहे की जात्यावर बसले की ओवी सुचते अशी म्हणही आहे.

'ओव्या' हा पूर्वीच्या म्हणजे अगदी दोन पिढ्यांआधीच्या बायकांचा जिव्हाळ्याचा विषय होता. सडा-शिंपण, दळण-कांडण, स्वयंपाक-पाणी इत्यादीच्या रामरगाड्यात या बायका ओव्या रचीत असत, गुणगुणत असत. प्रत्येक पिढी पुढच्या पिढीला हा वसा देत आली. हा वाङ्मयप्रकार मौखिक असल्याने या ओव्या लेखी स्वरूपात फारशा कुठेच मिळत नाहीत. पण मध्यंतरीच्या काळात, थोडक्यात जेव्हापासून सगळी कामे यंत्राद्वारे करण्यात येऊ लागली, एकत्र कुटुंबपद्धती संपुष्टात आली व ही संपदा पुढच्या पिढीला मिळालीच नाही.

आताच्या काळात ओव्या फक्त लग्ना-मुंजीत घाणा भरताना किंवा अशा प्रकारच्या काही कार्यक्रमात म्हटल्या जातात. मराठी व्याकरणाचा अभ्यास नसणार्‍या या अशिक्षित बायकांची शब्दसंपदा आणि काव्यनिपुणता पाहून भलेभले गारद होतात. मुले-बाळे, संसार ते धर्म, संस्कृती, समाज, व्यवहारज्ञान असे ओव्यांमधे हाताळले गेलेले कित्येक विषय लक्षात घेता त्या स्त्रियांना अडाणी म्हणणे मूर्खपणाचे ठरेल.

लोकगीतांतील ओव्यांची ही काही उदाहरणे पाहू.

लोकगीतातील ओवी म्हणजे सर्वसामान्य स्त्रियांनी व्यक्त केलेला मनोभाव होय. ओवी म्हणजे ओवणे, गुंफणे. मराठी भाषेतील अभिजात छंद म्हणून हिची ओळख आहे.[१]

पहीली माझी ओवी | पहिला माझा नेम ।
तुळशीखाली राम ।<br / पोथी वाचे ॥
पैली माजी ओवी
गाई एक एका
ब्रह्मा विष्णू देखा
हारोहारी
[२] तीसरी माझी ओवी ।
त्रिनयना ईश्वरा ।
पार्वतीच्या शंकरा ।
कृपा करा॥
तिसरी माझी ओवी
तिन्ही प्रहराच्या वेळी
ब्रम्हा विष्णू वरी
बिल्वपत्र.

विविध चरणांतील ओव्या-

दोन चरणी ओवी[संपादन]

सुनेला सासुरवास करू ग कशासाठी ।
उसामधे मेथी लावली नफ्यासाठी।

सदा सारवण मला अंघोळीची घाई
पाव्हनी काय आली घाटमाथा कमळजबाई

स्वप्नात आली हिरव्या पाटलाची नार

घाटमाथा कमळजबाई गळा पुतळ्याचा हार

आई कमळजाबाई घाटावर उभी राहे

तुझ्या माहेराची हवा कोकणाची पाहे [३]

तीन चरणी[संपादन]

पयली माझी ओवी गं ! मायंच्या मायंला।
लोढणं व ढाळ्या गायीला।

उगवला नारायण| लाल आगीचा भडका |ल्योक दुनियेचा लाडका ||
उगवला नारायण | लाल शेंदराचा खापा फुले अंगणात चाफा ||
उगवला नारायण |आला पहाड फोडुनी | दिले सुरुंग लावूनी ||
उगवला नारायण | आला केळीच्या कोक्यातूनी | किरणं टाकितो अंगणी ||
उगवला नारायण | सारी उजळे दुनिया | किती लावाव्या समया ||[४]

साडेतीन चरणी[संपादन]

सावळी भावजय। जशी शुक्राची चांदणी।
चंद्र डुलतो अंगणी। भाऊराया।

चार चरणी[संपादन]

आईबापानं दिल्या लेकी। तिला सासुरवास कसा।
चितांगाचा *फासा । गळी रूतला सांगू कसा।

  • पट्ट्यासारखा गळ्यात घालायचा सोन्याचा दागिना

माझ्या ग उंबर्‍यावरी| ***** बाळ बसे |
मला सोन्याचा ढीग दिसे |*****बाळ ||

माझ्या गं दारावरनं । मुलांचा मेळा गेला ।
त्यात मी ओळखिला । माझा बाळ ॥

अंगाई येगं तुगं गाई । पाखराचे आई ।
तानियाला दूध देई । वाटी मधे ॥

आमुचा **** बाळ । खेळाया जाई दूर ।
त्याच्या हातावरि तूर । कोणी दिली ॥

आमुचा **** बाळ । खेळाया जाई लांब ।
त्याच्या हातावरि जांब । कोणी दिला ॥


माझ्या गं अंगणात । सांडला दुधभात ।
जेवला रघुनाथ । ... बाळ

नवरी पाहू आले । आले सोपा चढुनी |
नवरी शुक्राची चांदणी । आमुची ..... ||

माझ्या गं अंगणात | शेजीचे पाच लाल |
त्यात माझी मखमल |***** ताई||

ये गं तू गं गाई| चरूनी भरूनी|
बाळाला आणुनी| दूध देई||

गाईंचा गुराखी| म्हशींचा खिल्लारी|
बाळाचा कैवारी| नारायण||

तिन्हीसांजेची ही वेळ| वासरू कुठं गेलं||
नदीच्या पाण्या नेलं|----||

पालख पाळणा|मोत्यांनी विणिला||
तुझ्या मामानं धाडीला| ---- बाळा||

गाईच्या गोठनी वाघ हंबारला |
कृष्ण जागा झाला गोकुळात||

संदर्भ ग्रंथ[संपादन]

  • ओवी छंद : रूप आणि आविष्कार (लेखिका - रोहिणी तुकदेव) (प्रतिमा प्रकाशन)
  • केळकर-मंगळूरकर, मुंबई विद्यापीठ, राजवाडे प्रत


बाह्य दुवे[संपादन]

  • लोकसंगीत डॉ. बाबर सरोजिनी
  • लोकसंगीत डॉ. बाबर सरोजिनी
  • जा माझ्या माहेरा- डॉ.बाबर सरोजिनी
  • डॉ. बाबर सरोजिनी, लोकसंगीत