Jump to content

अपभ्रंश

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून

अपभ्रंश ( Sanskrit , IPA: [ɐpɐbʱrɐ̃ˈɕɐ], प्राकृत : ) हा आधुनिक भाषांच्या उदयापूर्वी उत्तर भारतात बोलल्या जाणाऱ्या भाषांचा संदर्भ देण्यासाठी पतंजलीपासून वैय्यकरणा ṇāḥ (मूळ व्याकरणकार) द्वारे वापरलेला शब्द आहे. इंडोलॉजीमध्ये, ६व्या आणि १३व्या शतकादरम्यानच्या कालखंडात पसरलेल्या मध्यवर्ती आणि सुरुवातीच्या आधुनिक इंडो-आर्यन भाषांमधील संक्रमण बोलीभाषांसाठी एक छत्री शब्द म्हणून वापरला जातो. तथापि, या बोलींचा समावेश मध्य इंडो-आर्यन काळात पारंपारिकपणे केला जातो. [१] : p.42 संस्कृतमधील ' याचा शाब्दिक अर्थ "भ्रष्ट" किंवा "व्याकरण नसलेली भाषा", जी संस्कृत व्याकरणाच्या आदर्शापासून विचलित होते.

अपभ्रंश साहित्य हे १२व्या ते १६व्या शतकापर्यंतच्या उत्तर भारताच्या इतिहासासाठी एक मौल्यवान स्रोत आहे. [२]

आढावा[संपादन]

प्राकृत हा शब्द, ज्यामध्ये पालीचा समावेश आहे, हा शब्द उत्तर भारतातील स्थानिक भाषांसाठी देखील वापरला जातो जो कदाचित 4 ते 8 व्या शतकाच्या उत्तरार्धात बोलला जात होता, परंतु काही विद्वान संपूर्ण मध्य इंडो-आर्यन कालावधीसाठी हा शब्द वापरतात. मध्य इंडो-आर्यन भाषा हळूहळू अपभ्रंश बोलींमध्ये रूपांतरित झाल्या, ज्या सुमारे 13 व्या शतकापर्यंत वापरल्या जात होत्या. अपभ्रंश नंतर आधुनिक इंडो-आर्यन भाषांमध्ये विकसित झाले. या कालखंडाच्या सीमा काहीशा अस्पष्ट आहेत, काटेकोरपणे कालक्रमानुसार नाहीत. आधुनिक उत्तर भारतीय भाषांनी 11 व्या शतकाच्या आसपास एक वेगळी ओळख विकसित करण्यास सुरुवात केली असे मानले जाते - जेव्हा अपभ्रंश अजूनही वापरात होते - आणि 12 व्या शतकाच्या अखेरीस पूर्णपणे भिन्न बनल्या.

जैन ग्रंथालयांमध्ये अपभ्रंश साहित्याचा मोठा साठा सापडला आहे. अमीर खुसरो आणि कबीर हे आधुनिक हिंदीशी मिळताजुळत्या भाषेत लिहीत असताना, अनेक कवींनी, विशेषतः ज्या प्रदेशात अजूनही हिंदू राजांची सत्ता होती, त्यांनी अपभ्रंशात लिहिणे चालू ठेवले. या लेखकांमध्ये कामरूपातील सारा , तिलोपा आणि कान्हा यांचा समावेश होतो ; धारची देवसेना (इ.स. 9वे शतक); मन्याखेताचा पुष्पदंत (इसवी सन ९वे शतक); धनपाल; मुनी रामसिंह; पाटणचा हेमचंद्र ; आणि ग्वाल्हेरचा रायघू (15 वे शतक).

अपभ्रंश वापरण्याचे पहिले उदाहरण म्हणजे कालिदासाचे विक्रमोर्वशीम , जेव्हा पुरुरवास जंगलातील प्राण्यांना त्याच्या गायब झालेल्या प्रियकराबद्दल विचारतो. अपभ्रंशातील रचना विक्रम संवत 1700 पर्यंत चालू राहिल्या, जेव्हा भगवतीदासाने मिगनकलेहा चारिउ लिहिले. [२] अर्व्वएनुअन्र्यो बर्य्ब् अयोब्र् व्यो रोए

मुस्लिमांनी केलेल्या अपभ्रंश कार्याचे एकमेव ज्ञात उदाहरण म्हणजे मुलतानच्या अब्दुर रहमानचे संदेसरसाक, शक्यतो 1000 CE च्या आसपास लिहिलेले आहे.

लेखक आणि कवी[संपादन]

अपभ्रंश साहित्यातील काही प्रख्यात लेखक आणि कवींची यादी खाली दिली आहे: अर्व्वएनुअन्र्यो बर्य्ब् अयोब्र् व्यो रोए

  • महाकवी स्वयंभूदेव (8 वे शतक)
  • रित्तेनेमिचारिउ
  • पौमा-चरिऊ [३]
  • महाकवी पुष्पदंत (१०वे शतक)
  • महापुराण [४]
  • नायकुमारचारिउ
  • जसहरचारिउ
  • हेमचंद्र (१२वे शतक)
  • अब्दुल रहमान (१३वे शतक) - मुलतानी कवी ज्याने अपभ्रंश मध्ये एक महाकाव्य प्रणय लिहिले. [५]
  • कान्हडदे प्रबंध (१५ वे शतक)
  1. ^ Shastri, Dr Devendra Kumar (1996). Apabhramsha Bhasha Sahitya Ki Shodh Pravritiyan. New Delhi: Bhartiya Jnanpith. Bhartiya Jnanpith Bhartiya Jnanpith. p. 388.
  2. ^ a b Apabhramsha Sahitya, Devendra Kumar Jain, Mahavir Jain Vidyalay Suvarna Mahotsav Granth, 2003.
  3. ^ "Pauma-Chariu (Part-I)". 24 January 2016 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. 13 January 2016 रोजी पाहिले.
  4. ^ Jain granths
  5. ^ Flood, Finbarr Barry (2009). Objects of Translation: Material Culture and Medieval "Hindu-Muslim" Encounter. Princeton University Press. ISBN 9780691125947.