शेतकरी

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून

व्याख्या:- "शेतकरी" एक अशी व्यक्ती जी आपल्या कष्टाने,मेहनतीने आपल्या शेतात राबते. वर्गवेगळ्या हंगामा मध्ये वेगवेगळी पिके घेऊन त्यातून उत्पादन मिळवते आणि बाजारपेठेत नेऊन व्यापाऱ्याला किंवा ग्राहकाला विकते, अशी व्यक्ती म्हणजे शेतकरी.

इतिहास:- शेती ही फार पुरातन काळापासून चालत आलेली आहे. आपले पूर्वज [आदिमानव] यांच्या विचारातून व युक्ती तुन या संकपलनेचा उगम झाला व तो तसाच पुढे चालत राहिला. महाराष्ट्रामध्ये शिवाजी महाराजांच्या कालखंडात शेतकऱ्याला खूप महत्वाचे स्थान होते. दिवाळीच्या सणाला प्रत्येक घरात शेतकऱ्यांसाठी [बळीराजा] प्रार्थना केली जायची, 'इडा पीडा टळो आणि बळीचं राज्य येवो' असा आवाज घराघरातून ऐकू यायचा.

भारतीय शेतकऱ्यांच्या मूलभूत गोष्टी:- शेतकऱ्यांला शेती करण्यासाठी लागणाऱ्या गोष्टींमध्ये प्रथम "सुपीक" शेती(जमीन) जिला तो "काळी आई" असं सुद्धा संबोधतो. दुसरं म्हणजे "पाणी"..! कारण शेतीला मुबलक पाणी असेल तरचं शेती करणे शक्य आहे. तिसरं म्हणजे "मनुष्यबळ" ज्यामुळे तो शेतातील पिकांची निगा करू शकतो. चौथे म्हणजे "पैसा" (भांडवल) शेती करतांना येणारा खर्च पूर्ण करण्यासाठी आणि शेवटी "बाजार पेठ" ज्यात तो आपला पिकवलेला शेतमाल विकतो. शेतकऱ्यांसाठी त्याची शेतीच सर्व काही असते. त्याच्या कुटुंबाचा उदरनिर्वाह आणि जगात वावरणारे लोकं कळत न कळत या शेतकऱ्यावर अवलंबून असतात. पण त्याची कोणालाच जाण नसते.

भारतीय शेतकऱ्यावर येणारी संकटे:- शेतकरी हा शब्द जेवढा बोलायला सोप्पा वाटतो तेवढा सोप्पा नाही. शेती करतांना अनेक अचानक येणाऱ्या संकटांचा सामना शेतकऱ्याला करावा लागतो, ज्यात बेमोसमी पाऊस, ओला दुष्काळ, कोरडा दुष्काळ, बाजारपेठेतील बाजारभावात होणारी घसरण, शेतीसाठी सावकाराकडून किंवा बँक इ. कडून घेतलेले कर्ज परतफेडीची मुदत, निर्यातीतील होणारे शासकीय बदल या सर्व संकटांला शेतकरी प्रत्येक वेळेस सामोरे जातो असतो. हवामानात अचानक होणाऱ्या बदलांमुळे शेतातील पिकांचे नुकसान होते. हजारो लाखो पैसे खर्च करून शेतकरी आपला शेतमाल तयार करतो त्याची काळजी घेतो. पण त्याच्या कष्टाला कधी फळं मिळतेच असे नाही.

भारतीय शेतकऱ्याची सध्य परिस्थिती:- आपला भारत देश इंग्रजांच्या कचाट्यातून जेव्हा स्वतंत्र झाला तेव्हा पासून आपला देश कृषिप्रधान देश म्हणून मानला जातो, कारण भारतावर इंग्रजांचे राज्य होण्याअगोदर शेतकऱ्याचे राज्य होते म्हणजे लोकांमध्ये शेतकऱ्यास मुख्य घटक म्हणून मानले जात होते पण सध्या भारत हा कृषिप्रधान देश म्हणून गणला जातो पण खरंच सध्य परिस्थिती तशी आहे का? भारताच्या लोकसंख्येपैकी 70-75 टक्के लोकसंख्या शेती वर अवलंबून आहे. पण भारतातील जनता मात्र त्याला तुटपुंजी, लाचार आणि भिकारी समजते. स्वतःच्या लेकरापेक्षा जास्त जीव लावून शेतकरी शेतात रात्र दिवस कष्ट करतो आणि शेतमाल विकतांना त्या मालाची किंमत ग्राहक किंवा व्यापारी ठरवतो. म्हणजे काबाड कष्ट करणारा शेतकरी त्याच्या कष्टाला काही महत्वाचं नाही राहिलेलं. जे ग्राहक किराणा दुकान किंवा मोठमोठ्या मॉल्स मध्ये कपड्यांवर, परफ्यूमवर, आणि अनेक गोष्टींवर डोळे झाकून खर्च करतो आणि किंमतीचा विचार देखील करत नाही तोच ग्राहक शेतकऱ्याकडे रुपयांसाठी भांडतांना दिसतो. याच कारण शेतकरी लाचार आहे हे ग्राहकाला देखील माहित आहे. व्यापारी देखील शेतकऱ्याकडून शेतमाल विकत घेततांना निलाव पद्धतीचा वापर करतात. मग शेतकऱ्याची मर्जी असो किंवा नसो निलावात ठरलेली किंमत शेतकऱ्याला घ्यावीच लागते. कारण त्याशिवाय त्याच्या कडे पर्यायच नसतो. त्याची कारणे पुढीलप्रमाणे:-

शेतकऱ्यांतील महत्वाचा दोष म्हणजे तो संघटित नाही. शेतकरी जर संघटित झाला तर ज्या गोष्टी शक्य नाही त्या देखील शक्य होतील. शेतकरी कधी संप करत नाही हा दुसरा महत्वाचा दोष आहे. जर शेतकऱ्याने जर संप केला तर इतके आमूलाग्र बदल होतील ज्याची आपण कल्पना देखील करू नाही शकत.

शेतकऱ्यांचा उठाव[संपादन]

भारतीय इतिहासलेखनात १९७० आणि १९८० च्या दशकात सबाल्टर्न इतिहासलेखकांनी भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीच्या इतिहासलेखनातील काही महत्त्वाच्या त्रुटींवर बोट ठेवले. त्यातली एक त्रुटी ही होती कि या इतिहास लेखकांनी वेगवेगळ्या स्थानिक सामान्य लोकांनी केलेल्या संघर्षांची दखलच घेतली नाही. उदाहरणार्थ, १९१९-२२ मध्ये अवध मधे झालेला शेतकऱ्यांचा उठाव, दक्शिण गुजरात मध्ये झालेला आदिवासींचा उठाव, आंध्रामध्ये गुदेम आणि रांपा मध्ये झालेला उठाव. [१][२] सबाल्टर्न स्टडीजच्या इतिहासलेखकांनी जे अनेक मुद्दे मांडले त्यातिल काही मुद्दांचा आढावा घेऊ या.

संदर्भ[संपादन]

  1. Pandey, Gyan. 1982. Peasant revolt and Indian nationalism. Subaltern Studies I. OUP.
  2. Hardiman, David. 1985. Adivasi assertion in south Gujarat: the Devi movement of 1922-23. Subaltern Studies III. OUP.