महाराणा प्रताप

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search
मेवाडनरेश महाराणा प्रताप सिंह गुर्जर
महाराणा
RajaRaviVarma MaharanaPratap.jpg
राजा रविवर्मा यांनी काढलेले महाराणा प्रताप यांचे चित्र
Mewar.svg
मेवाडचा ध्वज
Insignia of Mewar, inside the City Palace, Udaipur.jpg
मेवाडची राजमुद्रा
अधिकारकाळ इ.स.१५७२-इ.स.१५९७
राज्याभिषेक १ मार्च इ.स.१५७२
राज्यव्याप्ती मेवाड विभाग, राजस्थान
राजधानी उदयपूर
पूर्ण नाव महाराणा प्रतापसिंह उदयसिंह गुर्जर
जन्म ९ में इ.स.१५४०
कुंभलगड किल्ला,राजस्थान
मृत्यू १९ जानेवारी इ.स.१५९७
पूर्वाधिकारी महाराणा उदयसिंह
उत्तराधिकारी महाराणा अमरसिंह
वडील महाराणा उदयसिंह
आई महाराणी जयवंताबाई
पत्नी महाराणी अजबदेहबाई (एकूण ११ पत्‍नी)
राजघराणे सिसोदिया


महाराणा प्रताप गुर्जर Maharana Pratap.ogg आवाज म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या सध्याच्या राजस्थान राज्यातील उत्तर-पश्चिम भारतातील मेवाडचा तेरावा राजा होता.[१] त्यांचे नाव "मेवाडी राणा" असे होते आणि मुघल साम्राज्याच्या विस्तारवादाविरूद्धच्या लष्करी प्रतिकारासाठी ते उल्लेखनीय होते.[२]

कुळ[संपादन]

महाराणा प्रताप हे सिसोदिया कुळातील हिंदू पराक्रमी राजपूत होते. महाराणाचे पूर्वज मेवाडचे शासक आणि त्यांचे हिंदूवंश भगवान राम यांनी उत्पन्न केलेले सूर्यवंशी वंश होते.[३] मेवाडच्या राजघराण्यावर 'बाप्पा रावल', 'राणा कुंभा' आणि 'राणा सांगा' अशा अनेक राज्यकर्ते राज्य करीत आहेत.[४] शक्ती सिंह, विक्रम सिंग आणि जगमल सिंह हे त्याचे छोटे भाऊ होते. प्रताप यांच्याकडे दोन सावत्र बहिरे होते: चंद कंवर आणि मान कंवर. त्याचा विवाह बिजोलियाच्या अजबडे पुंवर याच्याशी झाला होता आणि त्याने इतर 10 महिलांशी लग्न केले होते आणि अमरसिंह प्रथम यांच्यासह 17 मुले त्यांच्या मागे गेली. मेवाडच्या रॉयल फॅमिलीमध्ये त्यांचा संबंध होता.[५]

जन्म धारणा[संपादन]

महाराणा प्रताप यांच्या जन्मस्थळाच्या प्रश्नावर दोन गृहितक आहेत. पहिला महाराणा प्रताप कुंभलगढ किल्ल्यात जन्मला कारण महाराणा उदाईसिंग आणि जयवंताबाई कुंभलगड राजवाड्यात लग्न केले होते. दुसरा विश्वास असा आहे की त्याचा जन्म पालीच्या वाड्यांमध्ये झाला.[६] महाराणा प्रतापच्या आईचे नाव जयवंत बाई, ती पालीच्या सोनगरा अखैराजची मुलगी. महाराणा प्रताप यांचे बालपण भिल्ल समुदायाबरोबर घालवले गेले होते, तो भिल्लसमवेत मार्शल आर्ट शिकला होता, भिल्ल त्यांच्या मुलाला किक असे संबोधतात, म्हणून भिल्ल महाराणाला किक नावाने हाक मारत असत. लेखक विजय नहार यांच्या हिंदु सूर्य महाराणा प्रताप या पुस्तकानुसार, उदयसिंग प्रतापचा जन्म झाला तेव्हा युद्ध आणि असुरक्षिततेने घेरले होते.[७][८] कुंभलगड कोणत्याही प्रकारे सुरक्षित नव्हता.[९] त्या काळात जोधपूरचा राजा मालदेव सर्वात शक्तिशाली होता. जयवंत बाई यांचे वडील आणि सोनी यांचा मुलगा सोनागरा अखेरज मालदेव एक विश्वासू सरंजामशाही आणि सामान्य होता.[१०]

या कारणास्तव पाली आणि मारवाड सर्वच प्रकारे सुरक्षित होते. म्हणून जयवंताबाईंना पाली येथे पाठविण्यात आले. व्ही. नाही. जिस्ता शुक्ल तृतीया क्र .१५९७ प्रताप यांचा जन्म पाली मारवाड येथे झाला. प्रताप यांच्या जन्माची खबर मिळताच उदयसिंगाच्या सैन्याने मोर्चाला सुरुवात केली आणि मावलीच्या युद्धात बनवीरविरूद्ध विजय मिळवला आणि चित्तोरच्या गादीचा ताबा घेतला. महाराणा प्रताप यांचे मुख्य सहाय्यक, भारतीय प्रशासकीय सेवेचे सेवानिवृत्त अधिकारी देवेंद्रसिंग शक्तीवत या पुस्तकानुसार, महाराणा प्रताप यांचे जन्मस्थान जुना कचरी पाळीचे अवशेष जुन्ना किल्ल्यात आहेत.[११] इथे सोनगरचे कुलदेवी नागनाची मंदिर अजूनही सुरक्षित आहे. पुस्तकानुसार, जुन्या परंपरेनुसार मुलीचा पहिला मुलगा तिच्या पिअरमध्ये आहे.[१२]

इतिहासकार अर्जुनसिंग शेखावत यांच्या मते, महाराणा प्रताप यांचा जन्म चार्ट जुन्या डेमन सिस्टममध्ये मध्यरात्री १२/१७ ते १२/५७ मध्यरात्री आहे. पाल्मा सूर्योदय रोजी स्पष्ट सूर्य माहित असणे आवश्यक आहे, यामुळे जन्मसिद्ध हक्क अनुकूल आहे. जर ही कुंडली चित्तोड किंवा मेवाडच्या काही ठिकाणी झाली असती तर सकाळी सूर्यप्रकाशाचे प्रमाण वेगळे असते. पंडित द्वारे स्थान गणना पहाटेच्या सूर्योदय राशी कला विकली पाली प्रमाणेच आहे.[१३]

डॉ. हुकमसिंग भाटी यांच्या सोनागरा सांचोरा चौहान या पुस्तकाचा आणि इतिहासकार मुहता नैनासी यांच्या पुस्तकात मारवाड़ रा परगाणा री या पुस्तकाचा इतिहास "पाली" च्या प्रसिद्ध ठाकूर अखेरराज सोनगराच्या कान्ये जावंताबाई, क्र. ,, जेस्ता सुडी रविवारी सूर्योदयानंतरच्या पुस्तकात सापडतो. घड्याळाच्या 13 व्या वर्षी अशा सुस्त मुलाला जन्म झाला. प्रताप यांच्यासारख्या रत्नास जन्म देणारी पालीची ही भूमी धन्य आहे."[१४][१५]

जीवन[संपादन]

राज्याभिषेक[संपादन]

इ.स. १५६८मध्ये, उदयसिंह रणवीर आनोसे दुसरे यांच्या चित्तोड राज्यावर मुघल सम्राट अकबर चाल करून आला. या हल्ल्यात राजे उदयसिंह आणि मेवाडचे राजघराणे किल्ल्यावर शत्रूला ताबा मिळण्याआधी निसटले. उदयसिंह यांनी १५५९ मध्ये उदयपूर शहराची स्थापना केली. महाराज उदयसिंह आणि त्यांची सर्वात प्रिय राणी भातियानी यांचा मुलगा जगमल याने त्यांच्या नंतर राज्यकारभार सांभाळावा अशी महाराजा उदयसिंह यांची इच्छा होती, पण राजे उदयसिंह यांच्या मृत्यूनंतर त्यांचा ज्येष्ठ पुत्र प्रताप याने परंपरेनुसार राज्य कारभार सांभाळावा अशी सर्व वरिष्ठ मंत्र्यांची इच्छा होती.[१६] प्रताप यांच्या राज्याभिषेकाआधी मुख्यमंत्री चुंदावट आणि तोमर रामशाह यानी जगमलला राजवाड्याबाहेर घालवून दिले आणि प्रताप यांस मेवाडचा राजा म्हणून घोषित केले. प्रताप यांची त्यांच्या वडिलांच्या इच्छेविरुद्ध राजा होण्याची तयारी नव्हती पण राज्यातील मंत्र्यानी जगमल हा राज्य करण्यास असमर्थ असल्याचे प्रताप यांस पटवून दिले.[१७] राजपथावर बसल्यानंतर अतिशय पराक्रमाने आणि कुशलतेने त्यांनी राज्यकारभार चालवला एक कुशल योद्धा संघटक व राजकारणनिपुण असा राज्यकर्ता म्हणून त्यांनी आपला लौकिक निर्माण केला.[१८]

हल्दीघाटीची लढाई[संपादन]

मध्ये चित्तोडगढच्या रक्तरंजित वेगामुळे मेवाडचा सुपीक पूर्व पट्टा मोगलांच्या हाती लागला. तथापि, अरवल्ली परिसरामधील उरलेले जंगली व डोंगराळ राज्य अजूनही प्रताप सिंगच्या ताब्यात होते. मोगल बादशाह अकबर हा मेवाडमार्गे गुजरातला स्थिर मार्ग मिळवण्याच्या उद्देशाने होता; १५७२ मध्ये जेव्हा प्रताप सिंगचा राजा (महाराणा) म्हणून राज्य करण्यात आले तेव्हा अकबरने अनेक राजदूतांना पाठवून या भागातील इतर राजपूत नेत्यांप्रमाणे वासळ बनण्यास उद्युक्त केले.[१९] जेव्हा महाराणाने अकबरला वैयक्तिकरित्या अधीन होण्यास नकार दिला, तेव्हा युद्ध अपरिहार्य बनले.[२०]

१ जून १५७६ रोजी हल्दीघाटीची लढाई आमेरच्या मानसिंग पहिलाच्या नेतृत्वात प्रतापसिंह आणि अकबरच्या सैन्यामध्ये झाली. मोगल विजयी ठरले आणि मेवारीवासीयांना महत्त्वपूर्ण जीवितहानी केली पण महाराणा पकडण्यात त्यांना अपयश आले.[२१] लढाईचे ठिकाण राजस्थानमधील आधुनिक काळातील राजसमंद गोगुंडाजवळील हल्दीघाटीजवळ एक अरुंद डोंगराळ खिंड होते. प्रतापसिंग यांनी सुमारे 3000 घोडदळ आणि 400 भिल्ल तिरंदाजीची फौज तयार केली. मोगलांचे नेतृत्व अंबर येथील मानसिंग करीत होते आणि त्याने सैन्यात सुमारे –००० ते १०,००० सैन्य नेमले होते. सहा तासांपेक्षा जास्त काळ चाललेल्या एका भांडणानंतर महाराणा स्वत: ला जखमी झाल्याचा समजला आणि दिवस गमावला. तो टेकड्यांमध्ये पळून जाण्यात यशस्वी झाला आणि दुसर्‍या दिवशी लढाईत जिवंत राहिला.[२२]

प्रदीपसिंग किंवा त्याच्या जवळच्या कुटूंबातील सदस्यांना उदयपुरात पकडण्यात त्यांना असमर्थता असल्याने हल्दीघाटी हा मोगलांचा व्यर्थ विजय होता. साम्राज्याचे लक्ष उत्तर-पश्चिम दिशेने सरकताच, प्रताप आणि त्याची सेना लपून बाहेर पडली आणि त्याने आपल्या राजवटीतील पश्चिमेकडील प्रदेश ताब्यात घेतला.[२३]

मेवाडचा विजय[संपादन]

बंगाल आणि बिहारमधील बंडखोरी आणि मिर्झा हकीम यांनी पंजाबमध्ये घुसखोरी केल्या नंतर १५७९ नंतर मेवाडवरील मोगलांवरील दबाव कमी झाला. १५८२ मध्ये, प्रताप सिंगने देवर (किंवा ड्रॉवर) येथे मुघल चौकीवर हल्ला केला आणि ताब्यात घेतला. यामुळे मेवाडमधील सर्व 36 मोगल सैन्य चौकी स्वयंचलितपणे लिक्विडेशन झाली. या पराभवानंतर अकबरने मेवाड विरुद्ध सैन्य मोहीम थांबवली. देवरचा विजय हा महाराष्ट्रासाठी एक मुख्य अभिमान होता, जेम्स टॉडने "मेवाडचे मॅरेथॉन" असे वर्णन केले.[२४][२५] १५८७ मध्ये अकबर लाहोरला गेला आणि उत्तर-पश्चिमेकडील परिस्थिती बघून पुढील बारा वर्षे तिथेच राहिले. या काळात कोणतीही मोठी मोगल मोहीम मेवाडला पाठविली गेली नव्हती. परिस्थितीचा फायदा घेत प्रताप यांनी कुंभलगड, उदयपूर आणि गोगुंडासह पश्चिम मेवाड ताब्यात घेतले. या काळात त्यांनी आधुनिक डूंगरपूर जवळ चवंद ही नवीन राजधानी देखील बांधली.

संदर्भ[संपादन]

  1. ^ Sarkar, Sir Jadunath (1960). Military History of India (इंग्रजी भाषेत). Orient Longmans. p. 81. ISBN 978-0-86125-155-1.
  2. ^ Chandra, Satish (2005). Medieval India: From Sultanat to the Mughals Part - II (इंग्रजी भाषेत). Har-Anand Publications. pp. 25–27. ISBN 978-81-241-1066-9.
  3. ^ दरियानी, मोहन बी. (1999). कोण आहे कोण भारतीय मुद्रांक वर. pp. 302 ISBN 978-8-49311-010-9
  4. ^ Rana, Bhawan Singh (2005). Maharana Pratap (इंग्रजी भाषेत). Diamond Pocket Books (P) Ltd. p. 105. ISBN 978-81-288-0825-8.
  5. ^ Bhatt, Rajendra Shankar (2005). Maharana Pratap (इंग्रजी भाषेत). National Book Trust, India. ISBN 978-81-237-4339-4.
  6. ^ "Indian History and Culture | History of India | India History | भारतीय इतिहास". m-hindi.webdunia.com. 2020-12-02 रोजी पाहिले.
  7. ^ "pratap jayanti - Kolkata News in Hindi - 'स्वाभिमान की जंग में प्रताप ने दे डाली प्राणों की आहुति' | Patrika Hindi News". web.archive.org. 2019-05-17. Archived from the original on 2020-05-17. 2020-12-02 रोजी पाहिले.
  8. ^ "महाराणा प्रताप". Indias.
  9. ^ विजय नाहर (2017) "हिंडुआ सूरज मेवाड़ रतन", पिंकसिटी पब्लिशर्स, राजस्थान ISBN 9789351867210
  10. ^ "महाराणा प्रताप की जीवनी Biography of Maharana Pratap in Hindi". InfoHindi.com (इंग्रजी भाषेत). 2016-06-06. 2020-12-02 रोजी पाहिले.
  11. ^ "महाराणा प्रताप के विषय में भारतीय इतिहास में लिखी भ्रांतियों को दूर करती विजय नाहर की पुस्तक 'हिंदुवा सूर्य महाराणा प्रताप' की समीक्षा ·". web.archive.org. 2019-05-09. Archived from the original on 2020-05-17. 2020-12-02 रोजी पाहिले.
  12. ^ "Sahitya Preetam". web.archive.org. 2019-05-26. 2020-12-02 रोजी पाहिले.
  13. ^ ""फक्त ननिहालच नाही, तर पाली हे प्रतापांचे जन्मस्थानही आहेत"". www.bhasker.com. 2013-07-13. Archived from the original on 2019-05-26.
  14. ^ Bhati, Hukumsingh. "सोनगरा सांचोरा चौहानों का इतिहास". Rajasthan Granthali. p. 106. Archived from the original on 2019-02-15.
  15. ^ मुहतां नैणसी (1968). मारवाड़ रा परगना री विगत. राजस्थान प्राच्यविद्या संस्थान, जोधपुर. पृ॰ 486
  16. ^ Sharma, Sri Ram (2002). Maharana Pratap: A Biography (इंग्रजी भाषेत). Hope India Publ. p. 71. ISBN 978-81-7871-005-1.
  17. ^ लाल, मुनी (1980). अकबर. p. 135. ISBN 978-0-70691-076-6
  18. ^ Sharma, Sri Ram (2002). Maharana Pratap: A Biography (इंग्रजी भाषेत). Hope India Publ. ISBN 978-81-7871-005-1.
  19. ^ Sharma, Sri Ram (2002). Maharana Pratap: A Biography (इंग्रजी भाषेत). Hope India Publ. p. 48. ISBN 978-81-7871-005-1.
  20. ^ Chandra, Satish (2005). Medieval India: From Sultanat to the Mughals Part - II (इंग्रजी भाषेत). Har-Anand Publications. pp. 119–120. ISBN 978-81-241-1066-9.
  21. ^ "Wayback Machine". web.archive.org. 2015-06-26. Archived from the original on 2020-08-27. 2020-12-02 रोजी पाहिले.
  22. ^ सरकार, जादुनाथ (1994). जयपूरचा इतिहास. p. 48 ISBN 978-8-12500-333-5
  23. ^ Chandra, Satish (2005). Medieval India: From Sultanat to the Mughals Part - II (इंग्रजी भाषेत). Har-Anand Publications. p. 134. ISBN 978-81-241-1066-9.
  24. ^ "Tourist Places". rajsamand.rajasthan.gov.in (इंग्रजी भाषेत). 2020-12-02 रोजी पाहिले.
  25. ^ Bhattacharya, A. N. (2000). Human Geography of Mewar (इंग्रजी भाषेत). Himanshu Publications. ISBN 978-81-86231-90-6.