नील्स बोहर्स

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
(नील्स बोर या पानावरून पुनर्निर्देशित)


Wiki letter w.svg
कृपया स्वत:च्या शब्दात परिच्छेद लेखन करून या लेखाचा / विभागाचा विस्तार करण्यास मदत करा.
अधिक माहितीसाठी या लेखाचे चर्चा पान, विस्तार कसा करावा? किंवा इतर विस्तार विनंत्या पाहा.
नील्स बोहर्स
Niels Bohr.jpg
पूर्ण नाव नील्स हेन्रिक डेव्हिड बोर
जन्म ऑक्टोबर ७, १८८५
कोपनहेगन, डेन्मार्क
मृत्यू नोव्हेंबर १८, १९६२
कोपनहेगन, डेन्मार्क
राष्ट्रीयत्व डॅनिश Flag of Denmark.svg
कार्यक्षेत्र भौतिकशास्त्र
कार्यसंस्था कोपनहेगन विद्यापीठ
डॉक्टरेटचे मार्गदर्शक ख्रिस्टियन ख्रिस्टियन्सन
ख्याती कोपनहेगन इंटरप्रिटेशन
काँप्लिमेंटॅरिटी
बोरची अणूची प्रतिकृती
पुरस्कार Nobel prize medal.svg भौतिकशास्त्राचे नोबेल पारितोषिक (१९२२)

नील्स बोहर्स हे शास्त्रज्ञ आहेत.

जीवन[संपादन]

नील्स हेनरिक डेव्हिड बोर (डॅनिश: [nils b̥oɐ̯ˀ] ७ ऑक्टोबर १८८५ - १८ नोव्हेंबर १९६२) हे एक डॅनिश भौतिकशास्त्रज्ञ होते. आण्वीय संरचना आणि पुंजभौतिकी सिद्धांत या विषयात त्यांनी मूलभूत योगदान दिले. त्याबद्दल १९२२ मध्ये त्यांना भौतिकशास्त्रातील नोबेल पारितोषिक देण्यात आले. बोर हे एक तत्त्वज्ञानी आणि वैज्ञानिक संशोधनाचे प्रवर्तक देखील होते.

बोरने कोपनहेगन विद्यापीठात इंस्टिट्यूट ऑफ थिअरेटिकल फिजिक्सची (आता तिला नील्स बोर इंस्टिट्यूट म्हटले जाते) स्थापना केली. तिथे हान्स क्रेमर्स, ऑस्कर क्लाइन, जॉर्ज द हेवेसी , वर्नर हायझेनबर्ग असे विद्यार्थी घडवले, आणि त्यांच्याबरोबर काम केले. झिर्कोनियम सारखे गुणधर्म असलेल्या नव्या मूलद्रव्याचे त्यांनी भाकीत केले. ते सिद्ध झाल्यावर त्याचे नाव ठेवले गेले हाफ्नीयम – हे नाव कोपेनहेगनच्या लॅटीन नावावर आधारले आहे, कारण तिथे त्याचा शोध लागला. खुद्द बोरच्या नावावर बोरियम या मूलद्रव्याची नोंद आहे.

१९३० च्या दशकात बोर नाझीवादाने पिडलेल्या शरणार्थींना मदत करत असत. नाझींनी डेन्मार्क व्यापल्यानंतर बोरची जर्मन अणुबाँब प्रकल्पाच्या प्रमुखपदी असलेल्या वर्नर हायझेनबर्गबरोबर भेट झाली होती. सप्टेंबर १९४३ मधे त्यांच्या कानी आले की जर्मन्स त्यांना अटक करण्याच्या विचारात आहेत, तेव्हा ते स्वीडनला पळून गेले. तेथून त्यांची रवानगी ब्रिटनला करण्यात आली. त्यांनी ब्रिटीश ट्यूब अँलॉइज न्युक्लिअर प्रोजेक्टमधे भाग घेतला, आणि पुढे त्यांचा समावेश मॅनहटन प्रोजेक्टला जाणाऱ्या ब्रिटीश चमूत झाला.

युद्ध संपल्यावर बोरने आण्विक ऊर्जेसंदर्भात आंतरराष्ट्रीय सहयोग व्हावा म्हणून प्रयत्न केले. CERN च्या आणि RisՓ डॅनीश अटॉमिक एनर्जी कमीशनच्या संशोधन संस्थेच्या स्थापनेमधे त्यांचा सहभाग होता. नॉर्डिक इंस्टिट्यूट ऑफ थिअरेटिकल फिजिक्सचा १९५७ साली ते पहिले चेअरमन बनले.

संशोधन[संपादन]

नील बोरनी अणूच्या रचनेवर सिध्दांत मांडला.त्यानी अर्नेस्ट रुदरफोर्ड यांच्या अणूच्या प्रतिकृतिमध्ये अामूलाग्र सुधारणा घडवून आणल्या व बोअरची अणूची प्रतिकृती जगासमोर ठेवली. पुंजयामिकीमधील कोपेनहेगन विवेचनची पायाभरणी करण्यात त्यांचा मोठा सहभाग होता.

अणुभोवती इलेक्ट्रॉन कण काही विशिष्ट कक्षांमधेच कोणतेही प्रकाशकिरण उत्सर्जीत न करता फिरू शकतात, मात्र एका कक्षेमधून दुसऱ्या कक्षेत त्यांनी उडी घेतली तर प्रकाशकिरणांचे उत्सर्जन होते हे बोर यांच्या आण्वीय संरचना सिद्धांताचे मूलभूत तत्त्व आहे. या सिद्धांताचे संपूर्ण स्पष्टीकरण पुढे श्रॉडिंजर-हायझेनबर्ग-डिरॅक-पाउली वगैरे बोरच्या शिष्यांनी विकसित केलेल्या पुंजयामिकीने दिले.

बोरचे पुंजयामिकीला योगदान म्हणजे त्यांनी मांडलेले परस्परपूरकतेचे तत्त्व. एकाद्या पादार्थिक अवस्थेचे वर्णन वरकरणी परस्परविरोधी भासणाऱ्या कणकल्पना आणि तरंगकल्पना अशा संकल्पनांच्या मदतीने करता येते, तेव्हा या कल्पना परस्परविरोधी नसून परस्परपूरक असतात असे मानणे आवश्यक आहे. बोरच्या विज्ञान आणि तत्त्वविचारात परस्परपूरकता वारंवार डोकवते.

पुरस्कार[संपादन]

बाह्यदुवे[संपादन]