देवीसिंह व्यंकटसिंह चौहान

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search

देवीसिंह व्यंकटसिंह चौहान (२२ मार्च १९११ - ) हे महाराष्ट्रातील एक इतिहास अभ्यासक होते. दख्खनी भाषेचा त्यांनी विशेष अभ्यास केला होता.

शिक्षण[संपादन]

देवीसिंह १९३१ साली मुंबई विद्यापीठाची मॅट्रिकची परिक्षा उत्तीर्ण झाले. १९३८ साली गणित हा विषय घेऊन त्यांनी बी.ए. (ऑनर्स) ही पदवी मिळविली. त्यानंतर पुण्याच्या गोखले इन्स्टिट्यूट मधून एम.ए. चा अभ्यास सुरू केला.[१] सन १९४१ मध्ये नागपूर येथून विधी शाखेतील पदवी मिळविली. [१]

कार्यारंभ[संपादन]

मुंबई विद्यापीठाची मॅट्रिकची परीक्षा उत्तीर्ण झाल्यावर त्यांनी तीन वर्षे हिप्परगा येथे राष्ट्रीय शाळेत शिक्षक म्हणून काम केले. पुढे पुण्याच्या गोखले इन्स्टिटूट मधून एम्. ए. च्या अभ्यासासोबत मराठवाडा साप्ताहिकात उपसंपादकाचे काम केले. त्यानंतर शिक्षण सोडून सन १९३८ च्या हैदराबाद स्टेट कॉग्रेसच्या उस्मानाबाद जिल्ह्यातील संघटनेचे काम केले. त्यासोबतीनेच स्वातंत्र्यपूर्व काळातील हैदराबाद संस्थानातील जहागिरीतील सार-कर यांची माहिती गोळा करून ती डॉ.सोहोनी यांच्या सहकार्याने फ्यूडल ऑपरेशन्स इन हैदराबाद या नावे ग्रंथरूप करून प्रकाशित केली. [१] सन १९४१च्या जुलै महिन्यात आपले इतर सहकारी श्री. तात्याराव मोरे, वि. ना. हराळकर, रामराव राजेश्वरकर यांच्यासह उमरगा येथे भारत विद्यालयाची स्थापना केली. [१]

राजकीय कारकीर्द[संपादन]

सन १९४७ च्या ऑगस्ट महिन्यात देवीसिंह चौहान यांना स्टेट काँग्रेस पक्षातर्फे झालेल्या सत्याग्रहात कारावासाची शिक्षा झाली होेती. पण पेलिसी कारवाईनंतर त्यांची सुटका करण्यात आली. स्वातंत्र्योत्तर काळात ते काँग्रेसचे पूर्ण वेळ कार्यकर्ते झाले. ते सन १९४९ ते १९५२ या काळात ते मराठवाडा प्रदेश काँग्रेसचे चिटणीस होते. सन १९५२ ते १९५४ या काळात त्यांनी मंत्रिपदही भूषविले होते. त्यानंतर देवीसिंह चौहान यांनी मराठवाड्यातून संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीत भाग घेतला. नागपूर कराराच्या वेळी मराठवाड्यातील प्रतिनिधी म्हणून ते उपस्थित होते. पुढे १९५७च्या मुंबई मंत्रिमंडळात उपमंत्री म्हणून सहभागी होते. सन १९६४ ते १९७० या काळात त्यांनी लोकसेवा आयोगाचे सदस्य म्हणूनही कार्य केले होते.[१]

लेखन आणि भाषाविषयक कार्य[संपादन]

स्वातंत्र्योत्तर काळात काँग्रेसचे कार्यकर्ते म्हणून वावरताना त्यांनी जहागिरींचा प्रश्न, कुळकायदा यांविषयी अनेक लेख लिहिले. कुळकायद्यावर पुस्तके लिहिली होती. सन १९५७ पासूनच त्यांनी संशोधनावर विशेष लक्ष द्यायला सुरूवात केली होती. त्यांनी मराठी, हिंदी, उर्दू आणि इंग्रजी ह्या चार भाषांत मिळून सुमारे १५० संशोधनपर लेखांची निर्मिती केली आहे.[१]

संशोधनात्मक कामगिरी[संपादन]

भारतीय इतिहास काँग्रेस व अखिल भारतीय प्राच्य परिषद यांच्या इतिवृत्तान्तांवरून देवीसिंह यांचे अनेक संशोधनपर लेख प्रकाशित झाल्याचे समजते. तसेच पुण्याच्या भांडारकर संशोधन मंदिर या संस्थेच्या आणि मुंबईच्या रॉयल एशियाटिक सोसायटीच्या त्रैमासिक पत्रातून त्यांनी लेखन केलेले आढळते.[१]

ग्रंथसंपदा, संपादने आणि लेख[संपादन]

ग्रंथसंपदा[संपादन]

मराठी[संपादन]

१. दख्खनी हिंदीतील इतिहास व इतर लेख (लेख-संग्रह), ग्रंथमाला क्र- २१, वि.गो.खोबरेकर, इतिहास संशोधन मंडळ, मुंबई-१४, म.गो. प्रधान, सत्यसेवा मुद्रणालय, अलिबाग, शके १८९५ (इ.स. १९७३), १६+२६३+२१.

२. मराठी आणि दक्खिनी हिंदी, प्रकाशक - महाराष्ट्र राष्ट्रभाषा सभा, पुणे.

३. भारत इराण संश्लेष भाग १ व २, प्रकाशक - महाराष्ट्र राष्ट्रभाषा सभा, पुणे.

संपादने[संपादन]

मराठी[संपादन]

हिंदी[संपादन]

१. अब्दुल देहलवीकृत इब्राहीमनामा, क्र-३, संचालक, पुराभिलेख व पुरातत्त्व विभाग, मुंबई-३२, शासकीय मध्यवर्ती मुद्रणालय, मुंबई- ४, शके १८९५ (इ.स. १९७३), १४+ २३५.

२. नवरसरागमाला

३. श्री जयरामपिण्डेविरचित पर्णालपर्वतग्रहणाख्यानम्, प्रकाशक - ग.वा. करमरकर, महाराष्ट्र राष्ट्रभाषा सभा, पुणे-३०, गो.प. नेने, राष्ट्रभाषा मुद्रणालय, पुणे-३०, शके १८९२ (इ.स. १९७०-७१). ६+८+१+१७२+२.

४. मुल्ला नुस्रतीकृत तारीखे- इस्कंदरी, शके १८९० (इ.स. १९६९), प्रकाशक - ग.वा. करमरकर, महाराष्ट्र राष्ट्रभाषा सभा,पुणे-३०, गो.प. नेने, राष्ट्रभाषा मुद्रणालय,पुणे-३०. [२]

लेख[संपादन]

संदर्भ[संपादन]

  1. a b c d e f g देवीसिंह व्यकंटसिंह चौहान, दख्खनी हिंदीतील इतिहास व इतर लेख, समाविष्ट- मलपृष्ठावर दिलेला परिचयपर मजकूर, प्रका- वि.गो.खोबरेकर, इतिहास संशोधन मंडळ, दादर, मुंबई-१४, प्रथम संस्करण, १९७३.
  2. ^ मुल्ला नुस्रतीकृत तारीखे-इस्कंदरी अर्थात उमराणीचे युद्ध, भा.इ.सं.मं ग्रंथमाला क्र-५८, अनुवादक - मु.मा. जगताप, समा-निवेदन (?), शके १८९० (इ.स. १९६९), प्रकाशक - ग.वा. करमरकर, महाराष्ट्र राष्ट्रभाषा सभा, पुणे-३०, गो.प. नेने, राष्ट्रभाषा मुद्रणालय,पुणे-३०, ३.