पीटर द ग्रेट

मानव
लिंग	पुरूष
नागरिकत्व	Tsardom of Russia, रशियन साम्राज्य
स्थानिक भाषेतील नाव	Пётр I
जन्म-नाव	Романов Пётр Алексеевич
दिलेले नाव	Пётр
आडनाव	Романов
उत्कृष्ट पदवी	Emperor of all the Russias
जन्म तारीख	३० मे 1672
जन्मस्थान	मॉस्को
मृत्यू तारीख	२८ जानेवारी 1725
मृत्यूस्थान	सेंट पीटर्सबर्ग
मृत्युची पद्धत	नैसर्गिक कारणे
मृत्युचे कारण	कोथ
चिरविश्रांतीस्थान	Peter and Paul Cathedral
वडील	अलेक्सिस पहिला, रशिया
आई	Natalya Naryshkina
वैवाहिक जोडीदार	Eudoxia Lopukhina, Catherine I
कुटुंब	रोमॅनोव्ह घराणे
Significant person	चार्ल्स बारावा, स्वीडन
मातृभाषा	रशियन भाषा
बोलण्याची वा लेखनाची भाषा	रशियन भाषा
व्यवसाय	ruler, statesperson, सुतारकाम
कार्यक्षेत्र	politics of Russia
पद	Tsar of All Russia, Emperor of all the Russias
कर्मस्थळ	सेंट पीटर्सबर्ग, Vyborg, हेलसिंकी
धर्म	Eastern Orthodoxy, Russian Orthodox Church
वैद्यकीय स्थिती	दमा, मद्यपाश
सैनिकी दर्जा	जनरल
सदस्यता	French Academy of Sciences
Owner of	Kadriorg Palace
महत्वाची घटना	Great Northern War, Treaty of Nystad, Battle of Poltava, Siege of Vyborg, Battle of Gangut
पुरस्कार	Order of the White Eagle (Polish–Lithuanian Commonwealth), Order of St. Andrew, Knight of the Order of the Elephant, Order of the White Eagle
येथे उल्लेख आहे	Civilization VI
Depicted by	Portrait of Peter I

प्योतर अलेक्सेयेव्हिच रोमानोव्ह तथा पीटर पहिला (मे ३०, इ.स. १६७२ - जानेवारी २८, इ.स. १७२५) हा सतराव्या शतकातील रशियाचा झार (उच्चार त्सार म्हणजे राजा) होता. रशियाच्या महान सेनानींमध्ये पीटरची गणना होते.

पीटर अलेक्सिस पहिल्याचा मुलगा होता. पीटरने एप्रिल २७, इ.स. १६८२ पासून मृत्यूपर्यंत राज्य केले. इ.स. १६९६पर्यंत पीटरचा सावत्रभाऊ इव्हान पाचवा व पीटर असे दोघांनी एकत्र राज्य सांभाळले. पीटरने रशियाचे साम्राज्य युरोप व आशियामध्ये सर्वदूर फैलावले व रशियाला जगातील महासत्तेचा दर्जा दिला. या कारणास्तव त्याचा उल्लेख रशियात व इतरत्र पीटर द ग्रेट (प्योत्र वेलिकी, महान पीटर) असा करतात.

थोर राष्ट्रपुरूष पीटर वयाच्या १० व्या वर्षीच रशियाचा त्सार झाला. पण रशियाच्या राजावर तत्कालीन सरदार-उमरावांचा मोठा प्रभाव असल्याने राजा असूनही राष्ट्रापेक्षा स्वतःकडे आणि सरदार-उमरावांकडेच जास्त लक्ष असल्याने रशिया त्याकाळी असंस्कृत, गावंढळ, मागसलेला मानला जाई. पुढील दहा वर्षांच्या काळात त्सार पीटरने सर्व सत्ता आपल्या हातात एकवटली.

रशियाला सामर्थ्य मिळवून देण्यासाठी स्वतःचे नौदल असावे असे पीटरला वाटू लागले. त्यासाठी त्याने वर्षभरातच युद्धनौका तयार करून तुर्की लोकांच्या अधिपत्याखाली असलेल्या अझोव्ह या बंदरावर हल्ला केला. पण त्यात यश आले नाही. या अपयशाने न खचता पीटरने आपल्या मर्जीतल्या काही मंडळींना युरोपमधील विविध ठिकाणी आवश्यक असलेल्या ज्ञानर्जनासाठी पाठवून दिले. या विशेष दलात स्वतः त्सार पीटरही नाव आणि वेष बदलून राहिला. तो स्वतः नेदरलँड्स देशातील विविध अभियंते आणि तज्ज्ञ मंडळींना भेटला, त्यातील काहींना त्याने मोठ्या रकमेच्या मोबदल्यात रशियात काम करण्यासाठी पाठवून दिले. पीटर परदेशात असतांनाच रशियातील त्याच्या अंगरक्षकांच्या एका गटाने देशात बंड केल्याचे त्याच्या कानावर आल्याने पीटर आपला दौरा सोडून तातडीने स्वदेशी परतला. त्याने ते बंड मोडून काढले, अनेकांना कठोर शिक्षा दिल्या आणि कित्येकांना मृत्युदंडाची शिक्षाही त्याने दिली. एक राजा म्हणून या परिस्थितीचा फायदा उचलत पीटरने लोकांवर दहशत पसरवत रशियाला आधुनिकतेकडे नेण्यास सुरुवात केली, जनतेला शिस्त लावली.

पीटरने आपल्या देशाचा सर्वांगाने विकास व्हावा म्हणून वस्तु निर्मितीसाठी कारखाने काढले, शेतीच्या पद्धतीत सुधारणा केली, दळणवळणासाठी नवे कालवे खोदले, लोकांना कामाची सवय लावली, शेतीसह सर्व उद्योगातून कर गोळा केला. जमा झालेला सर्व पैसा पुन्हा जनकल्याणासाठीच वापरला. विविध मार्गांनी रशियाची प्रगती सुरू झाली. पण त्यासाठी पीटरला अत्यंत कठोर वागावे लागले. त्याने जनतेला अमानुष वागणूक दिली. सगळ्यांच्या फायद्यासाठी काहींना तोटा सहन करावा लागला.

त्सार पीटर सुदृढ बांध्याचा, जवळजवळ ७ फुट उंचीचा, बलवान होता. तो सतत कोणत्यातरी उद्योगात व्यस्त राहत असे. राजनीती, न्याय, उद्योगधंदे अशा अनेक क्षेत्रात तो जातीने लक्ष घालीत असे. कित्येकदा पीटर २-३ दिवस सतत कामे करीत राही, झोपायला सुद्धा त्याला वेळ मिळत नसे. यातच पीटरने सेंट पीटर्सबर्ग शहर वसविण्यास सुरुवात केली. कालांतराने रशियाची राजधानी सेंट पीटर्सबर्ग येथे हलविण्यात आली.

स्वीडनने साम्राज्यवादाचा पुरस्कार केला व रशियाची अमाप भूमी व साधनसंपत्ती त्यांना खूणवत होती. पीटरने रशियावरील आलेले स्वीडनचे संकट मोठ्या धैयाने परतवून लावले. इ.स. १७०० ते १७२१ असे २१ वर्षे रशियाचे स्वीडनशी युद्ध सुरू राहिले. १७२१ साली स्वीडनने तह करून बाल्टिक समुद्राच्या फार मोठ्या प्रदेशावर रशियाचे वर्चस्व मान्य केले. रशिया सामर्थ्यवान राष्ट्र बनत चालले होते.

एकीकडे युद्ध सुरू असतांनाही पीटरने देशात विकासाच्या कामांशिवाय इतरही फार मोठे बदल करणे सुरूच ठेवले. त्याने संपूर्ण राज्याचे १० भाग केले, प्रत्येक भागावर स्व्तंत्र गव्हर्नरची नेमणूक केली. एकाधिकारी राजेशाही ऐवजी पीटरने सिनेटची स्थापना करून सर्व विभागांसाठी स्वतंत्र मंत्री नेमले. अनेक कामात चर्चची चालत असलेली नाहक ढवळाढवळ त्याने बंद करून चर्चचे वर्चस्व संपुष्टात आणले. जमीनदारांना वंशपरंपरेने मिळत असलेले अनेक अधिकार संपुष्टात आणले तसेच जमीनदारांच्या फक्त ज्येष्ठ वारसालाच मान्यता देऊन वारसांमधील संभावित भाऊबंदकी संपविली. इतर मुलांना नोकरी देऊन त्यांच्या दूरच्या प्रदेशांवर नियुक्ती करण्यात येत असे. शिक्षण सगळ्यांसाठी सक्तीचे केले यातून जमीनदारंच्या मुलांनाही सोडले नाही. केवळ शिक्षणाच्या आधारावरच नोकरीसाठी विचार होत असल्याने लोकांनीही या मोहिमेत भाग घेणे सुरू केले. पीटरने शाळा, विद्यालये मोठ्या प्रामाणात सुरू केली. शाळांमधून शिकविण्यासाठी रशियन भाषा प्रमाण मानण्यात आली. त्या आधीचे फ्रेंच वगैरे भाषांचे असलेले महत्त्व संपवून त्यांचे उच्चाटन करण्यात आले. रशियन भाषेत अद्यावत माहिती उपलब्ध व्हावी म्हणून जाणकार भाषांतरकारांची नेमणूक करून युरोपातील सर्व पुस्तके रशियन भाषेत आणण्याचा प्रकल्पही पीटरने राबविला.

वयाच्या ५२ व्या वर्षी त्सार पीटरचे निधन झाले. त्यावेळी रशियात अनेक मूलभूत सोयी-सुविधांसह उद्योगधंदे उभे करण्यात पीटर यशस्वी ठरला होता. लोकांना काम होते, घरोघरी आधुनिकतेचा स्वीकार होऊ लागला होता, मागसलेले, असंस्कृत म्हणून ओळखले जाणारे रशिया जागतिक महासत्ता म्हणून उदयास येऊ लागले होते. सर्वसामन्य लोकांचा छळ झाला तरी देशाच्या दृष्टीने फार मोठी प्रगती पीटरला साध्य करता आली.

अपत्ये

ला त्याच्या दोन पत्नींपासून एकूण पंधरा मुले झाली: युडोक्सियापासून तीन आणि कॅथरीनपासून बारा. यामध्ये 'पावेल' नावाचे चार मुलगे आणि 'पीटर' नावाचे तीन मुलगे होते, ज्यांचा सर्वांचा बालपणातच मृत्यू झाला. त्याच्या मुलांपैकी केवळ तीन मुले प्रौढावस्थेपर्यंत जिवंत राहिली. त्याला फक्त तीन नातवंडे होती: अलेक्सीपासून झालेला झार पीटर दुसरा आणि ग्रँड डचेस नताल्या अलेक्सीयेव्हना, तसेच अॅनापासून झालेला झार पीटर तिसरा.

नाव	जन्म	मृत्यू	नोंदी
युडोक्सिया लोपुखिना पासून
अलेक्सी पेट्रोविच, रशियाचा त्सारेविच (युवराज)	१८ फेब्रुवारी १६९०	२६ जून १७१८, वय २८	१७११ मध्ये शार्लोट क्रिस्टीन ऑफ ब्रुन्सविक-वुल्फनब्युटेलशी विवाह; अपत्य: दुसरा पीटर
अलेक्झांडर पेट्रोविच	१३ ऑक्टोबर १६९१	१४ मे १६९२, वय ७ महिने
पावेल पेट्रोविच	१६९३	१६९३
पहिल्या कॅथरीन पासून
पीटर पेट्रोविच	हिवाळा १७०४	१७०७	पालकांच्या अधिकृत विवाहापूर्वी जन्म आणि मृत्यू
पॉल पेट्रोविच	ऑक्टोबर १७०५	१७०७	पालकांच्या अधिकृत विवाहापूर्वी जन्म आणि मृत्यू
कॅथरीन पेट्रोव्हना	७ फेब्रुवारी १७०७	७ ऑगस्ट १७०८	पालकांच्या अधिकृत विवाहापूर्वी जन्म आणि मृत्यू
अॅना पेट्रोव्हना	२७ जानेवारी १७०८	१५ मे १७२८	१७२५ मध्ये कार्ल फ्रीड्रिक, ड्युक ऑफ होलस्टीन-गोटॉर्पशी विवाह; अपत्य: तिसरा पीटर
एलिझावेता पेट्रोव्हना, नंतर रशियाची सम्राज्ञी एलिझाबेथ	२९ डिसेंबर १७०९	५ जानेवारी १७६२	१७४२ मध्ये अलेक्सी रॅझुमोव्स्कीशी विवाह झाल्याचे मानले जाते; अपत्य नाही
मारिया नतालिया पेट्रोव्हना	२० मार्च १७१३	१७ मे १७१५	रिगा येथे जन्म
मार्गरिटा पेट्रोव्हना	१९ सप्टेंबर १७१४	७ जून १७१५
पीटर पेट्रोविच (१७१५-१७१९)	९ नोव्हेंबर १७१५	६ मे १७१९
पावेल पेट्रोविच	१३ जानेवारी १७१७	१४ जानेवारी १७१७	वेझल येथे
ग्रँड डचेस नतालिया पेट्रोव्हना (१७१८–१७२५)	३१ ऑगस्ट १७१८	१५ मार्च १७२५
पीटर पेट्रोविच	७ ऑक्टोबर १७२३	७ ऑक्टोबर १७२३
पावेल पेट्रोविच	१७२४	१७२४