नरहरी सोनार

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search

संत शिरोमणी नरहरी महाराज[संपादन]

संत नरहरी सोनार वारकरी संप्रदायातील प्रथम शैवपंथी होते. पण एकदा शिव आणि विठ्ठल एकच आहेत असा त्यांना साक्षात्कार झाला आणि त्यांनी आपला जीवनमार्ग विठ्ठलमय करून टाकला. रामचंद्रदास- कृष्णदास-हरिप्रसाद-मुकुंदराज-मुरारी-अच्युत आणि नरहरी अशी त्यांची वंशपरंपरा सांगण्यात येते. त्यांचा जन्म इ.स.१३१३च्या आसपास पंढरपूर येथे झाला. संत नरहरी सोनार यांची जयंती श्रावण शुद्ध/शुक्ल त्रयोदशी या दिवशी, आणि पुण्यतिथी माघ वद्य तृतीयेला असते. नरहरीच्या पत्नीचे नाव गंगा व मुलांची नावे नारायण व मालू अशी होती.[१]


महाराजांच्या शिव-भक्ती विषयी थोडक्यात[संपादन]

विविध अठरापगड जाती जमातीच्या संतांनी एकत्र येऊन वारकरी संप्रदाय वाढविण्याचा प्रयत्न केला आहे. यात पंढरपूरमधील संत नरहरी सोनार यांनी आपल्या भक्तीचा ठसा महाराष्ट्रभर उमटविला होता. संत नरहरी सोनार यांचा व्यवसाय दागिने बनवण्याचा होता. त्यांची कलाकुसर त्यावेळेस चांगली प्रसिद्ध होती. त्यांनी आपल्या कलेच्या जोरावर पंढरपुरात व्यवसायाचा चांगला जम बसविला होता. संत नरहरी सोनार हे एक प्रसिद्ध शिवभक्त होते. त्यांच्या घरात शिवभक्ती परंपरेने चालत आली होती. त्यांच्या या भक्तीची चर्चा पंढरपुरामध्ये मोठ्या प्रमाणावर होती. रोज सकाळी उठल्यावर ते शिव-आराधना करीत असे. रोज पहाटे जोतिर्लिंगावर ते बेलपत्र वाहीत. ते कट्टर शिवभक्त असल्याने दुसऱ्या देवावर त्यांची फारशी श्रद्धा नव्हती, यामुळे काही जणांना त्यांच्या या वृत्तीचा राग येत असे.[२]

एकदा एका विठ्ठलभक्त सावकारासाठी त्यांनी सोन्याची साखळी बनवली. मंदिरात जाऊन विठ्ठलाच्या कमरेला सोनसाखळी घातली पण ती एक वीतभर जास्त झाली होती म्हणून सावकाराने आपल्या सेवकाला संत नरहरी सोनार याच्याकडे पाठविले व साखळीचे माप बरोबर करून आणण्यास सागितले. संत नरहरी सोनार यांनी साखळीचे माप त्याप्रमाणे करून दिले. परंतु विठ्ठलाला साखळी घातल्यावर पुन्हा माप जास्त झाले यामुळे नरहरी सोनार गोंधळून गेले. माप बरोबर देऊनही असे कसे होत आहे या विचारात ते पडले शेवटी स्वतः मंदिरात गेले. स्वतःच्या डोळ्यावर पट्टी बांधून नरहरी सोनार विठ्ठलाच्या मूर्तीसमोर गेले व जेव्हा सोनसाखळी कमरेला बांधू लागले तेव्हा त्यांच्या हाताला व्याघ्र चर्मे लागली. सोनारांचे हात गळयापर्यंत गेले तर त्यांना गळ्यात शेष नाग असल्याचे जाणवले. नरहरी सोनारांनी लगेच आपल्या डोळ्यावरील पट्टी काढली. बघतात तर काय समोर विठ्ठलाचीच मूर्ती होती. पुन्हा त्यांनी डोळ्यावर पट्टी बांधली परत पुन्हा तेच. यामुळे ते खूपच गोधळून गेले. शेवटी प्रत्यक्ष परमेश्वराने त्यांना दर्शन देऊन सांगितले की पांडुरंग परमात्माच शंकर भगवान आहे. शिव आणि विष्णू भिन्न नाहीत एकच आहेत, हे सर्व देव विठ्ठलातच सामावलेले आहेत. यानंतर ते विठ्ठलाच्या भक्तीमध्ये बुडून गेले व पांडुरंगला म्हणाले,

देवा तुझा मी सोनार । तुझ्या नामाचा व्यवहार ।।

नरहरी महाराजांचा जन्मच हरि-हराचा वाद मिटविण्यासाठी झाला. नरहरी महाराजांच्या घराण्याचे मूळ पुरुष रामचंद्र सदाशिव सोनार (महामुनी) होते असे असे म्हटले आहे. संत नरहरी सोनार यांचे मुळ आडनावं महामुनी, गोत्र सनातन, शाखा यजुर्वेद विश्वब्राम्हण असून त्यांची समाधी पंढरपूर येथे विठ्ठल मंदिरा समोर आहे, समाधी ची पूजा अर्चना वंशज श्री महामुनी यांचे तर्फे केली जाते.संत नरहरी सोनार हे वडिलोपार्जित सुवर्णकाम करीत असल्याने त्यांचे आडनाव पुढे सोनार असे झाले.पंढरपूर येथे त्यांचे वंशज श्री प्रमोद दिगंबरराव महामुनी यांचे वडिलोपार्जित विश्वकर्मा निवास म्हणून जुने घर आहे, नरहरी महाराजांच्या पादुका आणि देव पूजेतील पितळी विठ्ठल मूर्ती त्यांचे कडे असून षोडशोपचारे पूजा केली जाते. वंशज श्री प्रमोद महामुनी हे पौरोहित्य करतात.

चित्रपट[संपादन]

  • नरहरी सोनार यांच्या जीवनावर कटिबंध नावाचा मराठी चित्रपट आहे. त्याचे लेखन नवनाथ पवार यांनी केले असून, दिग्दर्शन मुकुंद भुजबळ यांचे आहे. निर्मिती संजय जाधव यांची आहे. हा चित्रपट २६ ऑगस्ट २०१९ रोजी प्रदर्शित झाला
  • नरहरी-नरहरी ( चित्रपट ) (निर्माते - वासुदेव शाश्वत अभियान) (२०१६)
  • संत नरहरि सोनार - मराठी भक्तिपूर्ण फिल्म (निर्माते - समीर देशमुख, किरण रोंडे) (२०१५)

पुस्तके[संपादन]

  • श्री संत नरहरी सोनार चरित्र (लेखक - प्रा.बाळकृष्ण लळीत) [३]
  • संत नरहरी सोनार (डाॅ. मनोहर रोकडे)
  • संत शिरोमणि 'श्री नरहरि सोनार' (एक जीवन परिचय) - श्री राजु साह

पुण्यतिथी[संपादन]

परळी वैजनाथ येथे आणि अन्य ठिकाणी माघ कृष्ण तृतीयेला श्री संत नरहरी महाराज पुण्यतिथी महोत्सव होतो.

अभंग[संपादन]

नरहरी सोनारांच्या नावावर फार थोडे अभंग उपलब्ध आहेत. 'सवंगडे निवृत्ती सोपान मुक्ताई', 'शिव आणि विष्णू एकचि प्रतिमा', माझे प्रेम तुझे पायी', आणि देवा तुझा मी सोनार | तुझे नामाचा व्यवहार' हे अभंग विशेष प्रसिद्ध आहेत.[४]

नरहरी सोनारांचे अभंग**

                  **१ देवा तुझा मी सोनार I तुझे नामाचा व्यवहार I  
                     देह बागेसरी जाणे I अंतरात्मा नामसोने I      
                     त्रिगुणाची करून मूस I आत ओतिला ब्रम्हरस I  
                     जीव शिव करुनी फुंकी I रात्रन्‌दिवस ठोकाठाकी I  
                     विवेक हातवडा घेऊन I कामक्रोध केला चूर्ण I 
                     मन बुद्धीची कातरी  I  रामनाम सोने चोरी I 
                     ज्ञान ताजवा घेऊन हाती I  दोन्ही अक्षरे जोखिती I 
                     खांद्या वाहोनी पोतडी I उतरला पेंल थंडी I 
        https://www.youtube.com/watch?v=fWNh0b36DPM&feature=youtu.be&fbclid=IwAR3YYvQM5xi5NGO0uCBrZ2yu3H6snv-eWAuTIswCMrWYYHyZxTVDmQDi71c             नरहरी सोनार हरीचा दास I भजन करा रात्रन्‌दिवस ॥             
                 **२ काय तुझी थोरी वर्णू मी पामर I
                      होसी दयाकर कृपानिधी 
                      तुझ सरशी दया नाही आणिकासी I 
                      असे हृषीकेशी नवल एक I 
                      जन हो जोडी करा नाम कंठी धरा I 
                      जणे चुके फेरा गर्भवासी  I 
                      नरदेही साधन समता भवभक्ती I  
                      निजध्यास चित्ती संतसेवा I  
                      गरुपदी निश्चळ परब्रह्म पाहे I 
                      नरहरी राहे एक चित्ते ॥   
                   **३ पापांचे पर्वत मोठे मोठे झाले I 
                       शरीर नासले अधोगती ॥    
                       जन्मांतरी केले अवघे व्यर्थ गेले I 
                       देह नासले हो क्षणामाजी ॥
                       जिणे अशाश्वत देह नाशवंत I 
                       अवघे सारे व्यर्थ असे देखा ॥
                       काही नाही दान काही नाही पुण्य I 
                       जन्मासी येऊनी व्यर्थ जाय ॥
                       परोपकार काहीनाही केला देवा I 
                       सद्गुरु केशवा ह्रदयी घ्यावा ॥
                       सारामध्ये सार नाम असे थोर I 
                       ह्रदयी निरंतर नरहरीच्या ॥

संदर्भ[संपादन]