चेतना सिन्हा

चेतना सिन्हा( २१ मार्च १९५८, मुंबई) या महाराष्ट्राच्या माणदेश या दुष्काळी भागातील स्त्रियांच्या आर्थिक आणि सामाजिक विकासासाठी काम करणाऱ्या समाजसेविका आहेत.^[१]

जडणघडण

सिन्हा यांचे बालपण मुंबई येथे गेले. त्यांचे शालेय शिक्षण मास्टर्स ट्युटोरियल हायस्कूलमध्ये झाले.त्यांनी वाणिज्य शाखेची पदवी आणि अर्थशास्त्रातील पदव्युत्तर पदवी मुंबई विद्यापीठातून संपादन केली. जयप्रकाश नारायणांच्या समाजवादी विचारांकडे त्यांचा ओढा होता. आणीबाणीच्या काळात त्या अनेक आंदोलनांमध्ये सहभागी झाल्या. मराठवाडा विद्यापीठाच्या नामांतर चळवळीत सुद्धा त्या सहभागी झाल्या होत्या. त्यात त्यांना अटक होऊन तुरुंगवासही भोगावा लागला होता. काही काळ शरद जोशींच्या शेतकरी संघटनेच्या महिला आघाडीची प्रमुख म्हणून त्यांनी काम केले.^[२]^[३] १९८७ मध्ये म्हसवड येथे राहणारे चळवळीतील कार्यकर्ते विजयसिंह गुरव यांच्याशी त्यांचे लग्न झाले. विजयसिंह गुरव त्यांचा एका पत्रकाराने चुकून विजय सिन्हा असा उल्लेख केला होता. हेच आडनाव त्यांना कायमचे चिकटले.

कार्य

म्हसवडसारख्या दुष्काळी भागातील स्त्रियांना स्वतःच्या रोजच्या कमाईतून काही बचत करण्यासाठी महिला बँक असावी, असे वाटत होते. रिझर्व्ह बँकेच्या सर्व नियमांचा चेतना सिन्हा यांनी अभ्यास केला. आवश्यक भाग भांडवल जमवले. पण सर्व संचालिका निरक्षर असल्यामुळे त्यांचा बँकेचा प्रस्ताव रिझर्व्ह बँकेने फेटाळला. या महिलांसाठी साक्षरता वर्ग सुरू करण्यात आले. या महिला अशिक्षित असल्या तरी त्यांना व्यवहारज्ञान आहे. हिशोब करता येतात, हे पटवून देण्यात पुढे यश आले. आणि १० ऑगस्ट १९९७ रोजी 'माणदेशी महिला सहकारी बँकेचा' शुभारंभ झाला. सिन्हा या बँकेच्या संस्थापक, अध्यक्ष आहेत. रोजंदारीवर काम करणाऱ्या महिलांना रोज स्वतः बँकेत येणे शक्य नसल्यामुळे 'डेली बँकिंग', 'डोअरस्टेप बँकिंग' या संकल्पना राबवून घरोघरी जाऊन पैसे गोळा करण्यात येतात. बँकेतर्फे महिलांना त्यांच्या नियंत्रणात असलेल्या उपक्रमांसाठी कर्ज दिले जाते. उदा. दुभती जनावरे खरेदी करण्यासाठी कर्ज दिले जाते. उन्हात बसून माल विकणाऱ्या महिलांसाठी 'छत्रीसाठी बिनव्याजी कर्ज' आणि शालेय विद्यार्थिनींकरता 'सायकलसाठी बिनव्याजी कर्ज' दिले जाते. 'माणदेशी फाउंडेशन' द्वारे 'माणदेशी उद्योगिनी' या व्यवसाय प्रशिक्षण शाळेतून ५० हजार महिला प्रशिक्षित होऊन बाहेर पडल्या आहेत.ref name="weforum.org" />^[४]

पुरस्कार

महाराष्ट्राचे राज्यपाल पी.सी.अलेक्झांडर पुरस्कार - १९९४
गॉडफ्रे फिलिप्स शौर्य अमोदिनी पुरस्कार - ११ सप्टेंबर २००९
पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर पुरस्कार^[५] - २०१४
कुसुमाग्रज प्रतिष्ठानचा गोदावरी गौरव पुरस्कार -२०१६ ^[६]
ग्रामीण उद्योजकतेसाठी जानकीदेवी बजाज पुरस्कार
राणी लक्ष्मीबाई पुरस्कार
नानाजी देशमुख पुरस्कार
लक्ष्मीबाई दगडूशेठ हलवाई स्मृती पुरस्कार^[७]
त्या येल फेलो आणि अशोका फेलो आहेत.
दावोस, स्वित्झर्लंड येथे होणाऱ्या २३-२६ जानेवारी २०१८ दरम्यान होणाऱ्या जागतिक आर्थिक परिषदेच्या सात स्त्री अध्यक्षांपैकी एक म्हणून निवड.^[८]

संदर्भ

↑ "Chetna Gala Sinha—innovative activist, and a visionary banker". DNA. 17 January 2015 रोजी पाहिले.
↑ "Chetna Gala Sinha: The silent crusader | Forbes India". Forbes India (इंग्रजी भाषेत). 16 December 2017 रोजी पाहिले.
↑ "Chetna Sinha". World Economic Forum (इंग्रजी भाषेत). 14 April 2020 रोजी पाहिले.
↑ Shanoor Seervai (3 March 2014). "Bank Built for Women Blooms in India" (इंग्रजी भाषेत). THE WALL STREET JOURNAL. 20 December 2016 रोजी पाहिले.
↑ "Dainik Aikya - पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर पुरस्काराने चेतना सिन्हा सन्मानित". www.dainikaikya.com. 2018-07-27 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. 2018-07-23 रोजी पाहिले.
↑ "भारावलेल्या शब्दांत भिजला 'गोदावरी गौरव' -Maharashtra Times". Maharashtra Times. 2016-03-11. 2018-07-23 रोजी पाहिले.^{[permanent dead link]}
↑ "ज्येष्ठ अभिनेत्री लीला गांधी यांना जीवनगौरव पुरस्कार जाहीर - Dainik Prabhat | DailyHunt". DailyHunt (इंग्रजी भाषेत). 2018-07-23 रोजी पाहिले.
↑ "World Economic Forum Announces Co-Chairs of its 48th Annual Meeting". 13 November 2017. 27 March 2018 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. 29 June 2019 रोजी पाहिले.

[1] "Chetna Gala Sinha—innovative activist, and a visionary banker". DNA. 17 January 2015 रोजी पाहिले.

[:0-2] "Chetna Gala Sinha: The silent crusader | Forbes India". Forbes India (इंग्रजी भाषेत). 16 December 2017 रोजी पाहिले.

[weforum.org-3] "Chetna Sinha". World Economic Forum (इंग्रजी भाषेत). 14 April 2020 रोजी पाहिले.

[4] Shanoor Seervai (3 March 2014). "Bank Built for Women Blooms in India" (इंग्रजी भाषेत). THE WALL STREET JOURNAL. 20 December 2016 रोजी पाहिले.

[5] "Dainik Aikya - पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर पुरस्काराने चेतना सिन्हा सन्मानित". www.dainikaikya.com. 2018-07-27 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. 2018-07-23 रोजी पाहिले.

[6] "भारावलेल्या शब्दांत भिजला 'गोदावरी गौरव' -Maharashtra Times". Maharashtra Times. 2016-03-11. 2018-07-23 रोजी पाहिले.^{[permanent dead link]}

[7] "ज्येष्ठ अभिनेत्री लीला गांधी यांना जीवनगौरव पुरस्कार जाहीर - Dainik Prabhat | DailyHunt". DailyHunt (इंग्रजी भाषेत). 2018-07-23 रोजी पाहिले.

[8] "World Economic Forum Announces Co-Chairs of its 48th Annual Meeting". 13 November 2017. 27 March 2018 रोजी मूळ पान पासून संग्रहित. 29 June 2019 रोजी पाहिले.

[१]

[२]

[३]

[४]

[५]

[६]

[७]

[८]

ब च सं नारी शक्ती पुरस्कार विजेते
१९९९	• के.व्ही. राबिया • चिन्ना पिल्लई • किंकरी देवी
२०१३	• मानसी प्रधान • एम वेंकय्या • बीना शेठ लष्करी • टी. राधा के.प्रशांती • वर्तिका नंदा • सीमा साखरे
२०१४	• रश्मी आनंद • नंदिता कृष्णा • लक्ष्मी गौतम • नेहा किरपाल • लतिका ठुकराल • साईलक्ष्मी बालीजेपल्ली • पी. कौसल्या • स्वराज विद्वान
२०१५	• लुसी कुरियन • सौरभ सुमन • बसंती देवी (पर्यावरणतज्ज्ञ) • सुपर्णा बक्षी गांगुली • मीना शर्मा • प्रिती पाटकर • उत्तरा पडवार • पोलूमती विजया निर्मला • वासु प्रिमलानी • सुजाता साहू • ज्योती म्हापसेकर • सुमिता घोष • अंजली शर्मा (पशु प्रेमी) • कृष्णा यादव • शकुंतला मजुमदार
२०१६	• राजस्थान • छांव फाउंडेशन • मिझो हमेईछे इन्सुइहखावम पॉल • साधना महिला संघ • शिक्षित रोजगार केंद्र प्रबंधक समिती • त्रिपुनिथुरा कथकली केंद्रम लेडीज टृप • अमृता पाटील • अमला अक्किनेनी • अनत्ता सोनी • अनोयारा खातून • बी. कोदैनायगी • बानो हरालू • दीपा माथुर • दिव्या रावत • इल्से कोहलर-रोलेफसन • जानकी वसंत • कल्पना शंकर • कल्याणी बालकृष्णन • मुमताज काझी • नंदिता शाह • पल्लवी फौजदार • पामेला मल्होत्रा • कमर डागर • रीमा साठे • रिंग्युइचोन वशुम • संगीता अय्यर • स्मिता तंडी • सुमित्रा हजारिका • सुनीता सिंग चोकन • सुभा वारियर • तियासा अध्या • व्ही. नानम्मल • झुबोनी हुम्त्सो
२०१७	• गार्गी गुप्ता • सिंधुताई सपकाळ • गौरी मौलेखी • नाविका सागर परिक्रमा • मालविका अय्यर • रेवन्ना उमादेवी नागराज • थिनलास कोरोल • एस. शिवा सत्या • भारती कश्यप बेटी जिंदाबाद बेकरी • मित्तल पटेल • साबरमती टिकी • जयम्मा बंडारी • श्यामला कुमारी • वनस्त्री • लिझीमोल फिलीपोस पामाडीकंडथिल • चिरोम इंदिरा • उर्मिला आपटे • दीपिका कुंडाजी • पूर्णिमा देवी बर्मन • अनिता भारद्वाज • अंबिका बेरी • पुष्पा गिरिमाजी • अवनी • श्रुजन • सी.के. दुर्गा • रेखा मिश्रा • मेहविश मुश्ताक • करूणा सोसायटी फॉर अनिमल्स ॲण्ड नेचर • वन स्टॉप सेंटर, रायपूर • मिलेट नेटवर्क ऑफ इंडिया • पंजाब • मधु जैन • जेटसन पेमा • एम.एस. सुनील • शीला बालाजी • अनुराधा कृष्णमूर्ती आणि नम्रता सुंदरेसन • गीता मित्तल
२०१८	• ए. सीमा • अंशु खन्ना • अनु मल्होत्रा • अनुराधा नाईक • चेतना सिन्हा • दर्शना गुप्ता • कोल्लक्कयिल देवकी अम्मा • दिदी कॉन्ट्रॅक्टर • गौरी कामाक्षी • हेकानी जाखलू केन्से • इप्सिता बिस्वास • इति त्यागी • कग्गनपल्ली राधा देवी • कल्पना सरोज • ललिता वकील • माधुरी बडथवाल • मंजू मणिकुट्टन • मीनाक्षी पाहुजा • मिनी वासुदेवन • मुनुस्वामी शांती • नीलम शर्मा • नोमिता कामदार • पामेला चॅटर्जी • प्रज्ञा प्रसुन • प्रियंवदा सिंग • एन.एम. पुष्पा • राहीबाई पोपेरे • रजनी रजक • रेश्मा निलोफर नाहा • रिया मजुमदार सिंघल • रुमा देवी • सीमा मेहता • सीमा राव • शिवानी वर्मा • स्मृती मोरर्का • स्नेहलता नाथ • सोनिया जब्बार • सुजाता मोहन (डॉक्टर) • सुनीता देवी • ट्विंकल कालिया • उर्मी बसू • वन स्टॉप सेंटर, रायपूर • कसाब-कच्छ क्राफ्टस्वूमन प्रोड्यूसर कंपनी लि. • सोशल वेलफेयर ॲण्ड न्यूट्रीशनल मील प्रोग्राम डिपार्टमेंट, तमिलनाडू
२०१९	• आरिफा जान • अवनी चतुर्वेदी • भागीरथी अम्मा • भावना कंठ • बीना देवी • चामी मुर्मू • कलावती देवी • कार्त्यायनी अम्मा • कौशिकी चक्रवर्ती • मोहना सिंग • निलझा वांगमो • पदला भुदेवी • रश्मी उर्ध्वरेषे • मान कौर • ताशी आणि नुंगशी मलिक
२०२०	• अनिता गुप्ता • उषाबेन वसावा • नासिरा अख्तर • संध्या धर • निवृत्ती राय • टिफनी ब्रार • पद्मा यांगचान • जोधइया बाई बैगा • सायली नंदकिशोर आगवणे • वनिता बोराडे • मीरा ठाकूर • जया मुत्थू, तेजम्मा (एकत्रित) • एला लोध • आरती राणा
२०२१	• सथुपति प्रसन्ना श्री • तागे रीता • मधुलिका रामटेके • निरंजनाबेन कलार्थी • पूजा शर्मा • अंशुल मल्होत्रा • शोभा गस्ती • राधिका मेनन • कमल कुंभार • श्रुती महापात्रा • बतूल बेगम • तारा रंगस्वामी • नीरजा माधव • नीना गुप्ता (गणितज्ञ)