वीरगळ

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
वीरगळ

वीरगळ म्हणजे वीर पुरुषांच्या स्मरणार्थ उभारण्यात आलेला (सहसा - दगडांचा अथवा लाकडाचा) स्तंभ असतो. यास वीरस्तंभ असेही म्हणतात. महाराष्ट्रात जुन्या देवळांच्या बाहेर वीरगळ आढळतात. वीरगळाचे सामान्यपणे तीन किंवा पाच भाग असतात. सर्वांत खालच्या भागात वीर युद्धात लढत आहे, असे दाखवलेले असते. यातून लढाईचे कारण सुद्धा स्पष्ट होते. उदा. गाईसाठी लढाई, घोड्यासाठी लढाई इ. मधल्या भागात वीर देवदूत किंवा अप्सरांच्या बरोबर स्वर्गात जात असल्याचे म्हणजेच वीराचा मृत्यू झाल्याचे दाखवलेलेअसते. सर्वांत वरच्या भागात वीर योद्धा कैलासाला गेला आहे आणि शंकराच्या पिंडीची पूजा करत आहे, असे दाखवलेले असते. या स्मारक शिळांवर कोणाचेही नाव नसते. फक्त चित्रे कोरलेली असतात. त्यावरून त्या वीराचे वीरकृत्य समजून येते.काही वीरगळांवर शिलालेखही असतात.[१]

विविध प्रकार[संपादन]

वीरगळ प्रमुख प्रकार दोन -

१) आयताकृती वीरगळ फक्त समोरुन किंवा ३बाजूने कोरलेली


२) स्तंभ वीरगळ चारही बाजूने कोरलेली

  • उपप्रकार

ज्यामुळे वीरगती मिळाली त्यानुसार वर्गीकरण.

१.वीरबळी वीरगळ ही जे वीर राजा युद्धात जिंकावा म्हणून स्वतः स्वतःच्या हाताने शिरच्छेद करुन घेत त्यांची शिळा.

२.गोवर्धन/गोधन वीरगळ यादव काळात गोधन हेच श्रेष्ठ धन होते मग त्याची प्राणी वा दुसऱ्या गावाकडूनगोवर्धन/गोधन वीरगळ

३.पशु वीरगळ गावावर झालेला वाघ, रानगवे इ पशूंचा हल्ला परतवताना आलेले वीरमरण

४.द्वंद्व वीरगळ दोन गावातील तुल्यबळ वीरांचे युद्ध/ कुस्ती यात आलेले वीरमरण

५.डोली वीरगळ लग्न विधीत झालेले हल्ले, विघ्न दूर करताना आलेले वीरमरण.

६.गाववली परचक्र युद्ध एक वीर अनेकांशी लढताना आलेले वीरमरण

७.अश्वदल/गजदल वीरगळ मोठ्या युद्धात आलेले वीरमरण

८.चौर्य वीरगळ चोरांचे हल्ले परतवताना आलेले वीरमरण.यात चोरांकडे तलवारी तर ते लढणारे सामान्य असल्याने त्यांच्याकडे काठी असे चित्र कोरलेले असते.

९.साधू/संत वीरगळ राक्षसांचे हल्ले परतवताना साधूंना आलेले वीरमरण.

१०.सूर वीरगळ या शिलेवर अनेक वाद्य असतात. /एखाद्या कलाकारांचे वीरमरण

११.ताबूत वीरगळ विशेष स्मृती असलेल्या शिळा
[२]

अंकन[संपादन]

युद्ध ,दरबार, प्राणी,शिवलिंग, हार घेतलेले लोक, अंत्य संस्कार , माणसांवर बैल उभे, ढाल तलवारी घेऊन युद्धे,विठ्ठल रखुमाई, - कलश , वाघांशी युद्ध, नदी, झोपलेली माणसे,नंदीच्या पाठीवर पिंड अशी विविध चित्रे या शिळांवर कोरलेली दिसून येतात.कोंढावळे येथे आयताकृती व स्तंभ वीरगळ आढळून येतात गावाबाहेरील महादेवाच्या मंदीरा मागे व जवळच असलेल्या स्मशानभूमीत अनेक वीरगळ चांगल्या स्थितीत आढळतात.मुळशी तालुकयातील चिंचवड,वळणे ,नाणेवली ,नांदेवली या गावात देखील वेगवेगळ्या ठिकाणी वीरगळ आढळतात.


महाराष्ट्रातील वीरगळ असलेली ठिकाणे[संपादन]

आंबेश्वर मंदिर, आंबा गाव

मु पो कोंढावळे ,तालुका मुळशी ,जिल्हा पुणे.


Wiki letter w.svg
कृपया स्वत:च्या शब्दात परिच्छेद लेखन करून या लेखाचा / विभागाचा विस्तार करण्यास मदत करा.
अधिक माहितीसाठी या लेखाचे चर्चा पान, विस्तार कसा करावा? किंवा इतर विस्तार विनंत्या पाहा.

संदर्भ[संपादन]

१. दि. २३ जून २०१३ च्या लोकमत, नागपूर मधील पान क्र. १२ वरील लेख.

२. https://sahyadrigeographic072017.blogspot.in/

  1. भारतीय संस्कृती कोश
  2. डेंगवेकर वृषाली, 'प्र-शिक्षक', ऑक्टोबर २०१७, (ज्ञान प्रबोधिनी प्रकाशन)