महादेव कोळी

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search

कोळी महादेव

विश्वव्यापी आदिवासी जमाती संशोधन संस्था बालाघाट महादेव डोंगर लातूर या संशोधन संस्थेकडे आनेक प्राचीन ग्रंथ गॅझेट अॅन्थ्ररा पॉजिकल्स नोट जनगणना साहित्य उपलब्ध आहेत त्या अधारे संस्था लेखन करत असते संस्थेने केलेल्या लिखाना मध्ये ज्या कोणी व्यक्तीने कोळी महादेव च्या संब्धीत विषायत बदल केलेला आहे त्यांनी संस्थेचे मत खोडल्या पेक्षा आपले अमुल्य मत लिहलेले आसते तर अंखीन भारत देशातील लोंकांच्या ज्ञानात भर पडली असती व लोकांना सत्याचे ज्ञान झाले असते असे कितीही लेखन खोडले तरीही भारतातील आनेक लोकाकडे त्यांची प्रिंटआऊट उपलब्द आहेत लिखान खोडल्याने खरे व सत्य लपत नाही उलट लोकांच्या मनात सत्य शोधन्यासाठी उत्सकता व जाग्रती निर्माण होते भविष्यात खोटयांना लोकांना आनेक अडचनीना समोरे जावे लागते हा इतिहास आहे

भारताच्या अनेक राज्यांत सर्वत्र आढळणारा कोळी हा लोकसमूह आहे महाराष्ट्रत लिंगायत आहिर कर्नाटकात कबलागी या लोक समुहात कोळीच्या जाती जमाती आहेत आदिम टोळी चा अपभ्रंश कोळी झालेल आहे भारतात आनेक राज्यात कोळी च्या अनेक जाती जमाती कुळे उप कुळे गट उप गट वंश उप वंश आहेत. कोळी लोकसमुहाच्या भारतात जवळपास दोन हजार जाती जमाती आहेत महाराष्ट्र राज्याच्या वेळगवेळ्या जिल्हात कोळी च्या दिडसेच्या आसपास जाती जमाती आहेत त्याची जिल्हा प्रमाणे यादी संशोधन संस्थेकडे उपलब्द आहे कालाच्या ओगात यातील कांही जाती जमाती आरक्षन व सवलती साठी जात चोर लोकनी नष्ट केलेल्या आहेत भारतीय राजपत्रा प्रमाणे महाराष्ट्र राज्याच्या सुचितील कोळी लोक समुहातील घटनात्मक द्रष्टया मान्यता प्राप्त जाती जमाती 1)कोळी महादेव 2)कोळी डोंगर 3)मल्हार कोळी 4)टोकरे कोळी 5)कोळी ढोर भारतीय संविधानाणे आरक्षण हे आदिवासीला किंवा कोणत्याही धर्माला दिलेले नसुन अनूसुचित जमातीत समाविष्ट असलेल्या वर्गला गटाला दिलेले आहे मग तो व्यक्ती कोणत्य धर्माचा असला तरी कांहीही आडचन नाही महाराष्ट्र राज्याच्या सुचिमध्ये गौंड जमाती च्या सर्व लोकसमुहाला एकत्रीपणे आरक्षण दिलेले आहे त्या प्रमाणे कोळी जाती जमातीच्या लोक समुहाला एकत्रीत पणे आरक्षण दिलेले नाही त्याचे कारण असे की हे आरक्षण 1950 ते 1976 दरम्यान वेगवेळ्या वर्षी वेगवेगळ्या क्रमांकाला हे आरक्षण दिलेले आहे भारतीय राज्यघटणने महाराष्ट्र राज्याच्या सुची मध्ये समावेश केलेल्या कोळी लोक समुहाच्या जमाती व जाती

आदिवासी जमाती हिल ट्राईबस ट्रॉयबलस ऑबओरीजनल

१)कोळी महादेव

२)कोळी डोंगर

गावगाड्यातील गावकुसातील जाती

1)कोळी मल्हार

2)कोळी टोकरे

3)कोळी ढोर

वरील सर्वाचा 1976ला भारतीय राजपत्रात महाराष्ट्र राज्याच्या सुची मध्ये अनुसुचित जमात म्हणून समावेश केलेला आहे

1)कोळी महादेव आदिवासी जमाती

बालाघाट महादेव डोंगर लातूर कोळी महादेव हे स्थळदर्शक नाम आहे ही जात नसून आदिवासी जमात आहे

आदिवासी म्हणजे अनादी काळा पासून एकाच ठिकाणी वस्तव्य करणाऱ्या समान बोली भाषा असनाऱ्या जमातीचा लोक समुहस आदिवासी असे म्हणतात

वास्तव्य

कोळी महादेव जमातीचे वास्तव्य वाड्यांत नसून पाड्यांत होते आज रोजी यांचे गावात जरी स्थलांतर झाले असले तरीही प्रत्येक गावी या जमातीच्या स्वतःच्या स्वतंत्र वाड्या वस्त्या आहेत

उपजीविका

पूर्वीच्या काळी या जमातीच्या लोकांचा व्यवसाय शिकार करणे व जंगलातील फळे, डिंक, जडी-बूटी गोळा करणे हा होता. त्या वरच त्यांची उप जिविका चालत असत आज रोजी या जमातीचे लोक मजुरीचे काम करतात महादेव कोळी जमातीच्या लोकांना पूर्वी पासूनच वडिलोर्पाजीत इनामी जमिनी नाहीत यांना कोणत्याही राजा महाराजा कडून कोणत्याही प्रकारची वतनदारी व जहागिरी पाटीलकी मिळालेल्या नाही

कोळी महादेव वस्तीस्थान

जूने भाग्यनगर जुने मिटपल्ली जुने लटलूर जुने निजामाचे डोंगर हे कोळी महादेव जमातीचे मुळ वस्तीस्था बालाघाट महादेव डोंगर लातूर हे आहे

भारतीय स्वातंत्र्या पुर्वी बालाघाट महादेव डोंगर हैदराबादच्या निजामाच्या ताब्यात होता भारतीय स्वतंत्र्या नंतर त्याचा समावेश महाराष्ट्र राज्यात करन्यात आला भाग्यनगर म्हणजे हैदराबादच्या निजामाचे संस्थान या संस्थानां मधील मिटपल्ली आताचे (बिदर) या जिल्हातील धाराशिव आजचे(उस्मानाबाद) यातील लटलूर आजचे नाव (लातूर)

कोळी महादेव जमातीचे पुरावे

बालाघाट महादेव डोंगरावरील महादेव कोळी जमातीच्या अस्तित्वाचे लिखीत पुरावे मॅक्नटोस या इंग्रज अधिकाऱ्याने बॉम्बे जिओग्राफिकल्स सोसयटी 1836 ते 1838 या पुस्तका मध्ये लिहून ठेवलेले आहेत त्यानुसार महादेव कोळी जमात 1836 अगोदर बालाघाट महादेव डोंगर सोडून इतर कोणत्याही जिल्ह्यात किंवा संस्थानात अस्तित्वात नव्हती आजच एवढे महादेव कोळी महाराष्ट्रात सवलती साठी कसे निर्मान झाले यांचे ऐतिहासिक पुराव्याने मानववंश दृष्टिकोणातून न्यायलयाच्या देखरेखी खाली संशोधन झाले पाहिजे व करणे आवश्यक आहे

हैद्राबाद संस्थांन भारतात विलीन झाल्यापासून महादेव कोळी जमाती बदलचे संशोधन झालेले नाही व नुस्ते कोळी नोंद असलेली जात कोळी महादेव हि असू शकते असे trti ने माहिती अधिकारात लिहून दिलेले आहे एखादया व्यक्तीच्या पुर्वजांची नोंद कोळी महादेव असेल व त्याच घरातील एखादया व्यक्तीची नोंद कोळी अशी झालेली असेल तर तो कोळी महादेवच आहे आसे trti चे परीपत्रक आहे

बालाघाट महादेव डोंगरावरील कोळी महादेव कोळी जमातीच्या कोळी नोंदी बाबत

इंग्रज अमलाखालील राजवटीतील महाराष्ट्र राज्यातील इसन 1950 पुर्वी कोणत्याही व्यकतीच्या व्यकतीगत नोंदी या कोळी अशाच होत्या कोळी महादेव ची नोंद कोणत्यही व्यकतीगत दस्तावेजावर कोणाचीही नव्हती त्याचे करण असे होते की 1901मध्ये इंग्रज राजवटीत इंग्रजांच्या अधिपत्याखाली येणाऱ्या पुर्वीच्या महाराष्ट्रातील मध्ये जी जनगनणा झाली होती त्या जनगणने मध्ये जनगनणा अयुकत अंतहोन यांनी 1901 मध्ये स्पष्टपणे आदेश दिलेले होते कोळी च्या मुख्य जातीचीच नोंद करा त्यांच्या उपजातीची नोंद करु नका कोळी च्या मुख्य जातीची नोंदी करन्याचा जनगणना अयुक्तांचा स्पष्ट आदेश असताना देखील आज रोजी अनुसुचित श्रेत्रातील कोळी लोकाकडे 1950 पुर्वीच्या व्यकतीगत दस्तावेजारवर कोळी महादेव नोंद कशा झाल्या त्या दस्तावेजाचे हास्ताक्षर तज्ञाकडू परीक्षण झाले पाहिजे त्या शिवाय खरे व खोटे कोण याचे अकलण देशातील जनतेला होणार नाही निर्गम रजिस्टर छपलेली तारीख आहे 1960 त्यावर जातीच्या नोंदी 1948 च्या आहेत या गोडबंगाला मध्ये कोण कोण सामील होते ते शोधले पाहिजे इंग्रजानी यांच्या कोळी नोंदी घेतल्या होत्या त्याच बरोबरच होत्या ते त्याच जातीचे होते परंतू सवली साठी यांनी स्वातंत्र्या नंतर कोळी महादेव अशा बोगस नोंदीचे रेकार्ड बनविले आहे

असे खोटे रेकार्ड बालघाट महादेव डोंरातील कोळी महादेव जमातीच्या कोणत्याही लोकाकडे नाही त्याचाच गौरफायदा अज समीती घेत असून तुमचे पुर्वीचे रेकर्ड कोळी असे असल्यामुळे तुम्ही कोळी महादेव नाही म्हणून आनेक दावे फेटाळता अमच्या पुर्वजाच्या अशिक्षतपणाचा फायदा घेऊन अज समीत्या व आनेक जनच्या उत्पनाचे साधन बालघाटतील कोळी महादेव जमात बनलेली आहे

निजामाच्या हुकूमशाही गुलामगिरीती बालाघाट महादेव डोंगरातील कोळी महादेव जमातीच्या ऐहत्याशिक दस्तावेजावर कोळी महादेव किंवा महादेव कोळी अशाच नोंदी आहेत त्यात कोणताही बदल नाही परंतु स्वातंत्र्या नंतर बालाघाट महादेव डोंगरावरील कोळी महादेव जमातीच्या खऱ्या लोकांची वैयक्तीक नोंदी नुसत्या कोळी अशच करावयाला लावन्याची करामत कारस्थानी जातचोर आरक्षण चोर लोकांची केलेली आहे

1950 नंतर विशिष्ट्य भागातील कोळी लोकांच्या हिताकरीता व स्वार्थासाठी त्या काळातील मंत्रालयातील कांही अधिकाऱ्याना हाथासी धरुण कांही षढयंत्रकारी राजकाणी लोकांनी 1956 मध्ये महाराष्ट्रातील कांही भागात श्रेत्रबंधने लागू केली त्यात प्रामुख्याने निजाम राज्याकडून महाराष्ट्रात विलीन झालेलेल्या कोळी महादेव जमातीचे मुळवस्तीस्थान असलेलेल्या मराठवाड्यात व त्या नंतर मराठवाड्याती प्रत्येक कोळी महादेव व जमाची नोंद महाराष्ट्र शासनातील अधिकारी व कर्मचाऱ्यानी संगनमत करुण त्यांच्या शासकीय धोरणाचा धोरत्मक भाग ग्रहय समंजून कोळी महादेव जमात असतांना देखील त्यांच्या नोंदी कोळी अशाच करन्याचे षढयंत्र केले मराठवाड्यात कोळी महादेव हि जमातच अस्तीत्वात नाहीत म्हणून खोटे दस्तावेज तयार करुण अनेक शासकीय परीपत्रक जीआर अधिसुचना मिर्गमीत कोल्या व बालघाट महादेव डोंगरावरील मुळ वस्तीस्थानातील कोळी महादेव जमातील खरे असून ही स्वार्थासाठी खोटे ठरवन्यासाठी आनेक प्रयत्न आज पर्यत चालू आहे इथून पुढे किती दिवस हा त्रास सहन करावा लगेल देव जाने 1800 मध्ये निजाम व इंग्रजात तयनाती फैजेचा करार झाला त्या करारा प्रमाणे बालाघाट महादेव डोंगरातील कोळी महादेव जमातीची सैन्य भरती करन्यात आली लोकांचा प्रमाणीकता चपळपणा बानेदारपणा पाहून बालाघाट महादेव डोंगरावरील कोळी महादेव जमाती चा अभ्यास मॅक्नटोने बिगर पक्षपातपणे करुण लेखन केले हे साहित्य चोर लेखकांना चांगले माहित आहे महाराष्ट्राच्या वेगवेगळ्या भागात असलेल्या काही डोंगरांना समान नावे आहेत. त्याचाच गैरफायदा घेऊन कांही लेखकांनी चुकीचे लेखन करून जनमानसांत संभ्रम निर्माण केला आहे असे समान नावे असलेले महाराष्ट्रातील डोंगर

डोंगराचे प्रकार

१) बालाघाट महादेव डोंगर, लातूर (मराठवाडा)

२) हरिश्चंद्र महादेव डोंगर (पश्चिम महाराष्ट्र)

३) सातपुड्याचा महादेव डोंगर (विदर्भ)

बालाघाट महादेव डोंगरातील महादेव कोळी जमातीचे लोक महादेवाचे भक्त असल्या मुळे कोळी महादेव जमातील बालाघाट महादेव डोंगराचे स्थळदर्शक नाव कोळी महादेव जमातीला मिळालेले आहे

स्थलांत्तर (कोळी महादेवचे)

महादेव कोळी जमातीने इसना पुर्वी पासून आज पर्यत कोणत्याही जिल्हात किंवा भारत देशाचा इतर प्रांतात स्थलांतर केल्याचे पुरावे संशोधकांकडे उपलब्ध नाहीत समजा महादेव कोळी जमातीने स्थलांतर केले असे थोड्या वेळा साठी गृहीत धरले तरी, कोणताही समाज कोणत्याही कारणाने १००% स्थलांतरित होऊच शकत नाही महादेव डोंगरावरुण स्थलंत्तरीत झालेल्या कोळी महादेव लोंकाचा बाप फक्त कोळी त्याचा स्थलंतरी झालेला मुलगा मात्र महादेव कोळी कसा काय होऊ शक्ततो बाप कोळी महादेव असल्याशिवा मुलगा कोळी महादेव असूच शकत नाही हा खरा संशोधनाचा विषय आहे याचे उत्तर trti कडे हि नाही याचा अर्थ कोणीतरी स्वत:च्या फायद्यासाठी खोटे लिखांण करून शासकीय फायदा लाटत आहेत हे उघड सत्य आहे. यांच्या खुद च्या म्हणन्या प्रमाणे ते महादेव कोळी आहेत कोळी महादेव शिध्द करन्यासाठी यांना कोणताही ऐतिहाशिक पुरावा लागत नाही हे म्हणतील तेच खरे बाकी सर्व खोटे ही कायदयाची उघड थट आहे

वस्ती (निवास)

महादेव कोळी जमात बालाघाट महादेव डोंगरात स्वतंत्र वाड्या वस्तीच्या स्वरूपात आज हि निवास करत असून एकेकाळी बालाघाट महादेव डोंगर रांगांचा भाग जंगलांनी व्याप्त होता. आज रोजी बालाघाट महादेव डोंगरात मानवी वस्तीची वाढ झाली असली तरी जुना सांस्कृतिक वारसा व इतिहास नष्ट झालेला नाही

देवदेवता

कोळी महादेव जमातीचे देव देवता महादेव व महादेवाचे अंश अवतार पैकी उदा विरभद्र मारुती इतक्यादी रुद्र अवतार आहे कोळी महादेव जमातीची कुलदेवी महादेवाची पहिली पत्नी सती म्हणजेच तुळजापुरची भवाणी माता आहे महादेवाची मंदीरे बालघाट महादेव डोंगरात आनेक ठिकाणी आहेत मारूतीचे मंदीर प्रत्येक गावात आहेत कोळी महादेव लोकांच्या स्वरंक्षणासाठी बालाघाट महादेव डोंगरात विरभ्रद्र स्वात निवास करतो असा कोळी महादेव जमातीचा विसवास आहे बालघाट महादेव डोंगराच्या शेवटच्या भागातील सध्या कर्नाटक राज्यातील हुमनाबाद येते विरभ्रद्रचे भव्य प्राचीन मंदीर आहे महादेव कोळी महादेव जमातीचे देव देवता महादेव व महादेवा च्या अंश आवतारा पैकी विरभद्र मारुती उदा बारा रुद्र असून कुलदेवी तुळजापुरची भवाणी माता आहे हिलाच सती माता हि म्हणतात हिच महादेवा ची पहिली धर्मपत्नी दक्षप्रजापतीची कन्या सती माता आहे बालाघाट महादेव डोंगरातील कोळी महादेव जमातीचे लोक महादेवाला स्वताहाचा मेव्हाणा सतीला बहीन विरभद्राला भाचा ब्रम्हदेवाचा पुत्र दक्षप्रजापतीला आपला पिता मानतात तोच खरा कोळी महादेव आहे

कोळी महादेव (कुळे)

कोळी महादेव जमातीला दुसरी कोणतीही उपजमात किंवा दुसरी उपजात किंवा शाखा पोटभेद नाहीत कोळी महादेव जमातीला एकुण चैवीस मुख्य कुळे व दोनशे शहनव उपकुळे आहेत कुळे म्हणजे उपजात किंवा आडनाव नाहीत कोणत्याही कोळी महादेव जमातीचे आडनाव कोळी पाटील पांडे पटवारी देशमुख देशमाने जाहागिरदार वतनदार कुलकर्णी जोशी जामादार नाहीत

जमादार हि जमात प्रमुखाची उपाधी आहे

आदिवासी जमात

बालाघाट महादेव डोंगरावरील कोळी महादेव जमात प्रमुखालाच जमातदार म्हणतात म्हणजे आजचा अपभ्रंश झालेला जमादार होय आज हि लातूर जिल्हात कोळी महादेव लोकाना जमादार म्हणन्याची प्रथा खेड्या पाड्यांनी रुड आहे जमात हा शब्द प्रयोग त्यांच्या जमात प्रमुखाच्या संबोधना साठी उपाधी म्हणून उलेखनिय रित्या वापरात आहे

जमातदार (जमादार)

जमातदार म्हणजेच जमात प्रमुख जंगलातील जमावारील मालकी हाक्क ताब्यात ठेवणाऱ्या जमावाच्या प्रमुखाला जमातदार म्हणतात

कोळी जात प्रमुख लोकसमुह

महाराष्ट्राच्या वेळवेगळ्या भागात कोळी जात प्रमुखानंची वेगवेगळी नावे आहेत महजन पाटील खोत देशमुख नाईक सरनाईक कपाळकुळ खेम खेमा खेमी रगतवान गोतराणी (गोतराणी) गोत+राणी हा स्त्रीलिंगी शब्द आहे यांची जातप्रमुख पुरुष नसून स्त्री आहे स्त्री जात प्रमुख असने याचा अर्थ यांची संस्कृती मात्रस्थाक आहे स्वार्थासाठी कोणीतरी खोट लिहून ठेवलेले यांची गाथा जात पडाताळणी समीती कोळी महादेव जमाती साठी वापरुण खेटे वदवून घेऊन तेच खरे आहे असे लिखीत घेऊन बळजबरीने कोळी महादेव जमाती वर लादत आहेत

संस्कृती

आनादीकालापासून महाराष्ट्रातील कोळी महादेव आदिवासी जमातीतील संस्कृती ही मात्रस्थाक नसून पित्रस्थाक पुरुष प्रधान आहे लातूर जिल्हात आरंभापासुन कोळी महादेव जमात मोठया प्रमाणात वास्तव्यास असून आनेक जनगनणेत त्याचा उलेख आहे खालोखाल कोळी मल्हार चा उलेख आहे परंतू जनगणनेत त्यांची लोकसंख्या दिलेली नाही 1956 गॅझेट प्रमाणे कांही अंशी कोळी ढोर जात वास्तव्यास आहे आसे दाखविलेले आहे परंतू उस्मानाबाद जिल्हात आज रोजी त्या जातीचा व्यक्ती सापडत नाही 1836 19311920 1921 1941 हे संर्दभ पाहा जेम्स कॉम्बल इंग्रज अधिकाऱ्याने स्थलंतरीत कोळी लोकांचा उलेख केला असला तरी त्यालाही नकी माहिती नव्हते ते कोणत्या जाती जमातीच्या कोळी लोकांनी स्थलांतर केलेले आहे

चालीरीती रितीरिवाज

एम ए शेरीगं यांच्या लिखाना प्रमाणे कोळी महादेव हिन्दू आहेत ऐतिहासिक पुराव्या प्रमाणे सर्व कोळी महादेव हे हिंन्दू धर्मीय आहेत त्यांनी कोणत्या काळात वैधिक हिंन्दू धर्म धारण केलेला आहे याचे लिखीत पुरावे कोणत्याही संशोधनकर्ताकडे उपलब्द नाहीत त्यांचे रिती रीवाज देवदेवता आज रोजी हिंन्दू धर्मीया सारखेच आसून त्यांचे लग्न गोसावी जंगम या जातीचे लोक लावतात याचे लेखन निजामाच्या हुकूमशाहीत निजामाचे जेज सय्यद सिराजूला हासन यांनी 1920 मध्ये केलेले आहे

कोळी मल्हार व कोळी लोकांचे स्थलांतर

संत ज्ञानेश्वर देवगीरीचा राजा रामदेवराय यादव ते इंग्रजांच्या काळाती सर्व साहितीकांच्या साहित्याचा अभ्यास केला असता सर्व साहितीकांनी मानवीय द्रष्टीकोणातून अभ्यास केलेला आहे इंग्रज व मुस्लीम काळातील गॅझेट जनगणना अंन्थ्रपाजीकल्स नोटस या सर्व साहित्या मध्ये बालाघाट महादेव डोंगरावरील कोळी महादेव जमातीचा वस्तीस्थांच्या उलेखा शिवाय दुसरा कोणत्याही ठािकाणांचा उलेख त्यात नाही परतू कांही जात व सवलती चोर लोक स्वताहाच्या म्हणन्या प्रमाणे कोळी महादेव जमातीचे वस्तीस्थान दुसरेच सांगून इतिहास लपविन्याचा प्रयत्न आज पर्यत केलेला आहे 1836 ते 1949 सर्व इंग्रजानी लिहलेले गॅझेट जनगणना अंथ्ररापॉजीकल्स नोटस या सर्व लेखना मध्ये कोळी महादेव चे मुळ वस्तीस्थान बालाघाट महादेव डोंगरा शिवाय दुसरे कोणतेही अन्य ठिकाण नाही एवढे स्पष्ट असताना फुकटच्या सवलती लठन्यासाठी जात चोर लोकांचे ऐकून महाराष्ट्र शासन जानीव पुर्वक बालाघाटातील खऱ्या कोळी महादेव जमातीवर अनन्या करत आहेत महाराष्ट्रा राज्यामध्ये निजम संस्थान संपुर्णपणे विलन होऊन बरेच दिवस झालेत याचा विसर महाराष्ट्र शासनाला पडलेला आहे कोळी महादेव जमातीला परक्या देशाचे नागरीक समजून गुलामा सारखी वागनूक देऊन जात प्रमाणपत्र पडताळणी समीतीच्या माध्यमातून जात प्रमाणपत्र जातपडताळणी प्रमाणपत्र सुलभ रित्या देणे तर सोडाच प्रत्येकाचे जातप्रमाणपत्र अवैध्य करुण कोणत्या विषयात त्रुटी काढून अर्थ ..... उदयोग सुरु कलेला आहे असे आनेक संर्दभ ग्रंथ आहेत ज्या लेखकांनी कोणताही पक्षपात पणा न करता कोळी महादेव जमातीचे संशोधन केलेले आहे परंतू हे साहित्य महाराष्ट्र सरकारणी स्थापन केलेल्या अनूसुचित जमाती जातपडताळणी समीत्यांना मान्य होत नाही परंतू कापी चोर लेखकांचे साहित्य यांना मान्य आहे स्वातंत्र्या नंतर आनेक सहित्य चोर लेखकांनी स्वताहाच्या परीवाराच्या आपल्या भागातील नातलगांच्या फायदया साठी स्वतंत्र्य पुर्व काळातील लेखकांच्या पुस्तकांची आपल्या सोई प्रमाणे कॉपी करुण बालाघाट महादेव डोंगरावरील कोळी महादेव जमातीच्या अशिक्षीत पणाचा व गरीबीचा गौर फायदा घेऊन खेटे लेखन करुण घेऊन सामाजिक अर्थीक शौक्षणीक राजकीय फायदा घेऊन अनूसुचित श्रेत्र निर्माण करे पर्यत काम केलेले आहे भविष्यात जम्मूकशमीर सारखे यांची खोटी मक्तेदारी कोणीही मोडूत काढू नये हे खोटे साहित्य अनूसुचित जमाती जापडताळन्या समीत्यांच्या भात्यातील आमोध ब्रम्हअत्र असून या आमोध ब्रम्हअस्त्रा वापर अनूसुचित श्रेत्राबाहेर जमातीचे जातपडताळणीचे दावे फेटाळन्यासाठी उपयोगात आणले जाते

महाराष्ट्राची वाटणी

महाराष्ट्र राज्याची अनुसुचितश्रेत्र व बिगर अनूसुचितश्रेत्र अशा दोन भागात वाटणी केलेली आहे

आरक्षण (राजकीय)

1976 च्या भारतीय राजपत्रातील महाराष्ट्र राज्याच्या सुचीमध्ये अनूसुचित जमातीचे आरक्षण हे मागील झालेल्या जनणगणनेची लोकसंख्या ग्रहीत धरुण पुढील येणाऱ्या लोकसभा व विधानसभा निवडनूकीचे राजकीय आरक्षण ठेवन्यात यावे अशी नियमात तरतूद असूनही महाराष्ट्रातील राजकीय षठयंत्रकारी लोकांनी भारतीय स्वातंत्र्या पासून अनूसुचित श्रेत्राबाहेरील अनुसुचित जमातीची लोकसंख्या अनूसुचित श्रेत्रा पेक्षा जास्त असूनही अनूसुचित श्रेत्रा बाहेरील जमातीला राजकीय आरक्षाणचा फायदा मिळू दिलेला नाही हे केवढे मोठे षढयंत्र आहे तरी पण समाजमध्यमे न्यायलय यावर एक अवाक्षर ही बोलायला तयार नाहीत, ज्या जमातीला प्रतिनिधीत्वच नाही त्या जमातीला पुरोगामी महाराष्ट्राच्या नावा खाली कोणत्या लोकशाहीचे गाजर दाखवून मतदान मागतात हेच स्वातंत्र्या पासून आज पर्यत अनूसुचित श्रेत्राबाहेरील जमातीला कळालेले नाही हे एक गंभिर रष्य आहे

2) कोळी डोंगर जमात

कोळी डोंगर हे एक स्थळदर्शक नाम असून हि जमात डोंगरा वरुण स्थालंतरीत झाली म्हणून यांना डोंगर कोळी असे म्हणतात याही जमातीची आदिवासी मध्ये गणना केली जाते या जमाती मध्ये आठ प्रकारचे पोटभेद आहे यांच्यात वेगवेळ्या प्रकारच्या चाली रीती वेगवेळ्या प्रकरच्या देवदेवता आहेत या जमातीचे मुळ वस्ती स्थान इसन पुर्वी 5000 वर्ष बालघाट महादेव डोंगरातून स्थलंतर झाले आसे कांही पुरावे आहेत

1) कोळी मल्हार जात

हे एक व्यवसायदर्शक नाम आसून यांना पानके कोळी पानभरे कोळी पान कोळी चुंबळे कोळी पखाल कोळी इ आनेक नावे असलेली ही जमात नसुन जात आहे यांची गणनणा गावगाड्यातील बारा बलूतेदार व आठरा अलूतेदारात म्हणून यांची गावगाड्यात पुर्वी पासुनच ओळख आहे या जातीला वडीलोउर्पाजीत जमीनी असून यांना आनेक राजा महाराजा कडून पाटीलकी जाहागिरी व इनाम जमीनी मिळालेल्या आहेत पुर्वी हे लोक गडकरी व गावत व लोकांच्या घरी रेड्यावरूण पाणी पुरविन्याचे व नदी मध्ये नाव वल्हव्यान्याचे कामे करत असत हे लोक खंडोबाचे असीम भक्त असून मल्ह व मनी हे त्यांचे पुर्वज असून हे त्यांचे वंशज आहेत महाराष्ट्र राज्याच्या राजपत्रत इसन 1962 पर्यत या जातीची गणना ओबीसीत होत होती इसन 1976 या जातीची समावेश भारतीय राजपत्रातील अनुसुचित जमातीच्या यादीत करन्यात आलेला आहे ही जात भारताच्या जवळपास सहा राज्यात आढळत असल्यामुळे या जातीचे मुळ वस्तीस्थान निश्चित असे सांगता येत नाही या जातीच्या स्तलंतर पुर्वीच्या काळा पासुन आज पर्यंत खुप मोठया प्रमाणत झालेले असून भारताच्या व महाराष्ट्राच्या आनेक राज्यात हि जात अढळून येते या जातीचे पुरावे ज्ञानेश्रेरानी पखालीने गावात पाणी भरनाऱ्या पान कोळ्याच्या रेड्याच्या तोंडून पुणे जिल्हातील आळे या गावी वेद वदविले आसे वर्णन आहे देवीगिरीचा राजा रामदेवराय यांच्या काळातील पैठणहून मल्हार कोळी लोंकाचे स्थलंतरा दिंडीरवनात आजच्या पंढरपुरला केल्याचे ऐत्याहीक पुरावे आहेत

2) कोळी टोकरे जात

कोळी टोकरे हे एक व्यवसायदर्शक नाम असून हि जमात नसून जात आहे हि जात भारताच्या आनेक राज्यात आढळून येते या जातीचा व्यवसाय बांबू पासून टोकरे बनऊन प्रवाशाना नदी पार करने हा होता या जाताची समावेश इसन 1976 भारताच्या राजपत्रात महाराष्ट्राच्या यादी मध्ये अनुसुचित जमात म्हणून केलेला आहे या जाताचे वासतव्य भारताच्या आनेक राज्यात असल्यामुळे यांचे हि मुळ वस्तीस्थान सांगता येत नाही

3) कोळी ढोर जात

हे एक व्यवसाय दर्शक नाम आहे हि जमात नसुन जात आहे ही जात गावकुसातील बारा बलूतेदार व आठरा आलूतेदारात यांची गणनाणा केली जाते या जातीचा व्यवसाय ढोराचे कातडे काढन्या वरुण यांना ढोर कोळी असे नाव प्राप्त झालेले आहे या जातीची गणना पुर्वी अस्पृश1935 1936 untouchable या सदरा खाली केली जात होती या जातीना पुर्वी पासून वडीलोउर्पाजीत जमीनी असून यांना गावकीच्या कामा मुळे इनाम जमीनी गाव पाटीलकी हि कांही गावा मिळालेल्या आहेत

भारतीय राजपत्रातील महाराष्ट्रच्या सुची मध्ये कोळी लोकसमुहातील तिन जातीना व दोन जामातीला अनुसुचित जमातीचा आरक्षण दिलेले आहे

परंतू कोळी मल्हार कोळी टोकरे कोळी ढोर जातीचा व कोळी महादेव कोळी ढोंगर जमातीचा ऐकमेकाशी प्रत्यक्षरीत्या कोणताही प्रकारचा समंध नाही प्रत्येक जाती जमातीचे रिती रिवाज देवदेवता व्यवसाय बोली भाषा वेगवेगळे आहेत

भारत सरकारने स्थापन केलेल्या लोकर कमीटी च्या रिपोर्ट प्रमाणे आदिवासी जमातीचे निकष स्वतंत्र्यरीत्या वेगळ्याने दिलेले आहेत

कोणत्या विषया संर्दभात केंद्र सरकारणी कायदे केल्यास त्याच संर्दभात कायदे करन्याची राज्याना आवश्यकत नसते परंतू स्वताहाला पुरोगामी समजनाऱ्या महाराष्ट्रतील अनुसुचित श्रेत्रातील आदिवासी लॉबी एवडी पुरोगामी विचाराची आहे कि यांना जाती व जमातीचा यांना फरक कळत नसल्यामुळे वेळ्यावेळ्या जाती जामातीना आदिवासी साठी यांच्या मनातील निकष लावून महाराष्ट्र शासनाला वापरायला लावून अनुसुचित जमाती जातपडताळणी समीतीच्या माध्यमातून जाती व जामातीचे सर्व प्रकारचे सत्य यांना माहिती असतांना देखील खऱ्याना खोटे व खोट्याना खरे करुण आनेक कारस्थाने करुण लोकर कमीटीच्या मुख्य शिफारसीला बगल देऊन यांच्या आवडीच्या पसंतीच्या लेखकांनी लिहलेल्या खोटे रितीरीवाज परंमपरा याचा बाऊ करुण खऱ्या जाती जमाती वर आन्यय केलेला आहे व करत आहेत

रानकोळी भटकी जात

आनुसुचित श्रेत्रातील कोळ्याची एक जात रानकोळी हि एक रानोमाळ फिरनारी भटकी जात असून रानकोळी व रानकर कोळी यांच्यात फरक आहे रानकर कोळी हि जात वसई भागात स्थाईक आहे

रानकोळी हि एक महाराष्ट्रातील भटकी जात आहे या जाती मध्ये मरीआई कोळी देऊळ कोळी मसनजोगी कोळी वासूदेव कोळी असे वेगवेळे प्रकार आहेत यांच्या जात प्रमुखाला गोतराणी नाईक रगतवाण खेम खेमा खेमी असे म्हणतात यांच्या जाती मध्ये आनेक प्रकारचे रितीरीवाज आसून हे आनेक प्रकारच्या देवदेवातांचे हे भक्त आहेत यांच्यात वेगवेळ्या प्रकाच्या चाली रीती आसून हे लोक वेगवेळ्या प्रकरचे नृत्य करुण लोकांचे मनोरंजन करतात यांच्यासाठी लिहलेले रितीरीवाज देवदेवता चालीरीती नृत्य प्रकार यांच्यासी कांही सबंध नसलेल्या कोळी महादेव कोळी डोंगर कोळी मल्हार कोळी टोकरे कोळी ढोर जाती जामातीला विचारतात याचे उत्तर नाही अल्यास त्या जाती जमातीला बोगस ठरविन्यात अनूसुचित जमाती जातपडताळणी समीत्या पठाईत आहेत

2012 पासून मंत्रालयातील सचिवाच्या लेखी आदेशाचे प्रमाणे अनुसुचीत श्रेत्राबाहेरील जाती जामातीच्या दररोज किमान 3 दावे अवैध्य करावे आसे लेखी आदेश महाराष्ट्रातील सर्व अनूसुचित जमातीच्या उपअयुक्तांना दिलेले आहेत त्यांच्या आदेशा प्रमाणे अनूसुचित श्रेत्रा बाहेरील अनूसुचित जमातीचे जात वैध्यता प्रमाणपत्र अवैध्य करन्यासाठी प्रत्येक उपआयुक्त हे मन लाऊन कामाला लागलेले आहेत कोर्टाच्या आदेशा शिवाय एक हि जात प्रमाणत्र वैध्य केले जात नाही हा किती मोठा आन्यय आहे हे तर सध्याचे झाले स्वतंत्र्या पासूनचा अनुसुचित श्रेत्रा बाहेरील जमाती वर केलेल्या आन्याचा पाढा खुप मोठा आहे त्यामुळे आनेकांना नाइलाजासत्व कोर्टाची पायरी चढयला लावून नाहक त्रास देत आहेत भविषात अनूसुचित श्रेत्र बाहेर अनूसुचित जमातच नाही हे शिध्द करन्यासाठी कोर्टाला चुकीची माहिती देऊन कोर्टाची दिशाभुलही करत आहेत त्यामुळे भिक नको पण कुत्रा अवर म्हणन्याची पाळी अनूसुचित जात पडताळणी समीतीने अनुसुचित श्रेत्राबाहेरील निजामाच्या गुलामगिरीतून सुटका झालेल्या मुळ निवासी बालघाट महादेव डोंगरावरील कोळी महादेव जमाती वर आनलेली आहे

बालघाट महादेव डोंगरावरील मुळ निवासी कोळी महादेव असलेल्या खऱ्या जमातीच्या लोकाकडे लोकसंख्यच्या 1% ही कोळी महादेव जामातीचे प्रमाणपत्र शासनाने दिलेले नाहीत प्रमाणपत्र काढाला गेल्यास खरे असून ही आनेक अटी शर्थीना समोरे जावे लागते त्यामुळे कोळी महादेव जामातीचे प्रमाणपत्र कोणी लोक शक्य काढायलाच जात नाहीत कागदपत्रावर कोळी महादेव असून ही नुसते कोळी चे प्रमाणपत्र यांना सहजपणे देऊन obc sbc opn ची संख्या वाढविलेली आहे भविष्यात कोळी महादेव जमातीच्या लोकांनी अनूसुचित जमातीचे आरक्षण व अरक्षणा समंधी लाभ मागू नये इतकी यांच्या भविषातील वाटचालीची तडजोड जात व आरक्षण चोर लोकांनी करुण ठेवलेली आहे एकाच कुंटूबातील बापाचे प्रमणपत्र opn एका मुलाचे प्रमाणपत्र obc दुसऱ्या मुलाचे प्रमाणपत्र sbc तिसऱ्या मुलाचे प्रमाणत्र st हा सर्व सावळ गोंधळ आहे

बालाघाट डोंगरावरील आनेक कोळी मल्हार जातीच्या लोकांनी कोळी महादेव जमातीचे प्रमापत्र काढून तेच खरे कोळी महादेव झालेले आहेत एवढेच नाही तर ते कोळी मल्हार जातीचे असून हि कोळी महादेव जामातीचे प्रमापत्र काढून कांही ठिकाणी एकमेकात आम्ही तुमचे नातलाग म्हणून रोटी बेटी व्यव्हार करत आहेत हे उघडउघड अंतरजातीय विवाहा आहेत त्यामुळे हे लोक आदिवासी जमातीच्या निकषात कोठे हि बसत नाहीत ज्यानी त्यांनी आपआपल्या जाती जमातीचे प्रमापत्र कढले तर भविष्यात रक्त संकर वर्ण संकर जाती जमाती होनार नाहीत याची दक्षता व खबरदारी सर्वानी घेतलेली बरी राहील कारण कि जाती व जमातीला अनुसुचित जमातीचे समान आरक्षण आहे त्यामुळे दुसऱ्या जमातीचे प्रमाणपत्र काढन्याचा कांहीही समंध नाही कोळी मल्हार जातीच्या लोकांनी कोळी महादेव जमातीचे प्रमाणपत्र काढल्यामुळे हा एक बोगस प्रमाणपत्राचा प्रकार आहे यांचे यांना आरक्षण असतांना कोळी महादेव जामातीचे आरक्षण हे लोक घेत आहेत यांच्या अशा चुकीच्या प्रमापत्र काढन्यामुळे कोळी महादेव जमातीचे खुप मोठ्या प्रमाणत नुकसान झालेले आहे हे उघड सत्य कोणाला ही नाकारुण चालनार नाही दक्षता पथक जेव्हा चैकशी साठी एखादया गावात जाते तेंव्हा त्या गावातील कांही व्यक्तीचा जवाब घेते त्या जवाबात व अपन वैध्यतेसाठी सादर केलेल्या प्रमाणपत्रा मध्ये आपल्या चालीरीती देवदेवता मध्ये तफावत निर्माण होते हि आडचन चुकीचे प्रमाणपत्र काढल्यामुळे होते हे सर्वानी समजून घेतले पाहिजे


विश्वव्यापी आदिवासी जमाती संसोधन संस्था बालाघाट महादेव डोंगर लातूर 413512

वसतिस्थान[संपादन]

                कोळी महादेव जमातीचे परंपरागत (मूळ) वसतिस्थान

  निजाम कालीन वऱ्हाड/बेरार प्रांतात म्हणजेच वर्तमान अमरावती महसूल विभागात सातपुडा पर्वताच्या पायथ्याशी आदिवासी कोळी महादेव जमात ही जमात प्रामुख्याने आढळते. तसेच सह्रयाद्रीच्या पूर्व भागात मुळशी नदीपासून ते नाशिक जिल्हयातील त्र्यंबकेश्वरपर्यंत जवळपास १२० मैल प्रदेशामध्ये ही जमात वसलेली आहे, पुणे, अहमदनगर, खानदेश,सोलापूर या ठिकाणी प्रामुख्याने आढळतात. जमात उत्तर क्षेत्रात जव्हार भागातही ही जमात आढळते. कालंतराने ह्या जमातीने उदरनिर्वाहासाठी संपूर्ण महाराष्ट्रातील विविध जिल्ह्यांमध्ये  स्थानांतर केले. जव्हार चे राजे हे कोळी महादेव जमाती असून ते सुद्धा निजामांच्या देशातून आल्याचा उल्लेख आहे. (संदर्भ –IMPERIAL GAZETTEER OF INDIA VOL-XV)


  कालंतराने ह्या जमातीने उदरनिर्वाहासाठी संपूर्ण महाराष्ट्र भर स्थलांतर केले यामुळे आदिवासी कोळी महादेव जमात ही संपूर्ण महाराष्ट्रातील विविध जिल्ह्यामध्ये आढळून येते. परंतु सन १९५० पूर्वीच्या  जनगणना आयुक्तांनी खालील नियम केल्यामुळे तसेच स्वातंत्र पूर्व काळात बाहेर ठिकाणावरून आलेल्या शिक्षकांनी,कर्मचाऱ्यांनी नेमकी जातीची नोंद न करता केवळ कोळी या ( Generic Term) ने तसेच अशिक्षितपणामुळे व बोलण्याच्या किंवा हाक मारण्याच्या प्रघातामुळे कोळी आढळून येतात.

Sppplemenary  Rule 8-  In the case of Hindus and Jains you should record the main caste or tribal name in column 8, thus-Koli,Lohar, Bhil,Kumbhar, Teli.   Do not enter sub-divisions.    Thus you need not enter the kind of Koli or  Bhil such as  Chunvalya Koli or Patelia  Bhil, if the person enumerated states he is a Koli or  Bhil.

          वरील नियमामुळे वरील करणामुळे महाराष्ट्रातील ९९.९९  टक्के आदिवासी कोळी महादेव जमातीच्या १९५० पूर्वीच्या नोंदी ह्या कोळी आढळून येतात. १९५०पूर्वीच्या  नोंदी ह्या Aboriginal, Aborigines  Hill  Tribes, Forest  Tribes, Primitive tribes,  Tribal animists ,People Having a tribal form of religion  या सदराखाली   घेण्यात आल्याचे दिसून येते. या सदरा खाली नोंद घेतलेले कोळी म्हणजे आदिवासी कोळी महादेव,राज कोळी,मल्हार कोळी,टोकरे कोळी,आहेत हे सिद्ध होते.


वरील ठिकाणी असलेली कोळी महादेव जमात ही  हे पूर्वेकडील निजाम राज्यातील बालाघाट किंवा महादेव डोंगर येथूनच आलेली आहे. हे खालील संदर्भावरून सिद्ध होते-  पूर्वेकडील निजाम राज्यातील बालाघाट किंवा महादेव डोंगर म्हणजेच महादेव किंवा पचमढी   टेकडी  हे आताच्या मध्य प्रदेश मध्ये आहे-  महादेव किंवा पचमढी   टेकडी  या वरूनच कोळी महादेव या जमातीचे नाव  पडले-  (संदर्भ- The Tribes And castes of the   Central Provinces of India-1916)

      महादेव किंवा पचमढी टेकडी या ठिकाणी मोठा महादेव, छोटा महादेव, गुप्त महादेव आहे हे ठिकाण सातपुडा पर्वतात आहे. याच भागाला लागून अमरावती जिल्ह्यात  मोर्शीपासून पच्शिमेस ९ किमी अंतरावर सालबर्डी हे धार्मिक स्थळ महादेवाचे जागृत ठिकाण आहे. येथे महाशिवरात्रीला यात्रा राहते दुरदूरून भक्त दर्शनाला येतात महाराष्ट्राच्या सीमेवर असलेलं व सातपुडा पर्वत रांगा मध्ये वसलेलं भुयार अतिशय देखणीय व निसर्गरम्य स्थळ आहेत. महादेव महाराज देवस्थान आहे.

  तसेच अमरावती जिल्ह्याला आगून अकोला जिल्ह्यातील अकोट तालुक्यातील सातपुड्याच्या पायथ्याशी वसलेल्या रेल(रेलेश्वर) या गावी महादेव आणि माता पार्वतीचे थाटामाटात लग्न लावण्याची प्रथा हजारो वर्षा पासून आहे.  

  तसेच याच भागात हजारो वर्षा पासून महादेवाच्या कावड यात्रेची प्रथा सुरु आहे. यावरून तसेच खालील ऐतिहासिक पुराव्यावरून असे सिद्ध होते कि, पूर्वेकडील निजाम राज्यातील बालाघाट किंवा महादेव डोंगर म्हणजेच वर्तमान काळातील  महादेव किंवा पंचमढी  टेकडी (आताच्या मध्य प्रदेशातील महादेव किंवा पंचमढी  हिल )- हेच आदिवासी कोळी महादेव जमातीचे परंपरागत (मूळ) वसतिस्थान  आहे.

References –

1) Transactions of the  Bombay geographical Society-  2) Ahmadnagar Gazetteer- 3)The Tribes And castes of the  Central Provinces of India-

4)The  Tribes And castes of Bombay -  5)Report of the auxiliary And territorial forces committee.  6)The mahadev kolis

7) Imperial gazetteer of India  8 ) Census of India 1901

                           संकलकाचे निवेदन

       विकिपिडीयावर यापूर्वी आदिवासी कोळी महादेव फक्त सह्याद्री मध्ये तसेच पुणे,नाशिक,अहमदनगर,ठाणे ह्याच जिल्ह्यामध्ये  असल्याचे नमूद केले होते. परंतु माझ्या अल्पशा बुद्दीप्रमाणे ते संपूर्ण महाराष्ट्रातील विविध जिल्ह्यामध्ये आहेत हे दिसून येये. परंतु मला महाराष्ट्रातील सर्वच जिल्ह्यातील माहिती ज्ञात नसल्यामुळे मी त्या जिल्ह्यांचा उल्लेख केलेला नाही. कृपया कोळी महादेव बांधवांनी कोणत्याही प्रकारचा गैरसमज करू नये. कृपया माहितगार व अभ्यासू कोळी महादेव जमात बांधवांनी आप-आपल्या जिल्ह्यातील कोळी महादेव जमाती विषयी माहिती पुराव्यानिशी  विकिपिडीयावर टाकावी ही विनंती. सदर माहिती वरून आपल्या आदिवासी कोळी महादेव जमातीचा खरा इतिहास जगा समोर येईल. एवढ्यासाठीच हा माझा छोटासा प्रयत्न आहे. कृपया कोळी महादेव बांधवांनी कोणत्याही प्रकारचा गैरसमज करू नये. विकिपिडीयावर कोणीही  पुराव्यानिशी दुरुस्ती किंवा बदल करू शकते-

हर हर महादेव

प्रकृति ही जीवन धर्म पूर्व संस्कृती

संकलक - श्री-प्रकाश ना.पाटील (बेरार\वऱ्हाड)

कोळी महादेव परंपरेनुसार पश्चिम दख्खनमध्ये मूळ रूपात किल्ले-गडांच्या आसपास राहत. यांच्याबद्दल असे म्हटले जाते की, रावणाच्या दरबारात हे संगीतकार होते.  गवळयांनी गडांशांवर(?) विजय मिळविला.  गवळयांनी या प्रदेशाच्या राजाविरुद्ध युद्ध पुकारले.  राजाने खानदेशातून कासरबारी घाटातून गवळयांना पराभूत करण्यासाठी सैन्य पाठविले.  परंतु कासरबारी घाटाजवळच उठावकर्त्यांनी सैन्याला हरविले.  या प्रदेशावर विजय मिळविण्यासाठी राजाने सरदारांना मोठे बक्षीस देण्याचे घोषित करुनसुद्धा एकही सरदार उठाव मोडण्यास तयार झाला नाही.  अखेरीस सोनाजी गोपाळ या मराठा सरदाराने व्यंकोजी कोकाटा या कोळी महादवाच्या  सहकार्याने गवळयांचा नाश केला. आणि या प्रदेशावर पूर्ववत महादेव कोळ्यांच राज्य आल. रुढीनुसा कोळी महादेव हे सह्याद्रीतच असल्याचा आणि हेच त्याचं राज्य असल्याचा सबळ पुरावा असा मिळतो की, पेशवे काळापूर्वी लिंगायताचे रावळ गोसावी हे कोळी महादेवाचे पुजारी म्हणून सह्याद्रीमध्ये रहात होते. यांचे वंशज सन १८३६मध्येसुद्धा छास (?) व मंचरमध्ये वास्तव्य करत होते.

देवदेवता[संपादन]

महादेव कोळ्यांची गोत्रनावे व कुळांची नावे अनेक आहेत.पागोटे बांधणारे

महादेव कोळ्यांचे दैवत आहे. परंतु महादेव कोळ्यांची वरसूबाई ही रोग बरी करणारी विशेष देवता आहे. महादेव कोळी समाजाच्या धर्मविषयक कल्पना, सणवार आणि आचार वैशिष्ट्यपूर्ण आहेत. वाघ्यादेव(वाघोबा), हिरवा, पांढरी, बयरोबा,काळोबा,वरसुआई,महादेव इत्यादी देव मानतात. सात, घट बसवणे,मोडा पाळणे,वाघ बारस, आखाजा चा पाडवा वगैरे सण पाळतात. कळमजाई देवीलाही पूजतात. कळसूबाई, जाकूबाई, सतूबाई, रानाई ,घोरपडाई,देवींला मानतात. शेतात खूप गवत माजले, तर ‘कणसरी’ ची प्रतिमा करून शेतात ठेवतात.  हिंदू धर्माच्या संपर्कात आल्याने विठोबाचे माळकरीही समाजात आढळतात. परंतु आता बदल होत आहे. आपण धर्म संकल्पनेत येत नाही याची त्यांना जाण होऊ लागली आहे. त्यामुळे माळकरी टाळकरी यांच्यात घट होऊन आदिवासी तयार होत आहेत. नवस आणि मंत्रतंत्रावर फार विश्वास असला तरी शिकलेली पिढी यावर आता विश्वास करत नाही. समाजात भगताचे महत्त्व असाधारण आहे. आज शिक्षणामुळे काही प्रमाणात त्यांच्या बुवाबाजीत सकारात्मक बदल होत असल्याचे चित्र आहे.

रूढी व परंपरा[संपादन]

समाजातील संस्कार म्हणजे प्रथम ऋतुदर्शनात मुलीची खणा-नारळाने ओटी भरतात. गरोदर स्त्रीचे ओटीभरण करीत नाहीत. स्त्रीचे पहिले बाळंतपण सासरी होते. बाळंतीण बाज वापरीत नाही. जमिनीवरच झोपते. हलिंद(??) व बाळंतिणीला बाजरीचे पीठ कातबोळ्याबरोबर शिजवून देतात. त्याने तिला दूध येते, अशी समजूत आहे. पाचवीला सटवीची पूजा करतात. जमलेल्या आप्‍तेष्टांत पाच भाकऱ्या व चण्याच्या घुगऱ्या वाटतात. षष्ठीपूजनाच्या वेळी सावा धान्याच्या दोन राशी जमिनीवर ठेवतात. त्यांना देवता समजून हळद-कुंकू वाहतात. त्यांच्यापुढे भात आणि तीळ यांचे पाच लाडू ठेवतात. त्यांतला एक तीळ-तांदळाचा लाडू बाळंतीण घरातील मोरीला अर्पण करते. बाळंतिणीच्या खोलीत भिंतीवर अकरा मानवाकृती काढतात. त्यांत ‘बाहुला’ ऊर्फ ‘बळी’ नावाची एक आकृती असते. तिचे डोके शेंदराने काढतात आणि पूजा करतात. त्यांना दूध, दही, खेकडा यांचा नैवेद्य दाखवतात. मूल रांगू लागले, की पंचपावली करून कुळदेवतेची पूजा करतात. मुलाचे नाव दहाव्या दिवशी ठेवतात व जावळ काही महिन्यांनी काढतात. जावळ काढण्याचा मोठा समारंभ असतो. जावळ गुरुवार, शुक्रवार अगर रविवार या दिवशी काढतात. मूल पाऊल टाकू लागले, की पावलाच्या आकाराएवढ्या तांदळाच्या पिठाच्या पाच आकृत्या करून त्या उकडून काढतात व पाच शेजाऱ्यांना वाटतात. समाजात मृताला जाळतात किंवा काही भागात पुरतात. लग्न गोत्र पाहून होते. एवढेच नव्हे, तर विशिष्ट गोत्रांतच विवाह होतात.

या समाजामध्ये बालविवाह प्रचलित नव्हता, आताही होत नाहीत. परंतु एकंदरीत आर्थिक परिस्थिती बेताचीच असल्याने मुलांना शिकविण्याऐवजी त्यांचे लग्न लवकरात लवकर लावण्याचाच प्रयत्‍न केला जातो. लग्न वडील माणसांमार्फत ठरते. मुलीचे द्याज देतात. प्रथम साखरपुडा होतो. लग्न मुलीच्या घरी मांडवात होते. लग्नात खूपच बारीकसारीक विधी असतात. आदिवासी महादेव कोळ्यांमध्ये हुंडा घेतला जात नाही व दिलाही जात नाही.

उपजीविका व व्यवसाय[संपादन]

महादेव कोळी समाजातील लोकांचा व्यवसाय शेती व जंगलातला रान मेवा गोळा करण्याचा असतो. जुन्नर तालुक्यातील आदिवासी भागात मोठ्या प्रमाणात हिरडा गोळा केला जातो. जंगलातून गोळा करून आणलेल्या वस्तू विकूनही पुरेसे पैसे मिळत नाही. जंगलातील वनोपजाचे व्यवस्थापन व वापराचे हक्क या समाजाला मिळाले तर दोहोंची समृद्धी शक्य आहे.[१] तसेच अकोले तालुक्यातील महादेव कोळी समाज देखील रानं मेव्यावर विशिष्ट भर देतो.

इतिहास[संपादन]

महादेव कोळ्यांच्या शिवनेरीवर झालेल्या संहाराचा[संपादन]

शिवाजी महाराजांच्या पुणे परिसरातील कारवाया आदिलशाहीला खुपत होत्या. मोगलांना जरी त्या ठाऊक असल्या तरी अजून त्यांना त्याचा थेट उपसर्ग होत नव्हता. त्याच सुमाराला काही महादेव कोळी लोकांनी मोगलांविरुद्ध आघाडी उघडून जुन्नर व शिवनेरीचा ताबा घेतला. ह्यापूर्वी हा भाग निजामशाहीकडे होता. निजामशाही पडल्यानंतर सीमाभागाकडे आदिलशाहीचे व मोगलांचे थोडे दुर्लक्ष होत होते. कदाचित ह्याचा फायदा घेऊन ह्या महादेव कोळ्यांनी त्या प्रांतावर अधिकार स्थापित केला असावा. मोगलांनी ह्यावर लगेच उपाययोजना करण्यासाठी व महादेव कोळ्यांना परास्त करण्यासाठी एक भली मोठी फौज पाठवली. शिवनेरीला वेढा पडला व लवकरच महादेव कोळ्यांच्या नवख्या सैन्याने बलाढ्य मोगल सैन्यापुढे नांगी टाकली. सुमारे १५०० महादेव कोळ्यांना जेरबंद करण्यात आले. त्यांचे अतोनात हाल करून नंतर माथ्यावरच्या एका चौथऱ्यावर त्यांचा शिरच्छेद करण्यात आला. ह्या नरसंहाराची आठवण म्हणून आज त्या चौथऱ्याला महादेव कोळी चौथरा म्हणतात. नंतर त्या चौथऱ्यावर एक घुमटी बांधली गेली व त्यावर फारसीमधे दोन शिलालेखदेखील आहेत. दुर्दैवाने आज त्या महादेव कोळ्यांची किंवा त्यांच्या म्होरक्याची नावे उपलब्ध नाहीत. [२]

इतिहासातील प्रसिद्ध व्यक्ती


महाराजा यशवंतराव मुकणे

क्रांतिकारक राघोजी भांगरे

सरनाईक खेमाजी

नागा नाईक

सरनौबत तान्हाजी मालुसरे

सेनापती साबाजी कोळी

सरदार दादाजी लोहकरे

क्रांतिकारक रामा किरवा

जयाबाजीराजे मुकणे

सूर्याजी मालुसरे

रायबा मालुसरे

लेखक गोविंद गारे


संदर्भ आणि नोंदी[संपादन]


ठाणे गॅझेटीअर- 1882, अहमदनगर गॅझेटीअर - 1881