कोकणातील बाव नदी

बाव नदीचा प्रवाह संगमेश्वर तालुक्यातील विविध भागांमधून जातो. खडीकोळवण हे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील संगमेश्वर तालुक्यातील गाव असून ते बाव नदीच्या परिसराशी संबंधित आहे.

भारताच्या २०११ च्या जनगणनेतील जिल्हा जनगणना हस्तपुस्तिकेत खडीकोळवणची संगमेश्वर विकासखंडातील स्वतंत्र गाव म्हणून नोंद असून त्याचा स्थान कोड ५६५८४३ आहे.^[१]

स्थानिक दस्तऐवजीकरणात खडीकोळवण गावाच्या परिसरातून वाहणाऱ्या बाव नदीचा उल्लेख आणि नदीपात्राची छायाचित्रात्मक नोंद आढळते.^[२]

पावसाळ्यातील नदीचे स्वरूप

पावसाळ्यात बाव नदीच्या जलप्रवाहात वाढ होत असल्यामुळे खडीकोळवण परिसरातील नदीपात्र आणि नदीकाठच्या भागांवर तिचा परिणाम होतो. स्थानिक दस्तऐवजीकरणात पावसाळ्यात बाव नदी भरून वाहत असल्याची नोंद आढळते.^[२]

स्थानिक जीवनाशी संबंध

बाव नदीचा खडीकोळवण परिसराशी संबंध भौगोलिक तसेच स्थानिक जीवनाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे. पावसाळ्यातील वाढलेला नदीप्रवाह, नदीकाठची शेती आणि स्थानिक दळणवळणावर होणारे परिणाम यांचा संबंध परिसरातील नदी स्थितीशी जोडला जातो.

बाव नदीच्या पूरस्थितीचे अधिकृत निरीक्षण निवळी येथील जलमापन केंद्रावर केले जाते. नदीच्या जलपातळीशी आणि पूरस्थितीशी संबंधित सविस्तर माहिती जलपातळी व पूरस्थिती या विभागात देण्यात आली आहे.^[३]^[४] महाराष्ट्र जलसंपदा विभागाच्या अधिकृत पूररेषा नकाशांच्या नोंदीमध्ये संगमेश्वर तालुका, रत्‍नागिरी जिल्ह्यासाठी Bav River Part-1 आणि Bav River Part-2 असे दोन स्वतंत्र नकाशे नोंदविण्यात आले आहेत.^[५]

स्थानिक दृश्य दस्तऐवजीकरणात पावसाळ्यात बाव नदीचे पात्र भरून वाहत असल्याचेही नमूद करण्यात आले आहे.^[२]

जलव्यवस्थापन

निवळी जलपुरवठा योजना

बाव नदीच्या पाण्याचा उपयोग जलपुरवठा योजनेशी संबंधित कामांसाठी करण्यात आल्याची नोंद उपलब्ध आहे. मुंबई उच्च न्यायालयाच्या १८ फेब्रुवारी २०२० रोजीच्या निर्णयात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथे बाव नदीवर K.T. Weir आणि Jack-Well उभारण्याशी संबंधित कामाचा उल्लेख करण्यात आला आहे. या कामाचा संबंध निवळी जलपुरवठा योजनेशी असल्याची तसेच संबंधित कामाची सुरुवात १९ एप्रिल १९९४ रोजी झाल्याची नोंद निर्णयात करण्यात आली आहे.^[६]

जलसंधारण संरचना

निवळी येथील बाव नदीवरील K.T. Weir च्या बांधकामासंबंधीची नोंद भारताच्या नियंत्रक व महालेखापरीक्षकांच्या महाराष्ट्रातील सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रमांवरील लेखापरीक्षण अहवालात करण्यात आली आहे. या अहवालानुसार, बाव नदीवरील निवळी येथील K.T. Weir च्या बांधकामासाठी ऑक्टोबर २००८ मध्ये कामाचा आदेश देण्यात आला होता.^[७]

निवळी जलपुरवठा योजनेशी संबंधित बाव नदीवरील K.T. Weir च्या देखभाल व दुरुस्तीची आवश्यकता पुढील काळातही नोंदविण्यात आली आहे. २०२६–२७ या कालावधीसाठी महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळाच्या नावाने प्रसिद्ध झालेल्या निविदा नोंदीमध्ये निवळी जलपुरवठा योजनेअंतर्गत बाव नदीवरील K.T. Weir येथे M.S. needles बसविणे व काढणे तसेच इतर विविध कामांचा समावेश असलेल्या वार्षिक देखभाल व दुरुस्ती कामाचा उल्लेख आहे.^[८]

या निविदेची नोंद इतर निविदा-सूची स्रोतांमध्येही महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळ, रत्‍नागिरी येथील २०२६–२७ या कालावधीतील वार्षिक देखभाल काम म्हणून करण्यात आली आहे.^[८]^[९]

भौगोलिक स्वरूप

उगम

बाव नदीचा उगम सह्याद्री पर्वतरांगांच्या परिसरात होतो. ऐतिहासिक गॅझेटिअरमध्ये नदीचा उगम सह्याद्री पर्वतरांगांतील आंबा घाट परिसरात असल्याची नोंद आहे.^[१०]

मार्लेश्वर परिसर हा सह्याद्री पर्वतरांगांतील परिसराचा भाग असून मार्लेश्वरजवळील धारेष्वर धबधब्याचा उल्लेख स्थानिक पर्यटनविषयक नोंदीमध्ये आढळतो.^[११]

प्रवाह

बाव नदी सह्याद्री पर्वतरांगांतील उगमप्रदेशातून पुढे संगमेश्वर तालुक्यातून वाहते. ऐतिहासिक गॅझेटिअरमध्ये नदीचा प्रवाह तुलनेने सुपीक खोऱ्यातून सुमारे ३५ मैल वाहत असल्याची नोंद आहे.^[१०]

स्थानिक दस्तऐवजीकरणानुसार बाव नदीचा प्रवाह खडीकोळवण गावाच्या परिसरातून जातो. खडीकोळवणविषयी उपलब्ध दस्तऐवजीकरणात बाव नदीचे तसेच पावसाळ्यात भरून वाहणाऱ्या नदीपात्राचे छायाचित्र-दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.^[२]

बाव नदी पुढे फणगस येथे शास्त्री नदीच्या डाव्या तीरास मिळते.^[१०]

शास्त्री नदीमार्गे समुद्राशी संबंध

बाव नदी थेट अरबी समुद्राला मिळत नाही. ती फणगस येथे शास्त्री नदीला मिळते. शास्त्री नदी पुढे जयगड परिसरातील जयगड खाडीमार्गे अरबी समुद्राला मिळते. त्यामुळे बाव नदीचे जलनिस्सारण शास्त्री नदीच्या जलप्रणालीमार्फत समुद्राकडे होते.^[१०]^[१२]

नदीची लांबी आणि जलसंकलन क्षेत्र

नदीची लांबी

बाव नदीच्या लांबीबाबत ऐतिहासिक आणि आधुनिक भौगोलिक स्रोतांमध्ये वेगवेगळे आकडे आढळतात. जुन्या Gazetteer of the Bombay Presidency मध्ये बाव नदीचा प्रवाह सुमारे ३५ मैलांचा असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.^[१०]

“आधुनिक भौगोलिक माहिती प्रणालीवर आधारित शास्त्री नदी खोऱ्याच्या रेखीय वैशिष्ट्यांच्या अभ्यासात बाव नदीच्या निरीक्षित प्रवाहमार्गाची लांबी ७१.०७ किमी, अपेक्षित सरळ प्रवाहाची लांबी ३८.१६ किमी आणि वळणदारपणाचा निर्देशांक (sinuosity index) १.८६ नोंदविण्यात आला आहे.” आधुनिक भौगोलिक माहिती प्रणालीवर आधारित शास्त्री नदी खोऱ्याच्या रेखीय वैशिष्ट्यांच्या अभ्यासात बाव नदीच्या प्रवाहमार्गाची लांबी ७१.०७ किमी नोंदविण्यात आली आहे. त्याच अभ्यासात नदीच्या अपेक्षित सरळ प्रवाहाची लांबी ३८.१६ किमी आणि नदीच्या वळणदारपणाचा निर्देशांक (sinuosity index) १.८६ नोंदविण्यात आला आहे.^[१३]

ऐतिहासिक गॅझेटिअरमधील सुमारे ३५ मैलांचा उल्लेख आणि आधुनिक GIS अभ्यासातील ७१.०७ किमीची नोंद या वेगवेगळ्या स्रोतांवर आधारित आहेत. या दोन मोजमापांमध्ये वापरलेली मोजणीची पद्धत तसेच नदीच्या प्रवाहाच्या सुरुवातीच्या आणि अंतिम बिंदूंची व्याख्या समान आहे की नाही, याची स्वतंत्र पुष्टी उपलब्ध नाही. त्यामुळे दोन्ही आकडे त्यांच्या संबंधित स्रोतांच्या संदर्भात स्वतंत्रपणे मांडले जातात.

जलपातळी व पूरस्थिती

जलमापन केंद्रावरील पूरपातळी

केंद्रीय जल आयोगाच्या नोंदीनुसार, रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथील बाव नदीवरील जलमापन केंद्रासाठी इशारा पातळी ९.४० मीटर आणि धोक्याची पातळी ११.०० मीटर निश्चित करण्यात आली आहे.^[१४]

रत्‍नागिरी जिल्हा आपत्ती व्यवस्थापन आराखड्यातही बाव नदीसाठी इशारा पातळी ९.४० मीटर आणि धोक्याची पातळी ११.०० मीटर अशी नोंद करण्यात आली आहे.^[१५]

२०२१ मधील पूरस्थिती

केंद्रीय जल आयोगाच्या २३ जुलै २०२१ रोजीच्या दैनिक पूरस्थिती अहवालानुसार, निवळी येथील बाव नदीच्या जलमापन केंद्रावर १५.१५५ मीटर इतकी जलपातळी नोंदविण्यात आली होती.^[१६]

ही जलपातळी निवळी येथील जलमापन केंद्रासाठी निश्चित करण्यात आलेल्या ११.०० मीटर धोक्याच्या पातळीपेक्षा अधिक होती.^[१४]

२०२१ मधील या उच्च जलपातळीच्या घटनेची नोंद केंद्रीय जल आयोगाच्या २०२१–२२ च्या वार्षिक अहवालातही करण्यात आली आहे.^[१७]

खडीकोळवण आणि बाव नदी

खडीकोळवण हे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील संगमेश्वर तालुक्यातील गाव आहे. भारताच्या २०११ च्या जनगणनेतील जिल्हा जनगणना हस्तपुस्तिकेत खडीकोळवणची संगमेश्वर विकासखंडातील स्वतंत्र गाव म्हणून नोंद असून त्याचा स्थान कोड ५६५८४३ आहे.^[१] खडीकोळवण गावातून बाव नदी वाहत असल्याचे स्थानिक दस्तऐवजीकरणात नमूद करण्यात आले आहे. खडीकोळवणविषयी उपलब्ध दृश्य दस्तऐवजीकरणात खडीकोळवण गावातून वाहणारी बाव नदी तसेच बाव नदी पात्र – भरून वाहणारी नदी अशी स्वतंत्र छायाचित्रे समाविष्ट करण्यात आली आहेत.^[२]

महाराष्ट्र जलसंपदा विभागाच्या अधिकृत पूररेषा नकाशांच्या नोंदीमध्ये संगमेश्वर तालुका, रत्‍नागिरी जिल्ह्यासाठी Bav River Part-1 आणि Bav River Part-2 असे दोन स्वतंत्र नकाशे नोंदविण्यात आले आहेत.^[५]

स्थानिक दृश्य दस्तऐवजीकरणात पावसाळ्यात बाव नदीचे पात्र भरून वाहत असल्याची नोंदही करण्यात आली आहे.^[२]

ऐतिहासिक संदर्भ

बाव नदीचा उल्लेख रत्‍नागिरी परिसराच्या जुन्या भौगोलिक व प्रशासकीय नोंदींमध्ये आढळतो. Gazetteer of the Bombay Presidency मध्ये बाव नदीचा उगम सह्याद्री पर्वतरांगेतील आंबा घाट परिसरात असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच नोंदीनुसार बाव नदी ही शास्त्री नदीला मिळणाऱ्या प्रमुख नद्यांपैकी एक असून फणगस येथे तिचा शास्त्री नदीशी संगम होतो.^[१०]

ऐतिहासिक फेरीसेवा

Gazetteer of the Bombay Presidency मध्ये बाव नदीवरील नदीपार वाहतुकीसाठी फेरीसेवा अस्तित्वात असल्याची नोंद आढळते. त्यानुसार बाव नदीवर वांद्री आणि पर्चुरी येथे फेऱ्या चालत होत्या.^[१०]

बाव नदीवरील फेरीसेवेची ही नोंद नदीचा स्थानिक दळणवळणासाठीही उपयोग होत असल्याचे दर्शविते. तथापि, उपलब्ध गॅझेटिअर नोंदीच्या आधारे या फेरीसेवेची सुरुवात, कालावधी, वापराचा व्याप किंवा ती बंद होण्याचा कालावधी याबाबत निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही.

जलव्यवस्थापन

निवळी जलपुरवठा योजना

बाव नदीच्या पाण्याचा वापर जलपुरवठा योजनेशी संबंधित पायाभूत सुविधांसाठी करण्यात आल्याची नोंद उपलब्ध आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथे बाव नदीवर K.T. Weir आणि जॅक-वेल उभारण्यासंबंधीची निविदा महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळाने काढली होती. ही कामे निवळीफाटा जलपुरवठा योजनेशी संबंधित असल्याची नोंद मुंबई उच्च न्यायालयाच्या २०२० मधील एका निर्णयात करण्यात आली आहे.^[६]

उपलब्ध न्यायालयीन नोंदीनुसार, K.T. Weir आणि जॅक-वेलच्या बांधकामासाठीची निविदा स्वीकारल्यानंतर संबंधित कंत्राटदारास काम देण्यात आले होते. कामाची सुरुवात १९ एप्रिल १९९४ रोजी करण्यात आली होती.^[६]

बाव नदीवरील K.T. Weir

निवळी येथील बाव नदीवरील K.T. Weir च्या बांधकामासंबंधीची नोंद भारताच्या नियंत्रक व महालेखापरीक्षकांच्या महाराष्ट्रातील सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रमांवरील लेखापरीक्षण अहवालातही आढळते. या अहवालानुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील बाव नदीवरील नेवळी येथील K.T. Weir च्या बांधकामासाठी ऑक्टोबर २००८ मध्ये कामाचा आदेश देण्यात आला होता.^[७]

उपलब्ध नोंदींवरून बाव नदीवरील निवळी परिसरातील K.T. Weir ही नदीच्या पाण्याशी संबंधित जलपुरवठा पायाभूत संरचनेचा एक भाग असल्याचे दिसून येते. तथापि, या संरचनेची विद्यमान कार्यस्थिती, जलसाठवण क्षमता किंवा प्रत्यक्ष जलपुरवठ्याचे प्रमाण याबाबत स्वतंत्र आणि अद्ययावत अधिकृत स्रोत उपलब्ध झाल्याशिवाय त्यासंबंधी अधिक तपशील निश्चितपणे मांडता येत नाही.

जैवविविधता

मत्स्यजीवांच्या वैज्ञानिक नोंदी

बाव नदीचा उल्लेख पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील मत्स्यजीवांशी संबंधित वैज्ञानिक नोंदींमध्ये आढळतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील साखरपा येथील बाव नदीतून मत्स्य नमुने संकलित करण्यात आल्याची नोंद वैज्ञानिक अभ्यासात करण्यात आली आहे. संबंधित नमुना-संकलनाच्या नोंदीमध्ये स्थान १७°०६′०६.०८″ उत्तर अक्षांश आणि ७३°३७′१६.११″ पूर्व रेखांश असे दिले आहे.^[१८]

महाराष्ट्रातील गोड्या पाण्यातील मत्स्यजीवांच्या पूर्वीच्या संकलन नोंदींमध्येही संगमेश्वर–मार्लेश्वर मार्गावरील निवे येथील बाव नदीचा नमुना-संकलन स्थळ म्हणून उल्लेख आढळतो.^[१९]

प्रादेशिक जैवविविधतेच्या संदर्भात

बाव नदी सह्याद्री आणि कोकणातील नदीप्रणालीच्या भौगोलिक परिसरात वाहते. पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील नदीप्रणाली मत्स्यजीवांच्या विविधता आणि स्थानिक प्रजातींच्या दृष्टीने वैज्ञानिकदृष्ट्या महत्त्वाच्या मानल्या जातात. तथापि, प्रादेशिक स्तरावरील जैवविविधतेच्या नोंदीवरून बाव नदीतील सर्व मत्स्यप्रजातींची किंवा तिच्या संपूर्ण जलीय जैवविविधतेची निश्चित सूची तयार करता येत नाही.^[१८]

संशोधनाच्या मर्यादा

उपलब्ध वैज्ञानिक स्रोतांमध्ये बाव नदीसाठी स्वतंत्र आणि व्यापक मत्स्यजैवविविधता सर्वेक्षणाची स्पष्ट नोंद मर्यादित स्वरूपात उपलब्ध आहे. त्यामुळे नदीतील प्रजातींची एकूण संख्या, स्थानिक प्रजातींचे प्रमाण किंवा संवर्धनाच्या दृष्टीने विशिष्ट प्रजातींची स्थिती याबाबत स्वतंत्र वैज्ञानिक सर्वेक्षणाशिवाय निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध नमुना-संकलन नोंदी मात्र बाव नदीतील गोड्या पाण्यातील मत्स्यजीवांच्या वैज्ञानिक अभ्यासासाठी उपलब्ध असलेल्या स्थानिक पुराव्यांपैकी आहेत.^[१८]^[१९]

उपनद्या आणि नदीप्रणाली

सप्तलिंगी नदी

सप्तलिंगी नदी ही बाव नदीला मिळणारी उपनदी आहे. सप्तलिंगी नदीच्या खोऱ्याच्या भौगोलिक अभ्यासात तिचा बाव नदीशी संगम होत असल्याची नोंद करण्यात आली आहे. या अभ्यासात नदीखोऱ्याच्या भूआकृतीविषयक वैशिष्ट्यांचा तसेच नदीप्रवाहाशी संबंधित गाळाचे वहन आणि निक्षेपणाच्या प्रक्रियांचा अभ्यास करण्यात आला आहे.^[२०]

सप्तलिंगी नदीच्या नदी-आरोग्यविषयक अभ्यासानुसार, ही पश्चिमवाहिनी नदी सह्याद्री पर्वतरांगांतील हर्पुडे गावाच्या परिसरात उगम पावते. ती सुमारे ३३ किलोमीटर वाहून संगमेश्वर तालुक्यातील टाळे गावाजवळ बाव नदीला मिळते. या नदीचे जलसंकलन क्षेत्र सुमारे २७,६९३ एकर असून तिचा प्रवाह संगमेश्वर तालुक्यातील १७ गावांशी संबंधित असल्याची नोंद करण्यात आली आहे.^[२१]

नदीखोऱ्याशी संबंध

सप्तलिंगी नदीच्या खोऱ्यावरील अभ्यासांमध्ये नदीच्या पर्यावरणीय स्थिती, नदीखोऱ्यातील मानवी वस्ती आणि स्थानिक समुदायांचा नदीशी असलेला संबंध यांचा विचार करण्यात आला आहे. संबंधित अभ्यासात नदीच्या पाण्याचा स्थानिक वापर, भूजल पुनर्भरणाशी संबंधित प्रक्रिया आणि नदीकडून मिळणाऱ्या पर्यावरणीय सेवांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.^[२१]

सप्तलिंगी नदी बाव नदीला मिळत असल्यामुळे तिचे जलसंकलन क्षेत्र आणि नदीखोऱ्यातील नैसर्गिक व मानवी घटक बाव नदीच्या व्यापक नदीप्रणालीचा भाग बनतात.^[२०]^[२१]

नदीची लांबी आणि जलसंकलन क्षेत्र

नदीची लांबी

बाव नदीच्या लांबीबाबत ऐतिहासिक आणि आधुनिक भौगोलिक अभ्यासांमध्ये वेगवेगळे आकडे आढळतात. जुन्या Gazetteer of the Bombay Presidency मध्ये बाव नदीचा प्रवाह सुमारे ३५ मैलांचा असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.^[१०]

आधुनिक भौगोलिक माहिती प्रणालीवर आधारित शास्त्री नदी खोऱ्याच्या रेखीय वैशिष्ट्यांच्या अभ्यासात बाव नदीच्या निरीक्षित प्रवाहमार्गाची लांबी ७१.०७ किमी नोंदविण्यात आली आहे. त्याच अभ्यासात अपेक्षित सरळ प्रवाहाची लांबी ३८.१६ किमी आणि नदीच्या वळणदारपणाचा निर्देशांक १.८६ असा नोंदविण्यात आला आहे.^[१३]

ऐतिहासिक गॅझेटिअरमधील सुमारे ३५ मैलांचा उल्लेख आणि आधुनिक भौगोलिक माहिती प्रणालीवरील अभ्यासातील ७१.०७ किमी ही मोजणी वेगवेगळ्या स्रोतांमध्ये नोंदविण्यात आली आहे. या मोजमापांच्या पद्धती तसेच प्रवाहाची सुरुवात आणि समाप्ती निश्चित करण्याची निकष समान आहेत की नाहीत, हे उपलब्ध नोंदींवरून स्पष्ट होत नाही. त्यामुळे दोन्ही आकडे त्यांच्या संबंधित स्रोतांच्या संदर्भात मांडले जातात.

जलसंकलन क्षेत्र

केंद्रीय जल आयोगाच्या जलवैज्ञानिक जाळ्याच्या नोंदीनुसार, रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथील बाव नदीवरील जलवैज्ञानिक निरीक्षण केंद्राचे जलसंकलन क्षेत्र ४२१ चौ.कि.मी. आहे. या केंद्राची नदी म्हणून Bav अशी नोंद करण्यात आली आहे.^[४]

जलपातळी व पूरस्थिती

पूर इशारा व धोक्याची पातळी

केंद्रीय जल आयोगाच्या नोंदीनुसार, रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथील बाव नदीच्या जलमापन केंद्रासाठी इशारा पातळी ९.४० मीटर आणि धोक्याची पातळी ११.०० मीटर निश्चित करण्यात आली आहे.^[२२]

२०२१ मधील सर्वोच्च पूरपातळी

केंद्रीय जल आयोगाच्या नोंदीनुसार, २३ जुलै २०२१ रोजी निवळी येथील बाव नदीवर १५.१५५ मीटर इतकी सर्वोच्च पूरपातळी नोंदविण्यात आली. ही नोंद निवळी केंद्रासाठी केंद्रीय जल आयोगाच्या पूरविषयक नोंदीत नमूद असलेल्या सर्वोच्च पूरपातळीशी संबंधित आहे.^[२२]

यापूर्वी केंद्रीय जल आयोगाच्या २०२१ मधील पूरस्थिती नोंदीत निवळी येथील बाव नदीसाठी १२.४६५ मीटर इतकी सर्वोच्च पूरपातळी नोंदविण्यात आली होती. ती ५ ऑगस्ट २०१९ रोजीची असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.^[२३]

२०२१ च्या पावसाळ्यात बाव नदीवरील निवळी केंद्र अत्यंत पूरस्थिती अनुभवलेल्या केंद्रांपैकी एक असल्याची नोंद केंद्रीय जल आयोगाच्या अहवालात करण्यात आली आहे.^[१७]

पूररेषा व पूरक्षेत्र

महाराष्ट्र जलसंपदा विभागाच्या अधिकृत पूररेषा नकाशांच्या यादीमध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील संगमेश्वर तालुक्यासाठी बाव नदीचे दोन स्वतंत्र नकाशे नोंदविण्यात आले आहेत. या यादीत अनुक्रमांक १९२ वर बाव नदी पार्ट-१, ता. संगमेश्वर, जि. रत्‍नागिरी आणि अनुक्रमांक १९३ वर बाव नदी पार्ट-२, ता. संगमेश्वर, जि. रत्‍नागिरी अशी नोंद आहे.^[५]

बाव नदीसाठी स्वतंत्र पूररेषा नकाशे उपलब्ध असल्याची ही नोंद संगमेश्वर तालुक्यातील नदीच्या संबंधित भागांचे पूररेषा नकाशीकरण करण्यात आल्याचे दर्शविते.^[५]

खडीकोळवणच्या संदर्भातील पूररेषा

बाव नदीच्या पूररेषा नकाशांमध्ये बाव नदी पार्ट-१ आणि बाव नदी पार्ट-२ असे दोन स्वतंत्र भाग नोंदविण्यात आले आहेत.^[५]

तथापि, अधिकृत सूचीतील नोंदीच्या आधारे खडीकोळवण गावाचा कोणता भाग या दोन नकाशांपैकी कोणत्या नकाशात दर्शविण्यात आला आहे, हे निश्चित करता येत नाही. त्याचप्रमाणे खडीकोळवणमधील विशिष्ट भूभाग, वस्ती किंवा घर पूररेषेत येते अथवा येत नाही, असा निष्कर्ष केवळ नकाशांच्या शीर्षकांवरून काढता येत नाही.

त्यासाठी संबंधित बाव नदी पार्ट-१ आणि बाव नदी पार्ट-२ या प्रत्यक्ष पूररेषा नकाशांमधील गावांची नावे, नदीमार्ग, भौगोलिक सीमा आणि पूररेषांची स्थानिक स्थिती यांचा स्वतंत्र नकाशीय अभ्यास आवश्यक आहे.^[५]

नदीशी संबंधित मानवी जीवन व स्थानिक इतिहास

बाव नदीचा स्थानिक मानवी जीवनाशी संबंध ऐतिहासिक काळापासून दळणवळण आणि जलवाहतुकीच्या माध्यमातून जोडलेला असल्याचे उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून दिसून येते. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या जुन्या भौगोलिक नोंदींमध्ये बाव नदीवरील नदीपार वाहतुकीसाठी फेरीसेवा अस्तित्वात असल्याचा उल्लेख आढळतो.^[१०]

ऐतिहासिक फेरीसेवा

Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi या १८८० मधील गॅझेटिअरमध्ये बाव नदीवर वांद्री आणि पर्चुरी येथे फेऱ्या चालत असल्याची नोंद करण्यात आली आहे. या नोंदीवरून नदीच्या दोन्ही तीरांदरम्यानच्या स्थानिक दळणवळणात बाव नदीचा उपयोग होत असल्याचे दिसून येते.^[१०]

मात्र उपलब्ध गॅझेटिअर नोंदीमध्ये या फेरीसेवांची सुरुवात, त्यांचा कालावधी किंवा त्या नंतर कधी बंद झाल्या याबाबत सविस्तर माहिती दिलेली नाही. त्यामुळे उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदीच्या मर्यादेतच या फेरीसेवांचा उल्लेख केला जातो.

नौकानयनाचा संदर्भ

B. K. Apte यांच्या A History of the Maratha Navy and Merchantships या पुस्तकात बाव नदी ही शास्त्री नदीची उपनदी असून ती लहान होड्यांसाठी नौकानयनयोग्य असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.^[२४] या नोंदीवरून बाव नदीच्या काही भागांमध्ये लहान नौकांच्या वाहतुकीसाठी अनुकूल परिस्थिती अस्तित्वात असल्याचे दिसून येते. तथापि, या नौकानयनाचा कालावधी, व्यापारी वापराचे प्रमाण किंवा नियमित जलवाहतूक व्यवस्थेचा तपशील उपलब्ध स्रोतांमध्ये स्पष्टपणे नमूद नसल्यामुळे त्याबाबत अधिक व्यापक निष्कर्ष काढणे उचित ठरणार नाही.

शास्त्री नदीच्या जलमार्गाशी संबंध

बाव नदी फणगस येथे शास्त्री नदीला मिळते. त्यामुळे बाव नदीचा प्रवाह शास्त्री नदीच्या व्यापक नदीप्रणालीशी जोडला जातो. Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi मध्ये बाव नदी फणगस येथे शास्त्री नदीच्या डाव्या तीरास मिळत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.^[१०]

शास्त्री नदीच्या प्रवाहाशी आणि तिच्या जलमार्गाशी संबंधित ऐतिहासिक दळणवळणाच्या नोंदी जुन्या गॅझेटिअरमध्ये आढळतात. बाव नदीच्या शास्त्री नदीशी असलेल्या संगमामुळे बाव नदीचा संबंध या व्यापक नदीप्रणालीशी भौगोलिकदृष्ट्या जोडला जातो.^[१०] ^[१२]

तथापि, उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे बाव नदीमार्गे थेट सागरी व्यापार किंवा मोठ्या प्रमाणावरील व्यापारी जलवाहतूक होत होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही.

आधुनिक काळातील जलस्रोताचा वापर

आधुनिक काळात बाव नदीच्या पाण्याचा जलपुरवठ्याशी संबंधित पायाभूत सुविधांसाठी उपयोग करण्यात आल्याची नोंद उपलब्ध स्रोतांमध्ये आढळते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथे बाव नदीवरील जलपुरवठा योजनेशी संबंधित K.T. Weir आणि Jack-Well यांचा उल्लेख मुंबई उच्च न्यायालयाच्या एका निर्णयात करण्यात आला आहे.^[६]

निवळी येथील बाव नदीवरील K.T. Weir च्या बांधकामासंबंधीची नोंद भारताच्या नियंत्रक व महालेखापरीक्षकांच्या महाराष्ट्रातील सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रमांवरील लेखापरीक्षण अहवालातही करण्यात आली आहे.^[७]

बाव नदीशी संबंधित जलपुरवठा योजना आणि जलसंधारण संरचनांविषयी अधिक माहिती जलव्यवस्थापन या विभागात दिली आहे.

जलस्रोत व जलपुरवठा

निवळी जलपुरवठा योजना

बाव नदीच्या पाण्याचा जलपुरवठ्याशी संबंधित पायाभूत सुविधांसाठी उपयोग करण्यात आल्याची नोंद उपलब्ध स्रोतांमध्ये आढळते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथे बाव नदीवर K.T. Weir आणि Jack-Well उभारण्यात आले असून त्यांचा संबंध निवळीफाटा जलपुरवठा योजनेशी आहे. मुंबई उच्च न्यायालयाच्या १८ फेब्रुवारी २०२० रोजीच्या निर्णयानुसार या कामासाठी निविदा प्रक्रिया राबविण्यात आली होती आणि संबंधित कामाची सुरुवात १९ एप्रिल १९९४ रोजी झाली होती.^[६]

निवळी येथील बाव नदीवरील K.T. Weir च्या बांधकामाचा उल्लेख भारताच्या नियंत्रक आणि महालेखापरीक्षकांच्या महाराष्ट्रातील सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रमांवरील लेखापरीक्षण अहवालातही करण्यात आला आहे. या अहवालानुसार K.T. Weir च्या बांधकामासाठी ऑक्टोबर २००८ मध्ये कामाचा आदेश देण्यात आला होता. या कामाचा आदेश ₹१०.४९ कोटींचा असून तो अंदाजित खर्चापेक्षा २४.६७ टक्के अधिक होता.^[७]

K.T. Weir ची देखभाल

निवळी जलपुरवठा योजनेशी संबंधित बाव नदीवरील K.T. Weir च्या देखभाल-दुरुस्तीच्या कामांची नोंद २०२६–२७ या कालावधीसाठीच्या निविदा प्रक्रियेत करण्यात आली आहे. या कामामध्ये K.T. Weir वरील M.S. needles बसविणे व काढणे तसेच इतर अनुषंगिक कामांचा समावेश असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. संबंधित कामाची अंदाजित किंमत ₹११.३४ लाख होती.^[८]

उपलब्ध न्यायालयीन, लेखापरीक्षण आणि निविदाविषयक नोंदींवरून निवळी परिसरातील बाव नदीशी संबंधित जलपुरवठा पायाभूत सुविधांच्या उभारणी व देखभालीचे दस्तऐवजीकरण उपलब्ध असल्याचे दिसून येते.

नदीचे आर्थिक व उपजीविकेतील महत्त्व

बाव नदी ज्या शास्त्री नदी खोऱ्याचा भाग आहे, त्या खोऱ्यातील नदीकाठच्या परिसरात शेती आणि स्थानिक उपजीविकेसाठी नदीजलाचा वापर होत असल्याचे उपलब्ध अभ्यासांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. शास्त्री नदी खोऱ्यावरील एका अभ्यासानुसार बाव, सप्तलिंगी, सोनवी आणि इतर नद्यांच्या काठावरील काही गावांमध्ये भाजीपाला शेती केली जाते. या शेतीसाठी नदीतून पारंपरिक पद्धतीने पाणी उचलणे, कालव्यांचा वापर करणे तसेच पंपांच्या साहाय्याने पाणी उपसणे अशा पद्धतींचा वापर केला जात असल्याची नोंद आहे.^[२५]

उपलब्ध अभ्यासानुसार शास्त्री नदी खोऱ्यातील नदीकाठच्या भाजीपाला शेतीतून सुमारे २,२०० कुटुंबांना उत्पन्न मिळत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. तथापि, हा आकडा संपूर्ण शास्त्री नदी खोऱ्याशी संबंधित असून तो केवळ बाव नदीच्या काठावरील कुटुंबांसाठी लागू होत नाही.^[२५]

शेती आणि जलस्रोत

महाराष्ट्राच्या भूजल सर्वेक्षण व विकास यंत्रणेच्या माहितीनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील शेतीचा मोठा भाग पावसावर अवलंबून आहे. जिल्ह्यातील नद्या प्रामुख्याने सह्याद्री पर्वतरांगांमध्ये उगम पावून पश्चिमेकडे वाहतात आणि स्थानिक जलस्रोतांच्या उपलब्धतेशी संबंधित आहेत. भूजल सर्वेक्षण व विकास यंत्रणेच्या जिल्हाविषयक माहितीत बाव नदीचाही रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नद्यांमध्ये उल्लेख करण्यात आला आहे.^[२६]

बाव नदीचा स्थानिक शेती आणि उपजीविकेशी असलेला प्रत्यक्ष संबंध शास्त्री नदी खोऱ्याच्या व्यापक संदर्भात पाहता येतो. तथापि, केवळ बाव नदीच्या पाण्यावर अवलंबून असलेल्या शेतीचे क्षेत्रफळ, लाभार्थी कुटुंबांची संख्या किंवा नदीजलावर आधारित विशिष्ट आर्थिक उपक्रमांचा स्वतंत्र परिमाणात्मक तपशील उपलब्ध स्रोतांमध्ये स्पष्टपणे नमूद करण्यात आलेला नाही.

पर्यावरणीय व जैवविविधतेचे महत्त्व

बाव नदी ही रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नदी असून ती शास्त्री नदीच्या नदीप्रणालीशी संबंधित आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय जलस्रोत आणि मत्स्यसंपत्तीच्या भौगोलिक नोंदणीसंदर्भातील एका अभ्यासात जिल्ह्यातील विविध नद्यांचा विचार करण्यात आला असून त्यामध्ये बाव नदीचाही समावेश करण्यात आला आहे.^[२७]

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नद्या आणि इतर अंतर्देशीय जलस्रोत स्थानिक गोड्या पाण्यातील परिसंस्थेचा भाग आहेत. मत्स्यसंपत्तीच्या संदर्भात करण्यात आलेल्या भौगोलिक नोंदणीच्या अभ्यासात बाव नदीचा समावेश झाल्यामुळे या नदीचा जिल्ह्यातील अंतर्देशीय जलस्रोतांच्या व्यापक पर्यावरणीय संदर्भात विचार करण्यात आला आहे.^[२७]

मत्स्यजीव

बाव नदीतील मत्स्यजीवांच्या नोंदींच्या संदर्भात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय जलस्रोतांवरील मत्स्यसंपत्तीच्या अभ्यासात बाव नदीचा समावेश करण्यात आला आहे. या अभ्यासातून नदीच्या मत्स्यसंपत्तीशी संबंधित जलस्रोत म्हणून तिची भौगोलिक नोंद करण्यात आल्याचे दिसून येते.^[२७]

बाव नदीच्या साखरपा परिसरातून संकलित करण्यात आलेल्या मत्स्य नमुन्यांचाही वैज्ञानिक अभ्यास करण्यात आला आहे. पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील *Dawkinsia* वंशातील माशांच्या वर्गीकरणासंबंधीच्या अभ्यासात बाव नदीतील नमुना-संकलन स्थळाची नोंद करण्यात आली आहे.^[२८]

बाव नदी शास्त्री नदीच्या नदीप्रणालीशी संबंधित असल्यामुळे तिच्या जलप्रवाहाचा पर्यावरणीय संदर्भ व्यापक शास्त्री नदी खोऱ्याशी जोडला जातो. शास्त्री नदी आणि जयगड खाडीच्या जलमार्गावरील अधिकृत व्यवहार्यता अहवालात बाव नदीचा शास्त्री नदीच्या उपनद्यांपैकी एक म्हणून उल्लेख करण्यात आला आहे.^[१२]

नदीप्रणाली आणि शास्त्री नदीशी संबंध

बाव नदी ही शास्त्री नदीच्या नदीप्रणालीतील उपनद्यांपैकी एक आहे. भारतीय अंतर्देशीय जलमार्ग प्राधिकरणाच्या शास्त्री नदी व जयगड खाडीवरील व्यवहार्यता अहवालानुसार, शास्त्री नदीचा उगम सह्याद्री पर्वतरांगांतील प्रचितगड परिसरात होतो आणि ती पुढे जयगड खाडीमार्गे अरबी समुद्राला मिळते. या अहवालात शास्त्री नदीच्या उपनद्यांमध्ये बाव, गडगडी, गड, आसवी आणि गांदगी या नद्यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.^[१२]

भारतीय अंतर्देशीय जलमार्ग प्राधिकरणाच्या अहवालानुसार शास्त्री नदीच्या जलसंकलन क्षेत्राचे क्षेत्रफळ सुमारे २,१७४ चौ.कि.मी. आहे. नदीची मुख्य धारा उगमापासून समुद्रापर्यंत सुमारे ८० किमी लांबीची असल्याचेही या अहवालात नमूद करण्यात आले आहे. बाव नदीचा प्रवाह या व्यापक नदीप्रणालीशी जोडलेला आहे.^[१२]

शास्त्री नदीशी संगम

ऐतिहासिक Gazetteer of the Bombay Presidency मध्ये बाव नदीचा उगम आंबा घाटाजवळील सह्याद्री पर्वतरांगांमध्ये होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. त्यानुसार बाव नदी सुमारे ३५ मैल वाहून फणगस येथे शास्त्री नदीच्या डाव्या तीरास मिळते.^[१०]

आधुनिक जलमार्गविषयक नोंदींमध्येही बाव नदीचा शास्त्री नदीच्या उपनद्यांपैकी एक म्हणून उल्लेख आढळतो. त्यामुळे बाव नदीचे अंतिम जलनिस्सारण शास्त्री नदीच्या माध्यमातून पुढे जयगड खाडीमार्गे अरबी समुद्राकडे होते.^[१२]

जलप्रवाहाची दिशा आणि नदीखोरे

बाव नदी आणि शास्त्री नदीची नदीप्रणाली सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारावरील पश्चिमवाहिनी जलप्रवाहांच्या व्यापक भौगोलिक व्यवस्थेशी संबंधित आहे. शास्त्री नदीचे जलसंकलन क्षेत्र रत्‍नागिरी जिल्ह्यात असून बाव नदी ही त्या नदीप्रणालीतील उपनद्यांपैकी एक आहे.^[१२]

नदीवरील वाहतूक आणि फेरीसेवा

बाव नदीशी संबंधित नदीपार दळणवळणाच्या ऐतिहासिक नोंदी Gazetteer of the Bombay Presidency मध्ये आढळतात. गॅझेटिअरमध्ये बाव नदी फणगस येथे शास्त्री नदीला मिळत असल्याचे नमूद करण्यात आले असून, तिच्या प्रवाहाशी संबंधित वांद्री आणि पर्चुरी येथील फेरीसेवेचाही उल्लेख करण्यात आला आहे.^[१०]

फेरीसेवा

ऐतिहासिक गॅझेटिअरच्या नोंदीनुसार बाव नदीवर वांद्री आणि पर्चुरी येथे फेरीसेवा अस्तित्वात होती.^[१०]

या फेरीस्थळांच्या उल्लेखावरून बाव नदी नदीपार दळणवळणाशी संबंधित असल्याचे दिसून येते. तथापि, फेरीसेवेचा कालावधी, तिचा वापर करणाऱ्या लोकांची संख्या किंवा या सेवांची समाप्ती यासंबंधीचा तपशील स्वतंत्र स्रोतांशिवाय निश्चितपणे सांगता येत नाही.

लहान होड्यांशी संबंधित जलवाहतूक

गॅझेटिअरमध्ये बाव नदीच्या काही भागांच्या जलवाहतुकीच्या स्थितीबाबत उल्लेख आढळतो. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनानुसार नदीच्या प्रवाहातील उथळपणामुळे जलवाहतुकीवर मर्यादा येत होत्या.^[१०]

मात्र उपलब्ध नोंदीच्या आधारे बाव नदीमार्गे मोठ्या प्रमाणावर व्यापारी जलवाहतूक होत होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही. नदीवरील जलवाहतुकीचे स्वरूप आणि तिचा प्रत्यक्ष ऐतिहासिक वापर याबाबत अधिक तपशीलासाठी स्वतंत्र ऐतिहासिक स्रोतांची आवश्यकता आहे.

पर्चुरी येथील नदीपूल

आधुनिक काळात पर्चुरी परिसरातील नदीपार दळणवळणासाठी बाव नदीवर पूल उभारण्यात आला आहे. उपलब्ध प्रकल्पविषयक नोंदीनुसार हा पूल पर्चुरी आणि कोलांबे गावांदरम्यान असून त्याची लांबी १८४ मीटर आहे.^[२९]

पर्चुरी येथील ऐतिहासिक फेरीस्थळाच्या परिसरात आधुनिक काळात नदीपार दळणवळणासाठी पुलाची सुविधा उपलब्ध झाल्याने या परिसरातील वाहतूक व्यवस्थेच्या स्वरूपात झालेला बदल दिसून येतो.

नदीवरील पूल आणि आधुनिक दळणवळण

बाव नदी ओलांडण्यासाठी आधुनिक काळात कायमस्वरूपी रस्ते पायाभूत सुविधा विकसित करण्यात आल्या आहेत. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये बाव नदीवरील फेरीसेवेचा उल्लेख आढळतो, तर आधुनिक काळातील प्रकल्पविषयक आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये नदीवरील पुलांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.^[१०]

पर्चुरी–कोलांबे पूल

संगमेश्वर तालुक्यातील पर्चुरी आणि कोलांबे गावांदरम्यान बाव नदीवर पूल उभारण्यात आला आहे. उपलब्ध प्रकल्पविषयक नोंदीनुसार हा पूल प्रमुख जिल्हा मार्ग क्रमांक ४८ (MDR-48) वरील असून तो संगमेश्वर तालुका, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात आहे.^[२९]

उपलब्ध प्रकल्पविषयक माहितीनुसार पुलाची एकूण लांबी १८४ मीटर आहे. त्यामध्ये प्रत्येकी ३० मीटर लांबीचे चार स्पॅन आणि ६४ मीटर लांबीची आरसीसी बॉक्स सेल रचना समाविष्ट आहे.^[२९]

पुलाच्या पायाभरणीसाठी पाइल फाउंडेशनचा वापर करण्यात आला असून अधिरचनेत पीएससी 'टी' बीम आणि स्लॅब प्रकारच्या संरचनेचा वापर करण्यात आल्याचे प्रकल्पविषयक नोंदीत नमूद आहे.^[२९]

ऐतिहासिक फेरीसेवेच्या संदर्भात

ऐतिहासिक Gazetteer of the Bombay Presidency मध्ये बाव नदीवरील पर्चुरी येथील फेरीसेवेचा उल्लेख आढळतो.^[१०]

तथापि, Gazetteer of the Bombay Presidency मध्ये नमूद केलेले पर्चुरी येथील ऐतिहासिक फेरीस्थळ आणि आधुनिक काळातील पर्चुरी–कोलांबे दरम्यानील बाव नदीवरील पुलाचे अचूक स्थान एकच होते, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे निश्चितपणे काढता येत नाही. गॅझेटिअरमध्ये बाव नदीवरील पर्चुरी येथील फेरीचा उल्लेख आढळतो, तर उपलब्ध आधुनिक प्रकल्प नोंदीमध्ये पर्चुरी आणि कोलांबे गावांदरम्यान बाव नदीवरील पुलाचा उल्लेख आहे.^[१०]^[२९]

दोन्ही नोंदींमध्ये पर्चुरी या ठिकाणाचा उल्लेख असला तरी, ऐतिहासिक फेरीघाट आणि आधुनिक पुलाची अचूक नकाशीय स्थिती, त्यांचे परस्पर अंतर किंवा एकाच नदीपार मार्गाच्या ऐतिहासिक सातत्याचा स्पष्ट पुरावा उपलब्ध स्रोतांमध्ये आढळत नाही. त्यामुळे आधुनिक पुलाला पूर्वीच्या पर्चुरी फेरीस्थळाचा थेट उत्तराधिकारी किंवा त्याच अचूक ठिकाणी उभारलेली संरचना मानणे उपलब्ध पुराव्याच्या आधारे योग्य ठरणार नाही.^[१०]^[२९]

कोकण रेल्वे आणि बाव नदी

बाव नदीच्या शास्त्री नदीशी संगमाच्या व्यापक परिसरातून कोकण रेल्वेचा मार्ग जातो. भारतीय अंतर्देशीय जलमार्ग प्राधिकरणाच्या शास्त्री नदी आणि जयगड खाडीवरील व्यवहार्यता अहवालातील नदीमार्गाच्या नकाशांमध्ये शास्त्री नदीच्या प्रवाहासह रेल्वेमार्ग, रेल्वे पूल आणि बाव नदी यांची नोंद करण्यात आली आहे. संबंधित नकाशांमध्ये Railway Bridge, Railway Line आणि Bav River असे स्वतंत्र भौगोलिक घटक दर्शविण्यात आले आहेत.^[१२]

कोकण रेल्वे मार्ग हा कोकण किनारपट्टीवरील अनेक नद्या, दऱ्या आणि डोंगराळ प्रदेशांमधून जातो. कोकण रेल्वे महामंडळाच्या अधिकृत माहितीनुसार हा रेल्वेमार्ग महाराष्ट्र, गोवा आणि कर्नाटक या तीन राज्यांमधून जातो.^[३०]

बाव नदी आणि कोकण रेल्वे यांचा संबंध शास्त्री नदीच्या संगमाच्या परिसरातील भौगोलिक व दळणवळणविषयक रचनेच्या संदर्भात पाहता येतो. तथापि, उपलब्ध IWAI नकाशांमध्ये Bav River आणि Railway Bridge या नोंदी एकाच नकाशीय परिसरात दर्शविल्या असल्या तरी, संबंधित रेल्वे पूल बाव नदीच्या नेमक्या संगमस्थळावर आहे किंवा बाव नदीवरीलच आहे, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे निश्चितपणे काढता येत नाही.^[१२]

त्यामुळे बाव नदीच्या संगमाच्या परिसरातील रेल्वेमार्ग आणि रेल्वे पायाभूत सुविधांचा उल्लेख भौगोलिक संबंधाच्या स्वरूपात करता येतो; मात्र संबंधित रेल्वे पूल आणि बाव नदी यांच्यातील अचूक संरचनात्मक किंवा स्थानिक संबंध निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र रेल्वे अभियांत्रिकी नकाशा, सर्वेक्षण नोंद किंवा प्राथमिक प्रशासकीय स्रोत आवश्यक आहे.

नदी आणि खडीकोळवणचे स्थानिक जीवन

खडीकोळवण हे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील संगमेश्वर तालुक्यातील गाव आहे. ग्रामपंचायतीच्या उपलब्ध माहितीनुसार गावाची स्वतंत्र ग्रामपंचायत असून गावाची लोकसंख्या ३४४ आणि कुटुंबांची संख्या १५३ आहे. गावाचे क्षेत्रफळ १,७३४ हेक्टर असल्याची नोंद ग्रामपंचायतीच्या संकेतस्थळावर करण्यात आली आहे.^[३१]

बाव नदी खडीकोळवणच्या परिसरातून वाहते. खडीकोळवणविषयीच्या स्थानिक दस्तऐवजीकरणात गावाच्या परिसरातील बाव नदी तसेच पावसाळ्यातील नदीपात्राची छायाचित्रे नोंदविण्यात आली आहेत.^[२]

पावसाळ्यातील नदीचे स्वरूप

पावसाळ्यात बाव नदीच्या प्रवाहात वाढ होऊन नदीपात्र भरून वाहत असल्याचे स्थानिक छायाचित्र-दस्तऐवजीकरणात दिसून येते.^[२]

बाव नदीच्या पूरस्थितीचे जलवैज्ञानिक निरीक्षण निवळी येथील केंद्रीय जल आयोगाच्या जलमापन केंद्रावर करण्यात येते. या केंद्रासाठी ९.४० मीटर इशारा पातळी आणि ११.०० मीटर धोक्याची पातळी निश्चित करण्यात आली आहे. २३ जुलै २०२१ रोजी या केंद्रावर १५.१५५ मीटर इतकी जलपातळी नोंदविण्यात आली होती.^[३]^[१५]

ही जलपातळी नोंद निवळी येथील जलमापन केंद्राशी संबंधित असल्यामुळे ती खडीकोळवण गावातील जलपातळीचे थेट मापन मानता येत नाही. तथापि, बाव नदीच्या संपूर्ण नदीप्रणालीतील पावसाळ्यातील वाढलेल्या प्रवाहाच्या संदर्भात या नोंदी महत्त्वाच्या आहेत.^[३]

शेती आणि पूरस्थिती

बाव नदीला आलेल्या पुरामुळे संगमेश्वर तालुक्यातील नदीकाठच्या भागांतील शेतीवर परिणाम झाल्याच्या घटना वृत्तस्रोतांमध्ये नोंदविण्यात आल्या आहेत. जुलै २०२३ मध्ये बाव नदीला पूर आल्यामुळे नदीकाठच्या भागातील भातशेती पाण्याखाली गेल्याची नोंद करण्यात आली होती.^[३२]

ऑगस्ट २०२२ मध्येही मुसळधार पावसाच्या काळात संगमेश्वर तालुक्यातील बाव नदी दुथडी भरून वाहत असल्याची आणि नदीकाठच्या परिसरावर पूरस्थितीचा परिणाम झाल्याची नोंद करण्यात आली होती.^[३३]

स्थानिक पायाभूत सुविधांवरील परिणाम

खडीकोळवण गावात मुसळधार पावसाच्या काळात स्थानिक पायाभूत सुविधांवर परिणाम झाल्याच्या घटनांचीही नोंद आहे. जुलै २०२६ मध्ये गावातील रस्त्याच्या कडेला मातीची धूप होऊन रस्ता खचल्याची आणि त्यामुळे वाहतूक व सुरक्षिततेचा प्रश्न निर्माण झाल्याची वृत्तनोंद करण्यात आली होती.^[३४]

मात्र, या रस्त्याच्या नुकसानीचे थेट कारण बाव नदीची पूरस्थिती होती, असा निष्कर्ष संबंधित वृत्तनोंदीच्या आधारे स्वतंत्रपणे काढता येत नाही. त्यामुळे या घटनेचा उल्लेख खडीकोळवण परिसरातील पावसाळ्यातील पायाभूत सुविधांवरील परिणामाच्या संदर्भातच करणे योग्य आहे.^[३४]

स्थानिक जीवनाशी संबंध

उपलब्ध स्थानिक, प्रशासकीय आणि वृत्तस्रोतांवरून बाव नदीचा खडीकोळवणच्या परिसराशी भौगोलिक संबंध असल्याचे दिसून येते. पावसाळ्यातील वाढलेला नदीप्रवाह आणि संगमेश्वर तालुक्यात नोंदविण्यात आलेल्या पूरस्थितीच्या घटनांचा नदीकाठच्या शेती व स्थानिक परिसरावर परिणाम होऊ शकतो. तथापि, खडीकोळवण गावातील विशिष्ट वस्ती, घरे किंवा शेतीवरील परिणाम स्वतंत्र स्थानिक किंवा प्रशासकीय स्रोतांद्वारे स्पष्टपणे सिद्ध झाल्याशिवाय त्याबाबत विशिष्ट निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.^[२]^[३२]^[३३]

नदीचा इतिहास व बदलता मानवी वापर

बाव नदीचा मानवी वापर ऐतिहासिक काळापासून स्थानिक दळणवळणाशी संबंधित असल्याचे उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींवरून दिसून येते. जुन्या Gazetteer of the Bombay Presidency मध्ये बाव नदीवरील वांद्री आणि पर्चुरी येथील फेरीसेवेचा उल्लेख आढळतो. नदीच्या काही भागात लहान होड्यांच्या वापरासंबंधीही नोंद करण्यात आली आहे.^[१०]

आधुनिक काळात बाव नदीवरील नदीपार दळणवळणासाठी कायमस्वरूपी पुलांची निर्मिती करण्यात आली आहे. पर्चुरी आणि कोलांबे गावांदरम्यान बाव नदीवरील पुलासंबंधीची आधुनिक प्रकल्प नोंद उपलब्ध आहे.^[२९]

बाव नदीचा आधुनिक काळातील आणखी एक उपयोग जलस्रोत म्हणून करण्यात आला आहे. निवळी येथे बाव नदीवर K.T. Weir आणि Jack-Well उभारण्यात आले असून त्यांचा संबंध निवळी जलपुरवठा योजनेशी असल्याची नोंद उपलब्ध न्यायालयीन व प्रशासकीय स्रोतांमध्ये आढळते.^[६]^[७]

अशा प्रकारे उपलब्ध ऐतिहासिक आणि आधुनिक स्रोतांमध्ये बाव नदीशी संबंधित मानवी वापराचे विविध स्वरूप दिसून येते. ऐतिहासिक नोंदींमध्ये नदीपार फेरीसेवा आणि स्थानिक जलवाहतुकीचा उल्लेख आढळतो, तर आधुनिक स्रोतांमध्ये नदीवरील पूल आणि जलपुरवठ्याशी संबंधित पायाभूत सुविधांची नोंद करण्यात आली आहे.^[१०]^[२९]^[६]

पर्यावरणीय स्थिती आणि संवर्धन

बाव नदीचे खोरे सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारावरील भौगोलिक प्रदेशाशी संबंधित आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नद्या सह्याद्री पर्वतरांगांमध्ये उगम पावून प्रामुख्याने पश्चिमेकडे वाहतात. जिल्ह्याचा सह्याद्रीलगतचा भाग डोंगराळ असून या प्रदेशात मोठ्या प्रमाणात पर्जन्यमान होते.^[२६]

जलसंकलन क्षेत्रातील पर्यावरणीय संदर्भ

केंद्रीय जल आयोगाच्या जलवैज्ञानिक नोंदीनुसार निवळी येथील बाव नदीवरील जलमापन केंद्राचे जलसंकलन क्षेत्र ४२१ चौ.कि.मी. आहे.^[३५] त्यामुळे नदीचा पर्यावरणीय अभ्यास केवळ मुख्य नदीपात्रापुरता मर्यादित न राहता तिच्या जलसंकलन क्षेत्रातील भूआकृती, पर्जन्यमान, वनप्रदेश आणि उपनद्यांच्या व्यापक संदर्भात केला जातो.

बाव नदीच्या नदीप्रणालीतील सप्तलिंगी नदीसारख्या उपनद्यांचे खोरेही या व्यापक पर्यावरणीय व्यवस्थेचा भाग आहे. सप्तलिंगी नदीच्या नदीखोऱ्यावरील अभ्यासांमध्ये नदीखोऱ्यातील भूआकृती, गाळवहन, मानवी वस्ती आणि नदीशी संबंधित पर्यावरणीय घटकांचा अभ्यास करण्यात आला आहे.^[२०]^[२१]

कुंडी खोरे आणि जैवविविधता

बाव नदीच्या जलसंकलन क्षेत्राशी संबंधित कुंडी खोऱ्यातील जैवविविधतेवर स्वतंत्र वैज्ञानिक अभ्यास करण्यात आला आहे. उपलब्ध अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कुंडी खोऱ्यातील फुलपाखरांच्या विविधतेची नोंद करण्यात आली असून त्याचा अभ्यास जानेवारी २०२१ ते डिसेंबर २०२२ या कालावधीत करण्यात आला आहे.^[३६] कुंडी खोऱ्याशी संबंधित जैवविविधतेच्या नोंदी बाव नदीच्या व्यापक जलसंकलन क्षेत्रातील पर्यावरणीय घटकांचा अभ्यास करण्यासाठी उपयुक्त ठरतात. तथापि, कुंडी खोऱ्यात नोंदविलेल्या सर्व जैवविविधता घटकांचा थेट संबंध संपूर्ण बाव नदीपात्राशी आहे, असा निष्कर्ष स्वतंत्र नदीकेंद्रित अभ्यासाशिवाय काढता येत नाही.

नदी आणि जलपरिसंस्था

रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अंतर्देशीय जलस्रोत आणि मत्स्यसंपत्तीच्या भौगोलिक नोंदणीसंबंधीच्या अभ्यासात बाव नदीचा समावेश करण्यात आला आहे. या अभ्यासात जिल्ह्यातील नद्या आणि इतर अंतर्देशीय जलस्रोतांचे दूरसंवेदन आणि भौगोलिक माहिती प्रणालीच्या साहाय्याने दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.^[२७] बाव नदीच्या साखरपा परिसरातून मत्स्य नमुने संकलित करण्यात आल्याची नोंद पश्चिम घाटातील गोड्या पाण्यातील माशांच्या वर्गीकरणविषयक वैज्ञानिक अभ्यासात करण्यात आली आहे. या अभ्यासात बाव नदी नमुना-संकलनाच्या स्थानांपैकी एक म्हणून नोंदविण्यात आली आहे.^[२८]

संवर्धन आणि संशोधनाची आवश्यकता

उपलब्ध वैज्ञानिक आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये बाव नदीचे जलसंकलन क्षेत्र, नदीप्रणाली, मत्स्यसंपत्तीशी संबंधित नोंदी, पूरस्थिती आणि निवडक जैवविविधता घटकांचा उल्लेख आढळतो. तथापि, बाव नदीच्या संपूर्ण जलपरिसंस्थेचा समग्र अभ्यास—ज्यामध्ये जलगुणवत्ता, मत्स्यजीव, इतर जलचर, नदीकाठची वनस्पती, गाळवहन आणि मानवी हस्तक्षेप यांचा एकत्रित विचार केला जाईल—असा स्वतंत्र आणि व्यापक अभ्यास उपलब्ध स्रोतांमध्ये मर्यादित प्रमाणात दिसून येतो.

त्यामुळे बाव नदीच्या पर्यावरणीय स्थितीबाबत उपलब्ध माहिती प्रामुख्याने निवडक वैज्ञानिक अभ्यास, जलवैज्ञानिक नोंदी आणि जिल्हास्तरीय पर्यावरणीय माहितीतून समोर येते. नदीच्या संवर्धनाशी संबंधित अधिक व्यापक निष्कर्षांसाठी नदीकेंद्रित पर्यावरणीय संशोधन आणि दीर्घकालीन निरीक्षण आवश्यक ठरू शकते.

नदीवरील जलमापन आणि वैज्ञानिक निरीक्षण

बाव नदीच्या जलवैज्ञानिक निरीक्षणासाठी रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील निवळी येथे केंद्रीय जल आयोगाचे निरीक्षण केंद्र आहे. केंद्रीय जल आयोगाच्या जलवैज्ञानिक जाळ्याच्या नोंदीमध्ये या केंद्राची नदी म्हणून Bav अशी नोंद असून ते पश्चिमवाहिनी नद्यांच्या Tapi to Tadri नदीखोऱ्याच्या वर्गीकरणात समाविष्ट करण्यात आले आहे.^[४]

निवळी जलमापन केंद्र

केंद्रीय जल आयोगाच्या नोंदीनुसार, निवळी येथील बाव नदीवरील जलवैज्ञानिक निरीक्षण केंद्राची सुरुवात १२ जुलै १९९४ रोजी झाली. केंद्राचे स्थान १७°०४′०९″ उत्तर अक्षांश आणि ७३°२७′००″ पूर्व रेखांश असे नोंदविण्यात आले आहे.^[४]

वैज्ञानिक निरीक्षण

निवळी येथील केंद्राच्या माध्यमातून बाव नदीच्या जलवैज्ञानिक स्थितीशी संबंधित निरीक्षण केले जाते. केंद्रीय जल आयोगाच्या देशव्यापी जलवैज्ञानिक निरीक्षण जाळ्यातील अशा केंद्रांद्वारे प्रमुख नद्या आणि त्यांच्या उपनद्यांशी संबंधित जलवैज्ञानिक माहितीचे निरीक्षण आणि संकलन केले जाते.^[४]

चित्रदालन

बाव नदीवरील पूल
बाव नदीवरील पुलाचे दूरवरून दिसणारे दृश्य
महाराष्ट्रातील नदीचे दृश्य
सूर्या नदी
चिपळूणजवळील वाशिष्ठी नदी
परशुराम घाटातून दिसणारी वाशिष्ठी नदी
सावित्री नदी

हेही पहा

संदर्भ

1 2 Directorate of Census Operations, Maharashtra (2014). Census of India 2011: Maharashtra, Series 28, Part XII-A, District Census Handbook, Ratnagiri (PDF). Mumbai: Office of the Registrar General & Census Commissioner, India, Ministry of Home Affairs, Government of India. 27 August 2026 रोजी पाहिले.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 Gholam, Anant Sakharam (13 July 2025). खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन. Adv. Anant Sakharam Gholam. 27 August 2026 रोजी पाहिले.
1 2 3 "Flood Forecasting and Monitoring Information: Bav at Niivali, Ratnagiri" (PDF). Central Water Commission, Government of India. 2021. 27 August 2026 रोजी पाहिले.
1 2 3 4 5 Central Water Commission. Hydrological Network Details (Report). New Delhi: Central Water Commission, Government of India. 9 September 2026 रोजी पाहिले.
1 2 3 4 5 6 "Additional Affidavit of Applicant in OA No. 185/2023" (PDF). National Green Tribunal. 9 September 2026 रोजी पाहिले.
1 2 3 4 5 6 7 "Maharashtra Industrial Development Corporation v. M/s. Kolwalkar Gupte Construction". Bombay High Court. 18 February 2020. 27 August 2026 रोजी पाहिले.
1 2 3 4 5 Comptroller and Auditor General of India (2014). Report of the Comptroller and Auditor General of India on Public Sector Undertakings, Government of Maharashtra (PDF) (Report). New Delhi: Comptroller and Auditor General of India. 27 August 2026 रोजी पाहिले.
1 2 3 "M and R to Nivali Water Supply Scheme — Fixing and Removing M.S. Needles at K.T. Weir on Bav River and Other Miscellaneous Work". Tender18. 7 August 2026. 27 August 2026 रोजी पाहिले.
↑ "Maharashtra Industrial Development Corporation Tender — Annual Maintenance Contract for Nivali Water Supply Scheme and Bav River Weir Repairs". TenderShark. August 2026. 27 August 2026 रोजी पाहिले.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi (PDF). 10. Bombay: Government Central Press. 1880. 27 August 2026 रोजी पाहिले.
↑ "English Movie - Marleshwar Cave Temple". MahaParyatan. 7 January 2021. 27 August 2026 रोजी पाहिले.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 Inland Waterways Authority of India (2017). Feasibility Report: Shastri River/Jaigad Creek (NW-91) (PDF) (Report). New Delhi: Inland Waterways Authority of India, Ministry of Shipping, Government of India. 27 August 2026 रोजी पाहिले.
1 2 Patil, Sardar A.; Narkhede, Deepak S.; Joshi, Suraj; Purohit, Mugdha; Pendharkar, Gauri; Kulkarni, Prajkta (2023). "Utilizing Geospatial Technology for Assessing Linear Characteristics of the Shastri River Basin Morphometry to Enhance Sustainability in Watershed Management". Journal of the Maharaja Sayajirao University of Baroda. 57 (1 (III)): 66–73. 9 September 2026 रोजी पाहिले.
1 2 "Standard Operating Procedure for Flood Forecasting" (PDF). Central Water Commission, Government of India. 2025. 27 August 2026 रोजी पाहिले.
1 2 District Disaster Management Authority, Ratnagiri (2023). District Disaster Management Plan 2023–24: District Ratnagiri (PDF) (Report). Ratnagiri: Collector Office, Ratnagiri, Government of Maharashtra. 2025-04-27 रोजी मूळ पान (PDF) पासून संग्रहित. 9 September 2026 रोजी पाहिले.
↑ "Daily Flood Situation Report" (PDF). Central Water Commission, Government of India. 23 July 2021. 27 August 2026 रोजी पाहिले.
1 2 "Annual Report 2021–22" (PDF). Central Water Commission, Government of India. 27 August 2026 रोजी पाहिले.
1 2 3 Katwate, Unmesh; Knight, J. D. Marcus; Anoop, V. K.; Raghavan, Rajeev; Dahanukar, Neelesh (2020). "Three new species of filament barbs of the genus Dawkinsia (Teleostei: Cyprinidae) from the Western Ghats of India". Vertebrate Zoology. 70 (2): 207–233. 27 August 2026 रोजी पाहिले.
1 2 Karmakar, A. K.; Yadav, B. E.; Bairagi, N.; Das, A.; Banerjee, P. K.; Jadhav, S. S. (2012). "Freshwater fishes". Fauna of Maharashtra. State Fauna Series. 20. Zoological Survey of India. pp. 247–367. 27 August 2026 रोजी पाहिले.
1 2 3 Thakurdesai, Surendra C. (May 2019). "Study of Geomorphology of Saptalingi Basin, Maharashtra" (PDF). Review of Research. 8 (8). 27 August 2026 रोजी पाहिले.
1 2 3 4 Mahajan, Gunwant (2023). Aware the Local Stakeholders of the Health of the Saptalingi River in Sangameshwar Block, Ratnagiri District, Maharashtra (PDF) (Report). M. S. Swaminathan Research Foundation and Asia-Pacific Network for Global Change Research. 27 August 2026 रोजी पाहिले.
1 2 "Standard Operating Procedure for Flood Forecasting" (PDF). Central Water Commission, Government of India. April 2025. 27 August 2026 रोजी पाहिले.
↑ "Standard Operating Procedure for Flood Forecasting" (PDF). Central Water Commission, Government of India. April 2025. 27 August 2026 रोजी पाहिले.
↑ Apte, Bhalchandra Krishna (1973). A History of the Maratha Navy and Merchantships (PDF). Bombay: State Board for Literature and Culture. 2025-12-19 रोजी मूळ पान (PDF) पासून संग्रहित. 9 September 2026 रोजी पाहिले.
1 2 River Stories from Maharashtra (Report). South Asia Network on Dams, Rivers and People. 27 August 2026 रोजी पाहिले.
1 2 "Ratnagiri District — Geographical Information and Groundwater". Groundwater Surveys and Development Agency, Government of Maharashtra. 27 August 2026 रोजी पाहिले.
1 2 3 4 Lokhande, P. C.; Shirdhankar, M. M.; Chaudhari, K. J.; Sawant, M. S. (2017). "Digitization of Inland Water Resources for Fisheries through Remote Sensing and Geographical Information System — A Study in Ratnagiri District". Fishery Technology. Society of Fisheries Technologists (India). 54 (2): 86–93. 27 August 2026 रोजी पाहिले.
1 2 Katwate, Unmesh; Apte, Deepak; Raghavan, Rajeev (2020). "Dawkinsia uttara, a new species of filament barb (Teleostei: Cyprinidae) from the Western Ghats of India". Vertebrate Zoology. 70 (4): 717–730. 27 August 2026 रोजी पाहिले.
1 2 3 4 5 6 7 8 "Bav Parchuri River Bridge". Banka Infracon. 27 August 2026 रोजी पाहिले.
↑ "Introduction". Konkan Railway Corporation Limited, Ministry of Railways, Government of India. 27 August 2026 रोजी पाहिले.
↑ "खडीकोळवण ग्रामपंचायत". ग्रामपंचायत खडीकोळवण, संगमेश्वर, रत्नागिरी. 27 August 2026 रोजी पाहिले.
1 2 "किनाऱ्यावरील हजारो एकर भातशेती पाण्याखाली". अॅग्रोवन. 28 July 2023. 27 August 2026 रोजी पाहिले.
1 2 "रत्नागिरी जिल्ह्याला पावसानं झोडपलं, संगमेश्वर तालुक्यातील भातशेती पाण्याखाली". ABP माझा. 9 August 2022. 27 August 2026 रोजी पाहिले.
1 2 "संगमेश्वर तालुक्यातील खडीकोळवण गावातील रस्ता खचला; अपघाताचा धोका वाढला". सामना. 9 July 2026. 27 August 2026 रोजी पाहिले.
↑ "Hydrological Network Details of Central Water Commission" (PDF). Central Water Commission, Government of India. 27 August 2026 रोजी पाहिले.
↑ "Butterfly Diversity in Kundi Valley, Dist. Ratnagiri, Maharashtra, India". नियतकालिकाचे अचूक नाव. 2025. 27 August 2026 रोजी पाहिले.

बाह्य दुवे

[Census-Khadikolvan-1] 1 2 Directorate of Census Operations, Maharashtra (2014). Census of India 2011: Maharashtra, Series 28, Part XII-A, District Census Handbook, Ratnagiri (PDF). Mumbai: Office of the Registrar General & Census Commissioner, India, Ministry of Home Affairs, Government of India. 27 August 2026 रोजी पाहिले.

[Khadikolvan-Local-2] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Gholam, Anant Sakharam (13 July 2025). खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन. Adv. Anant Sakharam Gholam. 27 August 2026 रोजी पाहिले.

[CWC-Bav-HFL-3] 1 2 3 "Flood Forecasting and Monitoring Information: Bav at Niivali, Ratnagiri" (PDF). Central Water Commission, Government of India. 2021. 27 August 2026 रोजी पाहिले.

[CWC-Hydrological-Network-4] 1 2 3 4 5 Central Water Commission. Hydrological Network Details (Report). New Delhi: Central Water Commission, Government of India. 9 September 2026 रोजी पाहिले.

[WRD-Bav-Flood-5] 1 2 3 4 5 6 "Additional Affidavit of Applicant in OA No. 185/2023" (PDF). National Green Tribunal. 9 September 2026 रोजी पाहिले.

[Nivali-Water-Supply-HC-6] 1 2 3 4 5 6 7 "Maharashtra Industrial Development Corporation v. M/s. Kolwalkar Gupte Construction". Bombay High Court. 18 February 2020. 27 August 2026 रोजी पाहिले.

[CAG-Bav-Weir-7] 1 2 3 4 5 Comptroller and Auditor General of India (2014). Report of the Comptroller and Auditor General of India on Public Sector Undertakings, Government of Maharashtra (PDF) (Report). New Delhi: Comptroller and Auditor General of India. 27 August 2026 रोजी पाहिले.

[MIDC-Nivali-Weir-2026-8] 1 2 3 "M and R to Nivali Water Supply Scheme — Fixing and Removing M.S. Needles at K.T. Weir on Bav River and Other Miscellaneous Work". Tender18. 7 August 2026. 27 August 2026 रोजी पाहिले.

[Nivali-Tender-2026-Alt-9] "Maharashtra Industrial Development Corporation Tender — Annual Maintenance Contract for Nivali Water Supply Scheme and Bav River Weir Repairs". TenderShark. August 2026. 27 August 2026 रोजी पाहिले.

[Bav-Gazetteer-10] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi (PDF). 10. Bombay: Government Central Press. 1880. 27 August 2026 रोजी पाहिले.

[Bav-Marleshwar-11] "English Movie - Marleshwar Cave Temple". MahaParyatan. 7 January 2021. 27 August 2026 रोजी पाहिले.

[IWAI-Shastri-12] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Inland Waterways Authority of India (2017). Feasibility Report: Shastri River/Jaigad Creek (NW-91) (PDF) (Report). New Delhi: Inland Waterways Authority of India, Ministry of Shipping, Government of India. 27 August 2026 रोजी पाहिले.

[Bav-Length-GIS-13] 1 2 Patil, Sardar A.; Narkhede, Deepak S.; Joshi, Suraj; Purohit, Mugdha; Pendharkar, Gauri; Kulkarni, Prajkta (2023). "Utilizing Geospatial Technology for Assessing Linear Characteristics of the Shastri River Basin Morphometry to Enhance Sustainability in Watershed Management". Journal of the Maharaja Sayajirao University of Baroda. 57 (1 (III)): 66–73. 9 September 2026 रोजी पाहिले.

[CWC-Flood-14] 1 2 "Standard Operating Procedure for Flood Forecasting" (PDF). Central Water Commission, Government of India. 2025. 27 August 2026 रोजी पाहिले.

[Ratnagiri-DDMP-15] 1 2 District Disaster Management Authority, Ratnagiri (2023). District Disaster Management Plan 2023–24: District Ratnagiri (PDF) (Report). Ratnagiri: Collector Office, Ratnagiri, Government of Maharashtra. 2025-04-27 रोजी मूळ पान (PDF) पासून संग्रहित. 9 September 2026 रोजी पाहिले.

[CWC-Bav-2021-16] "Daily Flood Situation Report" (PDF). Central Water Commission, Government of India. 23 July 2021. 27 August 2026 रोजी पाहिले.

[CWC-Annual-2021-17] 1 2 "Annual Report 2021–22" (PDF). Central Water Commission, Government of India. 27 August 2026 रोजी पाहिले.

[Bav-Fish-Study-18] 1 2 3 Katwate, Unmesh; Knight, J. D. Marcus; Anoop, V. K.; Raghavan, Rajeev; Dahanukar, Neelesh (2020). "Three new species of filament barbs of the genus Dawkinsia (Teleostei: Cyprinidae) from the Western Ghats of India". Vertebrate Zoology. 70 (2): 207–233. 27 August 2026 रोजी पाहिले.

[Freshwater-Fishes-Maharashtra-19] 1 2 Karmakar, A. K.; Yadav, B. E.; Bairagi, N.; Das, A.; Banerjee, P. K.; Jadhav, S. S. (2012). "Freshwater fishes". Fauna of Maharashtra. State Fauna Series. 20. Zoological Survey of India. pp. 247–367. 27 August 2026 रोजी पाहिले.

[Saptalingi-Geomorphology-20] 1 2 3 Thakurdesai, Surendra C. (May 2019). "Study of Geomorphology of Saptalingi Basin, Maharashtra" (PDF). Review of Research. 8 (8). 27 August 2026 रोजी पाहिले.

[Saptalingi-River-Health-21] 1 2 3 4 Mahajan, Gunwant (2023). Aware the Local Stakeholders of the Health of the Saptalingi River in Sangameshwar Block, Ratnagiri District, Maharashtra (PDF) (Report). M. S. Swaminathan Research Foundation and Asia-Pacific Network for Global Change Research. 27 August 2026 रोजी पाहिले.

[CWC-Bav-Level-22] 1 2 "Standard Operating Procedure for Flood Forecasting" (PDF). Central Water Commission, Government of India. April 2025. 27 August 2026 रोजी पाहिले.

[CWC-Bav-HFL-2021-23] "Standard Operating Procedure for Flood Forecasting" (PDF). Central Water Commission, Government of India. April 2025. 27 August 2026 रोजी पाहिले.

[Apte-Maratha-Navy-24] Apte, Bhalchandra Krishna (1973). A History of the Maratha Navy and Merchantships (PDF). Bombay: State Board for Literature and Culture. 2025-12-19 रोजी मूळ पान (PDF) पासून संग्रहित. 9 September 2026 रोजी पाहिले.

[Shastri-Basin-Livelihood-25] 1 2 River Stories from Maharashtra (Report). South Asia Network on Dams, Rivers and People. 27 August 2026 रोजी पाहिले.

[GSDA-Ratnagiri-26] 1 2 "Ratnagiri District — Geographical Information and Groundwater". Groundwater Surveys and Development Agency, Government of Maharashtra. 27 August 2026 रोजी पाहिले.

[ICAR-Bav-Fisheries-27] 1 2 3 4 Lokhande, P. C.; Shirdhankar, M. M.; Chaudhari, K. J.; Sawant, M. S. (2017). "Digitization of Inland Water Resources for Fisheries through Remote Sensing and Geographical Information System — A Study in Ratnagiri District". Fishery Technology. Society of Fisheries Technologists (India). 54 (2): 86–93. 27 August 2026 रोजी पाहिले.

[Dawkinsia-Bav-28] 1 2 Katwate, Unmesh; Apte, Deepak; Raghavan, Rajeev (2020). "Dawkinsia uttara, a new species of filament barb (Teleostei: Cyprinidae) from the Western Ghats of India". Vertebrate Zoology. 70 (4): 717–730. 27 August 2026 रोजी पाहिले.

[Bav-Parchuri-Bridge-29] 1 2 3 4 5 6 7 8 "Bav Parchuri River Bridge". Banka Infracon. 27 August 2026 रोजी पाहिले.

[Konkan-Railway-Official-30] "Introduction". Konkan Railway Corporation Limited, Ministry of Railways, Government of India. 27 August 2026 रोजी पाहिले.

[Khadikolvan-GramPanchayat-31] "खडीकोळवण ग्रामपंचायत". ग्रामपंचायत खडीकोळवण, संगमेश्वर, रत्नागिरी. 27 August 2026 रोजी पाहिले.

[Bav-Flood-2023-32] 1 2 "किनाऱ्यावरील हजारो एकर भातशेती पाण्याखाली". अॅग्रोवन. 28 July 2023. 27 August 2026 रोजी पाहिले.

[Bav-Flood-2022-33] 1 2 "रत्नागिरी जिल्ह्याला पावसानं झोडपलं, संगमेश्वर तालुक्यातील भातशेती पाण्याखाली". ABP माझा. 9 August 2022. 27 August 2026 रोजी पाहिले.

[Khadikolvan-Road-2026-34] 1 2 "संगमेश्वर तालुक्यातील खडीकोळवण गावातील रस्ता खचला; अपघाताचा धोका वाढला". सामना. 9 July 2026. 27 August 2026 रोजी पाहिले.

[CWC-Hydro-35] "Hydrological Network Details of Central Water Commission" (PDF). Central Water Commission, Government of India. 27 August 2026 रोजी पाहिले.

[Kundi-Biodiversity-36] "Butterfly Diversity in Kundi Valley, Dist. Ratnagiri, Maharashtra, India". नियतकालिकाचे अचूक नाव. 2025. 27 August 2026 रोजी पाहिले.

[१]

[२]

[३]

[४]

[५]

[६]

[७]

[८]

[९]

[१०]

[११]

[१२]

[१३]

[१४]

[१५]

[१६]

[१७]

[१८]

[१९]

[२०]

[२१]

[२२]

[२३]

[२४]

[२५]

[२६]

[२७]

[२८]

[२९]

[३०]

[३१]

[३२]

[३३]

[३४]

[३५]

[३६]

ब च सं कोकण लोकजीवन
प्रदेश व संस्कृती	कोकण कोकण संस्कृती कोकणातील देवराया
ग्रामव्यवस्था	पंचक्रोशी भावकी कोकणातील सामुदायिक जमीन व्यवस्था खडीकोळवण
भूमापन व भूमिअभिलेख	महाराष्ट्रातील भूमापन, महसूल सर्वेक्षण आणि भूमिअभिलेखांचा इतिहास
समाज व समुदाय	कोकणातील कुणबी
धार्मिक परंपरा	कोकणातील गौरी गणपती कोकणातील जत्रा कोकणातील देवळांची वास्तुशैली कोकणातील ग्रामदैवत काळम्मादेवी मंदिर (उदगिरी) गाव पांढर कोकणातील मुचकुंद ऋषींची गुहा
लोककला	नमन (लोककला) कोकणातील टिपरी परंपरा शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला) कोकणातील लोकवाद्ये
ग्रामीण जीवन	बाराबलुतेदार पद्धत महाराष्ट्रातील भात लावणी कोकणातील भातशेती कोकणातील आंबा लागवड कोकणातील काजू लागवड मिरागाची राखण नांगर कोकणातील जनावरांचे पारंपरिक गोठे कोकणातील आठवडी बाजार
पर्यावरण, नद्या व वनसंपदा	बाव नदी कोकणातील जंगलतोड आणि बदलते पर्यावरण पश्चिम घाट पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्र