बक्सरचे युद्ध

विकिपीडिया, मुक्‍त ज्ञानकोशातून
Jump to navigation Jump to search

२२ ऑक्टोबर १७६४ रोजी, हेक्टर मुनरो यांच्या नेतृत्वात ब्रिटीश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या सैन्याखाली आणि बंगालचे नवाब मीर कासिम यांच्या संयुक्त सैन्यात १७६३ पर्यंत बक्सरची लढाई लढली गेली. मीर जाफर यांना नवाब बनविण्यात आले. युद्धानंतर फक्त १७६३ मध्ये कंपनीने बंगालमधील दुसर्‍या वेळेस. कटवा, गिरिया आणि उदयनला येथे ४ युद्धात पराभूत झाल्यानंतर अवधचे नवाब शुजा-उद-दौला आणि मुघल बादशाह शाह आलम II यांनी काशीच्या राजा बलवंतसिंगबरोबर मीर कासिमशी युती केली. पटनाच्या पश्चिमेस १३० किलोमीटर (८१ मैल) पश्चिमेकडे गंगा नदीच्या काठी वसलेल्या बिहारमधील बक्सर या "लहान किल्ल्याचा शहर" येथे लढाई झाली; हा ब्रिटीश ईस्ट इंडिया कंपनीचा निर्णायक विजय होता. १७६५ मध्ये अलाहाबाद कराराद्वारे युद्धाचा अंत झाला.

बक्सारचे युद्ध
Battle of Buxar -Crown and company- Arthur Edward Mainwaring pg.144.jpg
दिनांक २२ ऑक्टोबर १७६४
स्थान बक्सार
परिणती ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी विजयी
युद्धमान पक्ष
ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी मुघल साम्राज्य
सेनापती
हेक्टर मुनरो शहा आलम २ * अमर बालाच * मिर्झा नजाफ खान * मीर कासिम * शुजा-उद-दौला * राजा बलवंत सिंह
सैन्यबळ
७०७२
३० तोफा
४००००
१४० तोफा
बळी आणि नुकसान
१००० ठार, जखमी आणि गहाळ २००० ठार, जखमी

आणि गहाळ

लढाई[संपादन]

ब्रिटिश सैन्याने लढाईत गुंतलेली संख्या ७०७२ होती ज्यात ८५९ ब्रिटिश, ५०२७ भारतीय सिपाही आणि ९१८ भारतीय घोडदळांचा समावेश होता. युतीची संख्या ४०,००० पेक्षा जास्त असल्याचे अनुमान होते. बंगाल, अवध आणि मोगल साम्राज्याने बनलेल्या भारतीय राज्यांच्या युतीशी ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी युद्ध करीत होती. यात ४०,००० पुरुष असून ब्रिटिश सैन्याने १०,००० पुरुषांचा पराभव केला होता. बक्सरच्या युद्धानंतर नवाबांनी अक्षरशः आपली लष्करी सत्ता गमावली होती. तीन भिन्न मित्रपक्षांमध्ये मूलभूत समन्वयाचा अभाव त्यांच्या निर्णायक पराभवासाठी जबाबदार होता. मिर्झा नजाफ खानने मुघल शाही सैन्याच्या उजव्या बाजूची सेनापती म्हणून काम केले आणि दिवसाच्या वेळी मेजर हेक्टर मुनरो यांच्याविरुध्द सैन्य चालवणारे पहिले सैन्य होते; वीस मिनिटांत ब्रिटीश ओळी तयार झाल्या व त्यांनी मोगलांची प्रगती उलटवली. ब्रिटीशांच्या म्हणण्यानुसार, दुर्राणी आणि रोहिल्ला घोडदळ देखील उपस्थित होते आणि विविध झगडांमध्ये लढाई चालू असताना लढले. पण मध्यरात्रीपर्यंत लढाई संपली आणि शुजा-उद-दौलाने मोठी टंब्रिल्स आणि गनपाऊडरची तीन भव्य मासिके उडून टाकली. मुनरोने आपली सेना वेगवेगळ्या स्तंभांमध्ये विभागली आणि विशेषत: अवधच्या नवाब मोगल ग्रँड विझियर शुजा-उद-दौलाचा पाठलाग केला, त्यांनी नदी पार केल्यावर बोट-पूल उडवून प्रत्युत्तर दिल्याने त्यांनी मोगल बादशाह शाह आलम दुसरा आणि त्याच्या सदस्यांचा त्याग केला. स्वत: ची रेजिमेंट. मीर कासिम देखील त्याच्या ३० दशलक्ष रुपयांच्या रत्नांसह पळून गेला आणि नंतर १७७७ मध्ये दारिद्र्य संपादन केला. मिर्झा नजाफ खानने शाह आलम दुसराच्या आसपासच्या स्थापनेची पुनर्रचना केली. त्यांनी माघार घेत नंतर विजयी इंग्रजांशी बोलणी करण्याचे निवडले. इतिहासकार जॉन विल्यम फोर्टेस्के यांनी असा दावा केला आहे की ब्रिटिशांचा मृत्यू युरोपियन रेजिमेंटमधील एकूण ८४७:३९ ठार आणि ६४ जखमी आणि ईस्ट इंडिया कंपनीच्या सिपाह्यांमध्ये २५० मृत्यू, ४३५ जखमी आणि ८५ बेपत्ता आहेत. त्यांनी असा दावाही केला की, तीन भारतीय सहयोगी २००० जणांचा मृत्यू झाला आणि बरेच लोक जखमी झाले. आणखी एक स्रोत असे म्हणतात की ब्रिटिश बाजूने ६९ युरोपियन आणि ६६४ आणि मोगल बाजूने ६००० लोक जखमी झाले होते. तेथील तोफखान्यांनी १३३ तोळे आणि १० लाख रुपयांची रोकड हस्तगत केली. युद्धानंतर लगेचच मुनरोने मराठ्यांना मदत करण्याचे ठरविले, ज्यांना "युद्धासारखी शर्यत" म्हणून वर्णन केले गेले होते, ते मुघल साम्राज्य आणि त्याचे नवाब आणि म्हैसूर यांच्याविषयी अविरत आणि अटळ द्वेषासाठी परिचित होते.

त्वरित नंतर[संपादन]

बक्सर येथे झालेल्या इंग्रजांच्या विजयामुळे "वरच्या काळात मुघल सत्तेचे तीन मुख्य दोष" विल्हेवाट लावण्यात आली. मीर कासिम [कासिम] एका गरीब अस्पष्टतेमध्ये अदृश्य झाला. शाह आलमने स्वत: ला इंग्रजांसोबत उभे केले आणि शाह शुजा [शुजा-उद-दौला] पश्चिमेकडून तेथून पळ काढणाऱ्यानी त्यांचा पाठलाग केला. संपूर्ण गंगा खोरे कंपनीच्या दयेला लागली; अखेर शाह शुजाने आत्मसमर्पण केले; आतापासून कंपनीचे सैन्य संपूर्ण औध व बिहारमध्ये शक्ती दलाल बनले.

दीर्घ मुदतीनंतर[संपादन]

ही लढाई खरोखरच भारताच्या भविष्यातील मार्गावर फिरली. ब्रिटिशांना बॉम्बे, मद्रास आणि कलकत्ता या किनारपट्टी भागात रस होता. या लढाईबरोबरच पलासीच्या लढाया आणि कर्नाटकमधील अँग्लो-फ्रेंच युद्धांनी ब्रिटिशांनी भारतावर विजय मिळविला. मग १७६५ पर्यंत इंग्रज मुळात ओडिशा, बिहार आणि बंगालवर फिरत होते. अवधचे नवाब त्यांच्यावर अवलंबून राहू लागले आणि लवकरच कर्नाटकचे नवाब बनले. भारत आणि ब्रिटन यांच्यात अजूनही काही ऐतिहासिक तणाव आहे. बरेचसे तणाव युद्धाच्या घटनांमध्ये निर्माण झाले होते ज्यात ब्रिटिशांनी फर्मन आणि दस्तक यांचा गैरवापर केला होता ज्यात मीर क़सीमच्या अधिकाराला आव्हान दिले गेले होते, दबाव आणि शक्ती भारतीय विक्रेते, शेतकरी, व्यापारी आणि कलाकारांना त्यांची उत्पादने विकायला लागू होते. हास्यास्पदरीत्या कमी दराने, लाचखोरीचा कल सुरू करा, ब्रिटिशांकडून अंतर्गत व्यापारावरील सर्व कर्तव्यांचा उन्मूलन करा, तसेच ब्रिटिशांनी व्यापाराच्या नीतिमत्तेचा गैरवापर केला आणि नवाबच्या अधिकाराला आव्हान दिले. त्याच वर्षी, शाह आलम आणि शुजा-उद-दौला यांच्या युद्धानंतर एक तह झाला. या करारांवर अलाहाबाद येथे स्वाक्षर्‍या करण्यात आल्या. आधी सांगितल्याप्रमाणे इंग्रज कंपनीचा ओडिशा, बिहार आणि बंगालवर थेट अधिकार होता; हे या स्वाक्षरी करारामुळे होते. या करारामुळे ब्रिटीश कंपनीला त्यावेळी तिन्ही प्रांतांकडून महसूल गोळा करण्याची परवानगी होती. यानंतर अवधचा नवाब ब्रिटीश सैन्याच्या संरक्षणाखाली आला. हे एकतर धोका म्हणून किंवा या प्रांतांच्या मजबुतीकरणाच्या रूपात पाहिले जाऊ शकते. या सर्वांच्या करारानुसार, एका कराराचा समावेश होता ज्यामध्ये ईस्ट इंडिया कंपनीला प्रत्येक वर्षी मोगल साम्राज्याला 26 लाख रुपये देय द्यावे लागले. या सर्व घटनांनंतर, आश्चर्याची बाब म्हणजे ब्रिटीशांनी काही काळाने हे देणे बंद केले. पुढे ब्रिटीश सैन्याने त्यांची इच्छा पूर्ण करून आवश्यकतेनुसार आपली श्रेष्ठता प्रस्थापित केली; ईस्ट इंडिया कंपनीला कोणत्याही पैशाच्या मोबदल्यात कोणत्याही शत्रू किंवा आक्रमण करणाऱ्यांकडून उत्तर संरक्षण आणि सुरक्षिततेचे वचन दिले गेले होते परंतु त्यांना त्यांच्या सेवेसाठी पैसे द्यावे लागतील. काही काळानंतर, ब्रिटीश कंपनीने खंडणीतून मोठा नफा कमावला. एक विशेष गोष्ट लक्षात ठेवण्याजोगी होती जेव्हा मीर जाफरच्या मुलाने नवीन नवाब म्हणून त्याच्या वडिलांचे स्थान स्वीकारले आणि ब्रिटीशांनी त्याच्याकडून मोठ्या प्रमाणात पैशांची आयात केली. इंग्रजांनी प्लाझीची लढाई जिंकल्यानंतर हे शवपेटीमध्ये एक नखे अधिक होती. प्लासीच्या युद्धाच्या वेळी झालेल्या लाचखोरांप्रमाणेच लाच ही इंग्रजांसाठी एक अतिशय शक्तिशाली आणि वापरलेली युक्ती होती. परंतु तरीही, शेवटचा निकाल नेहमीच इंग्रजांना मिळाला असता आणि लाच घेणाऱ्या आरंभिक रिसीव्हर्सना त्यांच्यापेक्षा जास्त पैसे काढून घेण्यात आले होते. आज, पश्चिम बंगालमध्ये प्लासीच्या युद्धाच्या स्मरणार्थ एक स्मारक आहे. बक्सरच्या युद्धामध्ये ब्रिटिशांच्या विजयामुळे बिहार आणि बंगालवर नियंत्रण असणाऱ्या त्यांच्या भावी योजनांसाठी आश्वासने दिली गेली, यामुळे त्यांना भारतीय उपखंडात त्यांची शक्ती आणि अधिकार लादण्यास मदत होईल.

प्रतिमा चित्रे[संपादन]

हे देखील पाहा[संपादन]

संदर्भ[संपादन]


बाह्य दुवे[संपादन]